‘Grandioze visie in het evolutionair denken’

HIRES_NaturalHistoryMuseum_PictureLibrary_CMYK

In zijn essay Thuis in de kosmos laat godsdienstfilosoof en theoloog Taede A. Smedes zien wat voor een grandioze visie in het evolutionair denken besloten ligt. ‘Een visie die in mijn ogen door gelovigen én ongelovigen gedeeld kan worden, en die hen wellicht kan verbinden in een gedeelde visie op de zin van ons bestaan.’ Dan komen we natuurlijk Darwin tegen, en het ‘Epos van Evolutie’, en komen we via de evolutie van het heelal, evolutie van het leven op aarde en die van de mens, uit bij de mens als locus van kosmisch zelfbewustzijn en een thuis voor God. 

Darwin laat volgens Smedes zien hoe de evolutietheorie raakt aan levensbeschouwing en dat is precies wat Smedes zelf ook raakt. Het komt mij voor dat hij (mede) daardoor dit essay heeft geschreven. De evolutietheorie beschrijft en verklaart de ontwikkeling van het leven op Aarde, stelt Smedes. Bij de filosoof en theoloog komen – hoe kan het ook anders – filosofische en theologische vragen op door zijn ontmoeting met de wetenschappelijke evolutietheorie.

Door de evolutietheorie is de mens zichzelf gaan zien als een specifieke diersoort. De evolutietheorie levert interessante feiten op, maar waar we ons leven vooral door laten bepalen zijn de implicaties daarvan: wat betekent het allemaal?’

Smedes wordt geïnspireerd door, wat religieuze naturalisten en sommige wetenschappers noemen, het ‘Epos van Evolutie’: een zingevend en zinstichtend verhaal. Deze natuurwetenschappelijke geschiedenis van de evolutie van het heelal en van het leven op Aarde toont aan hoe alles met alles samenhangt, op een wijze die bij de schrijver niets minder dan een haast mystieke ervaring uitlokte. In dit essay wordt het ‘een verhaal met een verrassende twist, want de mens speelt misschien helemaal niet zo’n kleine rol in het geheel als vaak wordt gedacht…’

In het kort vertelt Smedes het natuurwetenschappelijk verhaal: over de oerknal, de eerste sterren. Hij vertelt beeldend dat het metaal van de trein waarin je zit, ooit lang geleden in de sterren is gevormd en door een supernova-explosie het heelal in werd geslingerd. En dat het later op Aarde begon te regenen: de hemelsluizen gingen open. En dat de oudste sporen van microscopisch leven van zo’n 3,5 miljard jaar geleden dateren, of misschien nog ouder zijn.

Dan gaat het over de evolutie op Aarde. Darwin komt er weer bij: hij accepteerde het idee van ‘ontwerp’ in de natuur, het idee van functioneel georganiseerde eigenschappen.

Er was dus ontwerp, maar een bovennatuurlijke Ontwerper was niet langer nodig. Dat was een tamelijk dramatisch inzicht. En dat is het voor veel gelovigen nog steeds, getuige de telkens weer opduikende pseudowetenschappelijke ideeën van bijvoorbeeld creationisten, die pogen om de evolutietheorie in diskrediet te brengen en een bovennatuurlijke, goddelijke Ontwerper als alternatieve verklaring voor biologisch ontwerp te geven.’

De auteur stelt dat de mens niet van de aap afstamt (‘zoals vaak wordt gedacht, alwéér een mythe’), maar dat mens en chimpansees een gemeenschappelijke voorouder hebben, een mensaap die tussen de vier en zeven miljoen jaar geleden op Aarde rondliep. Het idee van een gemeenschappelijke voorouder blijkt echter nog veel dieper te gaan: alle leven op aarde heeft een gemeenschappelijke voorouder.

In het ongrijpbaar diepe verleden van het leven op Aarde is ooit een eencellige geweest die de voorouder is geworden van alle leven. Het gras in de tuin, de boom in het bos, de slak op het blad, de spin voor het raam, de zebra’s, giraffen en olifanten op de Afrikaanse savanne… Al het leven op Aarde komt samen en is aan elkaar verwant door die ene eencellige die ooit, lang geleden, het eerste leven op Aarde was. Dat feit alleen al wekt diepe verwondering.’

Dan de evolutie van de mens. Dat de mens van een aap afstamt, is strikt gesproken onjuist, zegt Smedes weer en voegt er olijk aan toe:

Maar als we het wezen waar uiteindelijk ook de mens uit voortgekomen is, vandaag op straat zouden tegenkomen, dan zouden we het eerder in de dierentuin plaatsen dan in een gemeubileerd appartement.’

De mens blijkt ineens een soort te zijn – homo sapiens – met een heel eigen geschiedenis.

En dan niet een geschiedenis die slechts 6000 jaar geleden begon bij de schepping van Adam en Eva door God, maar een geschiedenis die onvoorstelbaar ver teruggaat en verstrengeld is met de geschiedenis van het leven op de Aarde, en uiteindelijk zelfs ligt ingebed in de geschiedenis van het heelal.’

thuisindekosmos

Drie krenkingen van de mens, noemt Smedes als hij naar Freud verwijst. Een kosmologische: het narcistische idee dat de mens het middelpunt van het heelal zou zijn. En een biologische: de mens blijkt niet anders of iets meer dan een dier. En een psychologische: de innerlijke vrijheid van de mens blijkt een illusie. Als klap op de vuurpijl onttoverde de wetenschap ook nog eens de kosmos en vindt de mens zich eenzaam terug te midden van het nihilisme.

Zin en betekenis worden niet langer gevonden of ontdekt. Het heelal blijkt een koude plek, zinloos, gevoelloos en doelloos opererend. En wij doen er vanuit kosmisch perspectief niet toe. Het heelal maalt niet om onze aanwezigheid.’

De mens vindt geen zin en betekenis meer, stelt Smedes, maar moet die zelf creëren. Hij verwijst naar Blaise Pascal die schreef: ‘De eeuwige stilte van deze eindeloze ruimte vervult me met angst.’ Maar, en nu wordt het interessant, zegt ook Smedes, onze hele waardigheid ligt in het denken.

Fysiek moet ik in de kosmos mijn meerdere erkennen. Maar als het op denkvermogen aankomt, op reflectie en zelfbewustzijn, ja, dan heeft de mens het overwicht.’ (Pascal)

Bij Pascal blijft de mens de ontheemde, stelt Smedes, degene die strijdt tegen de leegte en zinloosheid, en daar door het denken misschien enigszins vat op krijgt, maar de vervreemding tussen mens en kosmos wordt bij Pascal echter niet overwonnen. Tasmedes vraagt zich vervolgens af:

Hoe dan verder?’

(Wordt vervolgd)

Thuis in de kosmos – Het epos van evolutie en de vraag naar de zin van ons bestaan | Taede A. Smedes | Amsterdam University Press | Met illustraties | 100 blz. |  Harde kaft | Februari 2018 | ISBN10 9462987084 | ISBN13 9789462987081 | € 12,50 | Met een nawoord over buitenaardse intelligentie | Ebook via Google Play Boeken € 4,49

Beeld: De Cambrische zee wemelde van nieuwe soorten dieren, zoals het roofdier Anomalocaris (midden). – Een evolutionaire uitbarsting van 540 miljoen jaar geleden vulde de zeeën met een verbazingwekkende diversiteit aan dieren. De trigger achter die revolutie komt eindelijk in beeld. (nature.com)

About Paul Delfgaauw

Zinzoeker Paul Delfgaauw, sinds september 2014 student Religiestudies, richting Media & Cultuur. Sinds 2016 Vrije Studierichting, aan de Academie voor Geesteswetenschappen Utrecht (voorheen HGU). Hij verkent sinds jaar en dag de gebieden religie en filosofie. Eigenlijk al vanaf het moment dat hij tijdens zijn eerste catechismusles de vraag kreeg voorgelegd waartoe de mens op aarde is. Sindsdien grasduint hij door boeken, tijdschriften en kranten die verhalen over zingeving, overtuigd als hij is dat God bestaat of gebeurt en op bovennatuurlijke wijze deel uitmaakt van ons leven. Op kritische wijze volgt hij zin en onzin van religie en filosofie en schuwt daarbij ook het gedachtegoed van het humanisme en atheïsme niet. In deze tijd bieden internet en de sociale media wereldwijd nog meer stof tot nadenken over goden, mensen en hun zoektocht naar elkaar. En met hopelijk begrip voor elkaar.

15 Responses

  1. joost tibosch sr

    Armand Geloven is een eigen persoonlijke beslissing en bij volwassen gelovigen hopelijk niet meer afhankelijk van macht van leiders. “Leiders” zijn mn nodig om gemeenschap van gelovige mensen bijeen te houden, structuiur te geven en te inspireren (en verdienen als ze dat niet doen -en niet al bij voorbaat- de nodige kritiek). Gezag in onze tijd zal (met communicatie!) iets “te zeggen” hebben en gemeenschap vormen..zo niet, dan wordt een gemeenschap los zand.

    Like

  2. Alle religies trachten te beantwoorden aan de vraag van de mens: Waar komen we vandaan en waar gaan we naartoe?
    Ze doen dat met alle mogelijke mythische verhalen. Natuurlijk is iedereen vrij zich aan die verhalen op te trekken. De religieuze leiders trachten ook het moreel niveau van de bevolking op peil te houden. Dit lukt niet in deze tijd van moderne communicatie.
    De wereldleiders zijn zelf geen voorbeeld voor hun eigen bevolking. Ze bezondigen zich aan meest corrupte en mensonterende oorlogen, enkel voor macht en rijkdom.

    Like

  3. – ‘Absoluut, ontologisch, logisch godsbewijs : zie op Wikisage , Godsbewijs…, onder godsbewijs, ontologisch bewijs ‘laatste alinea, het allernieuwst godsbewijs ‘van Valere De Brabandere…

    Like

  4. -…”literaire geloofstaal”.’’; .’’maar ook “geloven” kan redelijk zijn.
    Het enige absolute zijn, de eeuwige, wetmatige logica aannemen als beginsel van alles, een andere god , kan ook wetenschappelijke taal genoemd worden., als absoluut ontologisch ( betreft het “er zijn” ).. Valere De Brabandere.

    Like

  5. joost tibosch sr

    De joodse God van Gen 1, die in een joodse werkweek+ rustdag de hele werkelijkheid maakt en de nomadenGod van Gen 2-3, die van door regen vruchbare rode oasegrond Adam kleit, gaan uit van het oude toen gebruikelijke niet wetenschappelijke wereldbeeld. Gelovigen die op grond van die verhalen met creationisme en intelligent design pretenderen nu wetenschappelijk (filosofisch) bezig te zijn, weten blijkbaar niet dat je met literaire geloofsverhalen geen wetenschap kunt bedrijven. Dat je als gelovige ook nu leven en werkelijkheid als “gegeven” ervaart en daarom tastend ook over een “Gever” spreekt, is geen wetenschappelijke taal, maar tastende literaire geloofstaal.

    Like

  6. matteesdijk

    Tja. Taede staat wel bekend als een religie georiënteerd filosoof en dan met name vooral de christelijke versie. Hoewel hij afstand neemt van creationisme (gelukkig), ben ik niet zo overtuigd van zijn gedachtengoed ten aanzien van intelligent design door een persoonlijke God. Dat is overigens niet verboden, maar toch wel een beetje achterhaald, met de stand van de wetenschap. Maar ik heb zijn boek niet gelezen en geef toe bevooroordeeld te zijn.

    Like

  7. De natuur lijkt een bijzondere kracht in pacht te hebben. Met water, lucht, aangepaste temperatuur, koolstof en de aangepaste mineralen onstaan eiwitconstructies die uiteindelijk cellen vormen en tot levende constructies evolueren. Heeft dat alles zin. Alle levende wezens in de natuur zijn een schakel in die steeds evoluerende natuur. De schakel die de mens in die natuur vormt is zijn reden van bestaan. We moeten ons leven zelf een zin geven. Het leven biedt ons zoveel mooie momenten en vriendschappen dat het leven zin krijgt. We moeten alleen de kansen die het leven ons schenkt grijpen, ook al komen er nu en dan wel eens tegenslagen.

    Like

  8. – Uit die absolute wil en eeuwige, wetmatige logica, die andere god, kunnen op meerdere en verschillende wijzen , levende wezens of entiteiten ontstaan zijn. Weliswaar allen op dezelfde wijze, met causaliteit, evolutiedrang en finaliteit in zich…

    Like

  9. Dat alle leven op aarde slechts 1 voorouder heeft lijkt mij zeer onlogisch. Dat aanvankelijk tegelijkertijd veel organische mini-wezens ontstaan zijn, lijkt mij wel logisch. Uit die wezens zijn dan het hele gamma van diverse schimmels, planten en dieren geëvolueerd.

    Like

  10. joost tibosch sr

    De twee oude verschillende bijbelse scheppingsverhalen hebben -het zij maar weer eens gezegd- niets met een toen onbekende eolutietheorie over het historische begin van de mensheid te maken. Zij geven wel literair de geloofsbetekenis van actuele menselijke werkelijkheid weer. “Manvrouw” van Gen 1 en Elckerlyk “Adam en zijn vrouw” van Gen 2-3 zijn volgens het joodse geloof in tastende toen bekende literair verschillende vormgeving door JHWH God geschapen en geroepen om ook met hun beperkte vrije wil en mogelijkheden voor deze goede gegeven werkelijkheid te zorgen.
    Volgens het joods-christelijke geloof geldt dat ook voor de ons bekende wetenschappelijk in evolutie gegroeide humanistische Elckerlyc. Het ongelovig humanistische geweldige Epos van de Evolutie met zijn naar toekomst groeiende menseneenheid heeft nu ineens;opvallende overeenkomsten met het joods-christelijke wonderbaarlijke Epos van Exodus met zijn geloof in historische groei naar het toekomstige “beloofde land”. Het lijkt nu inderdaad ook nauwe samenwerking tussen niet gelovigen en gelovigen op weg naar menselijke toekomstige eenheid mogelijk te maken. .

    Like

  11. – Alles is een trap in de evolutie van het absolute zijn zelf, de eeuwige wetmatige logica.; zodat de rede niet van de werkelijkheid, en de werkelijkheid niet van de rede verlaten is.’.

    Like

  12. – Evolutie is alles en in alles . En causaliteit, evolutiedrang en vooral finaliteit in alles,, getuigen van een transcendente wil, die alle energie, massa’s en materies vormt…
    – En stamt de mens af van de “aap” ? …Misschien was die aap nog geen aap bij het eerste verschijnen van de mens…

    Like

Reacties zijn gesloten.