‘Neoliberalisme leidt tot almaar toenemende ongelijkheid’

Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer vertelt in Alkibiades dat de jonge politicus Alkibiades onder de indruk is van zijn vriend Socrates’ zoektocht naar het Goede, het Ware en het Schone. Alkibiades vindt echter dat het in de praktijk van de politiek onmogelijk is aan zulke verheven criteria te voldoen. – In Absolute Democratie laat Ilja zien dat politiek nu leidt tot de klimaatcrisis, groeiende ongelijkheid, en oorlog in Europa. En ook dat machthebbers onze democratische verworvenheden bedreigen door de vrije pers aan te vallen, rechters te ondermijnen en de weg vrij te maken voor nepnieuws.

‘De toestand in de wereld is kritiek, verworvenheden als democratie en open samenleving staan mondiaal onder grote druk’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Democratie ligt onder vuur
Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer onderbouwt in Absolute Democratie, zijn nieuwe bundel ‘alarmerende essays’, dat de democratie onder vuur ligt. En dat ‘het neoliberalisme met zijn ongebreidelde groei tot almaar toenemende ongelijkheid leidt’.

Rechtsstaat genegeerd
Onverschilligheid vindt Ilja een groot gevaar. We moeten ons teweerstellen tegen de extreemrechtse en antidemocratische krachten die niks liever willen dan onverschilligheid. Zijn bundel essays verwijzen naar het idee dat de winnaar van de verkiezingen het democratisch mandaat heeft om te doen wat-ie wil: absolute democratie. In het Leidsch Universitair Weekblad Mare is redacteur Sebastiaan van Loosbroek in gesprek met de schrijver.

‘Trump is daar het meest afschrikwekkende voorbeeld van. Gelukkig begint Europa te begrijpen dat Amerika misschien geen bondgenoot meer is. En misschien zelfs niet eens meer een democratie. (…) Kiezers van traditionele partijen zien hoe de rechtsstaat wordt genegeerd door partijen als de PVV, bijvoorbeeld door de poging een noodwet in te voeren voor het immigratievraagstuk.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Gepromote onverschilligheid
In Absolute Democratie zwengelt Ilja de discussie over die gepromote onverschilligheid aan in de hoop dat mensen wakker worden en erover beginnen na te denken.

‘Daar moeten we ons tegen teweerstellen. Elke vrijdagavond dat je het aan de bar hierover hebt met je vrienden is al een strijd tegen onverschilligheid. Zelfs al bereik je er twee mensen mee: dat is misschien niet veel, maar ook niet niks.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Socrates berispt Alkibiades in het huis van een courtisane

Toenemende sociale spanningen
Partijen als de PVV, JA21 en BBB wil Ilja niet verbieden, maar alleen zorgen dat mensen snappen dat er een heel andere democratieopvatting achter zit en wat daarvan de gevaren zijn. Maar ook het neoliberalisme met zijn ongebreidelde groei heeft volgens de schrijver heel veel problemen veroorzaakt: een economisch systeem dat leidt tot almaar toenemende ongelijkheid.

‘Ook de klimaatcrisis komt voort uit dat model van ongeremde groei. Je hoeft niet lang na te denken om tot de conclusie te komen dat dat niet langer goed gaat. Zowel vanwege de totale roofbouw die op de planeet wordt gepleegd, waardoor we die mogelijk onleefbaar maken, als toenemende sociale spanningen vanwege de groeiende ongelijkheid, draait het hele kapitalistische systeem uit op een mislukking. Dan moet je de moed hebben om voorstellen te doen voor verandering.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

‘Niet alle politici zijn volledig dom’
Als een van de eigenschappen van de huidige democratie, zegt Ilja dat die heel erg gericht is op de korte termijn. Veel politici vindt hij laf: ze kijken alleen maar panisch naar opiniepeilingen en zijn bang voor wat de kiezer van ze vindt.

‘Het zou heel verfrissend zijn als zij zich meer gaan bezighouden met het creëren van draagvlak voor wat op de langere termijn goed is voor het land. Niet alle politici zijn volledig dom – wel veel, maar niet allemaal – dus je zou verwachten dat politici ermee aan de slag gaan.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Traditioneel links
‘Links moet in deze tijd niet bang zijn om kritiek te hebben op het kapitalistische systeem’, zegt Ilja. Terugkijkend in de tijd vertelt hij dat traditionele linkse partijen aan geloofwaardigheid hebben ingeboet, en niet alleen in Nederland. Meer verleden haalt hij op: het kapitalistische systeem werd omarmd door van alles te privatiseren. Het socialisme moest zijn ‘ideologische veren afschudden’ (premier Wim Kok). Vlak na de val van de Muur leek het of het kapitalisme definitief had gewonnen.

‘Linkse partijen zijn daarin meegegaan, om redenen die destijds begrijpelijk waren. Maar dat is funest gebleken. Een partij als de PvdA geloven mensen niet meer. Ze wekken de indruk een regentenpartij te zijn die de status quo handhaaft.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

‘Tenzij we nu ingrijpen’
Ilja verwijst als voorbeeld naar Bernie Sanders die voor het afschaffen van Wall Street pleit. En naar Zohran Mamdani, die burgemeester van New York is geworden met een heel links programma. ‘Dat creëert enthousiasme en elan’.
Mare vraagt Ilja of het niet ook inherent is aan linkse partijen dat ze vaker ideeën hebben voor de lange termijn die onaantrekkelijker klinken. De klimaatcrisis en ongelijkheid kan je immers niet in vier jaar bestrijden.

‘Mensen zijn van nature niet goed in nadenken over de lange termijn. Maar dan moet je het dus goed uitleggen door bijvoorbeeld te zeggen: als we nu doorgaan met olie boren is dat voor de korte termijn prettig, maar je kinderen en kleinkinderen komen terecht in een verschrikkelijke wereld. Daar kunnen mensen gevoelig voor zijn.’

‘We kunnen niet doen alsof er géén reden is om bang te worden. Laten we die angst maar aanjagen. Maar dat moet je wel combineren met een uitweg: “We gaan naar de verdoemenis, tenzij we nu ingrijpen.” Dat is geen leuke boodschap, maar het alternatief is nog veel erger.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Bron:
Mare: De toestand in de wereld is één grote clusterfuck, zegt schrijver Ilja Leonard Pfeijffer

Absolute democratie | Ilja Leonard Pfeijffer | Kroniek van een aangekondigde afrekening | De Arbeiderspers | 320 pp. | € 23,99

Beeld: VPRO PODCAST – Nooit meer slapen, 5 februari 2026: ‘Absolute democratie: Kroniek van een aangekondigde afrekening. Van populisme en cultuuroorlog tot accelerationisme en surveillancekapitalisme: het komt allemaal terug in deze bundel met alarmerende essays’.
Beeld Socrates berispt Alcibiades* in het huis van een courtisane: Olieverfschilderij van Germán Hernández Amores uit 1857 – in: Filosofie Magazine (Hans Achterhuis: Zonder Hannah Arendt wint Alcibiades niets)*
*Hoewel Pfeijffer zelf de Griekse spelling van ‘Alkibiades’ gebruikt in zijn boek, hanteert Filosofie Magazine met ‘Alcibiades’ de gangbare Latijnse spelling.

‘Beginnen met het einde voor ogen’

Euthanasie liefdespartner – Marian Beekmans vraagt zich in dagblad Trouw af wat er gebeurt, na het overlijden van de ernstig zieke levenspartner na euthanasie, met de partner die alleen achterblijft. – Maar dat is vooral belangrijk om samen over na te denken in het begin van de liefdesrelatie.

‘Een leven waarin iemand zich niet, of niet langer, op zichzelf bezint, is in mijn optiek geen zinvol leven’
_{(filosoof Samuel IJsseling)}

‘Beginnen met het einde voor ogen’
Dit betekent, stelde Samuel IJsseling (1932-2025): ‘beginnen met een duidelijk beeld van je bestemming’. Als beide partners zich op zichzelf bezinnen, en bijtijds, heb je samen een zinvol leven, individueel en autonoom. Als je lief dan wegvalt, blijft de ander overeind. IJsseling sprak vijf jaar voor zijn dood hierover met filosoof Leon Heuts in een interview voor Filosofie Magazine.

Morele spanning
Ook Beekmans is er voor dat partners zich bezinnen, voorstander van een open gesprek hierover.

‘Tegelijkertijd roept de realiteit van ouderdom, verlies en eenzaamheid vragen op die niet eenvoudig te beantwoorden zijn met vaste regels. Juist daar, waar liefde en verantwoordelijkheid samenkomen, ontstaat de morele spanning die om een open gesprek vraagt.
_{(Marian Beekmans)}

Open gesprek
Vaste regels zijn niet het antwoord hierop. Wel het open gesprek erover. En niet in eerste instantie tussen beide partners. Sommige huisartsen bieden hun individuele cliënt een open gesprek aan op leeftijd 76. Over hoe hij of zij stilstaat bij wat te doen als ondraaglijk lijden dreigt bij de partner of bij haar of hem zelf. Dat leidt er meestal toe dat de cliënt thuis dat ‘open gesprek’ begint.

‘Voor veel mensen, ook vanuit een religieuze of levensbeschouwelijke traditie, heeft het leven een intrinsieke waarde die bescherming verdient. Dat uitgangspunt verdient respect.’
_{(Marian Beekmans)}

Filosoof Samuel IJsseling (1932-2025)

Postmoderne denker
Prof. dr. Samuel IJsseling was emeritus-hoogleraar filosofie aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte in Leuven. ‘Hij introduceerde het postmoderne denken in het Nederlandse taalgebied, ontmoette Heidegger, was bevriend met Jacques Derrida en schreef baanbrekende werken over retorica en de veelzijdige waarheid van de Griekse goden. Hij stond lange tijd aan het hoofd van het Husserl-archief,’ staat op de omslag van Heidegger, het boek waarop hij promoveerde.

Cruciale rol artsen
Het pleidooi van Beekmans voor partner-euthanasie is, zoals zij aangeeft, ‘geen pleidooi voor gemakzucht of maatschappelijke druk’. Mooi is dan ook het voorbeeld dat zij geeft van de gezamenlijke euthanasie van voormalig minister-president Dries van Agt en zijn vrouw. Zij konden samen in rust en verbondenheid afscheid nemen.

‘Het vraagt om strenge waarborgen, vrijwilligheid, wilsbekwaamheid en een grondige toetsing. Daarbij is het belangrijk te erkennen dat de grootste twijfel vaak bij de huisarts en euthanasie-arts zal liggen.
(…) Hun rol is cruciaal: zij bepalen uiteindelijk of een dergelijk traject ethisch en medisch verantwoord kan worden. Het gesprek met de arts is daarom onmisbaar en verdient evenveel aandacht als de persoonlijke overwegingen van de partners zelf.’
_{(Marian Beekmans)}

‘Vanwege euthanasie raakt de huisarts bekneld tussen justitie en patiënten’

Groeiende afhankelijkheid
Voor de partner die alleen achterblijft, bestaat die ruimte niet, zegt Beekmans terecht. Die kan ook ondraaglijk lijden ervaren, ‘existentieel, relationeel en sociaal’.

‘Het vooruitzicht is vaak een langzaam aftakelend lichaam, verlies van zelfstandigheid en een groeiende afhankelijkheid van steeds wisselende zorgverleners. Eenzaamheid ligt voortdurend op de loer. Voor sommige mensen is dit geen leven meer dat zij als waardig ervaren.’
_{(Marian Beekmans)}

Levensverwachting
In een tijd waarin mensen steeds ouder worden, vooral de Generatie Z en Alpha, is het extra van belang stil te staan bij hoe het leven samen met je (liefdes)partner, en ook autonoom, eruit kan zien als je wellicht 100+ wordt – velen halen nu al de honderd.

In Met het Oog op Morgen (3 februari 2026) vertelde demograaf en sociaaleconomisch onderzoeker Ruben van Gaalen van het CBS over levensverwachting in Nederland. De bijzonder hoogleraar (UVA) vertelde over grote sociaaleconomische gezondheidsverschillen en vindt het plausibel dat de rijkste mannen 25 jaar meer gezonde levensjaren kunnen verwachten en de rijkste vrouwen 23. Dit in vergelijking met de armste mensen.

Prof. dr. Ruben van Galen

‘Tijdens het debat over het coalitieakkoord klonk kritiek op het voorstel om de AOW-leeftijd te laten meestijgen met de levensverwachting. GL-PvdA deed een vergeefse poging de verhoging meteen van tafel te krijgen, maar kwam niet aan een meerderheid.’
_{(Uit: Met het Oog op Morgen)}

Goed ouder worden
Er is een rijke geschiedenis aan (filosofische) literatuur over ouder worden. Over de vergrijzing wordt meer en meer geschreven: de zilveren generatie. De kracht van ouderen groeit en vaak mogen zij nog glinsterende jaren beleven. Literatuur erover stapelt zich op.

‘Filosoof Plato (428-347 v. Chr.) zag een belangrijke plek voor de wijze oudere in de samenleving. Cicero (106-43 v. Chr.) legt uit hoe de verlossing van jeugdige verlangens ruimte biedt voor rust en nieuwe inzichten.
Net als Epictetus (50-130 n. Chr.) benadrukt Michel de Montaigne (1533-1592) eeuwen later dat acceptatie van het onvermijdelijke en het loslaten van streven belangrijke deugden zijn in het ouder worden. Simone de Beauvoir (1908-1986) stelt daarentegen dat het blijven nastreven van doelen onmisbaar is voor goed ouder worden.
_{(Gēron, tijdschrift over ouder worden & samenleving)}

Filosofie van het late leven
Filosoof Suzanne Biewinga studeerde na haar werkende bestaan filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Zij promoveerde in 2025, op haar zeventigste, op Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven. Hierin wordt duidelijk dat Biewinga een overvloed aan kennis, inzicht en ervaring ziet bij de oudste generatie.

Autonoom en actief

Deze promotie leidde tot ‘een noodzakelijke en verfrissende benadering van ouder worden in een vergrijzende samenleving’ en de paperback Ouder worden als ervaring.

Bronnen:
*Trouw: Opinie – Alleen achterblijven is ook lijden (Marian Beekmans, 25 januari 2026)
* Samuel IJsseling: ‘Juist omdat het leven eindig is, krijgt het betekenis’ (Relifilosofie, 14 mei 2023
* Filosofie Magazine: Samuel IJsseling: ‘Simpelweg dankbaar dat ik er ben’ (Leon Heuts in gesprek met Samuel IJsseling, 26 april 2010)
* Bingo… of levensdoelen stellen als je toekomst krimpt (Relifilosofie,19 oktober 2025)
* Epictetus: Stoïcisme is geen school, maar levensleer voor iedereen (Relifilosofie, 29 juni 2025)
* YouTube: de zilveren generatie (interview met prof. Manu Keirse door Luuc Smit, omroep Zeeland)
* Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven | Suzanne Biewinga | Boom Uitgevers | Februari 2025 – 5e druk | ISBN 9789024469079

Beeld: soChicken
Foto Samuel IJsseling: Screenshot Vimeo (NRC)
Tekening huisarts: Sjoerd van Leeuwen (Dagblad Trouw)
Foto Ruben van Galen: Bij Vogonsymposium 2025 over bevolkingsgroei
Beeld Autonoom en actief: Pxhere

‘Geënt op de edele olijf’ versterkt angst voor God

Boekrecensie Geënt op de edele olijf, Johannes Buter. Deze religiegeschiedenis maakt op mij een diepe indruk. Woonachtig in Zuid-Spanje tussen de olijfboomgaarden en eigen tuin eveneens vol olijfbomen. Sinds tien jaar houd ik mij ook bezig met de verworvenheden van het oude al-Andalus: ‘Het Spanje van de Moren’. Geschiedvervalsing is een van de thema’s waaraan ik werk. En daarmee raak ik direct de kern van het werk van Johannes Buter. Mijn persoonlijke beschouwing van de religiegeschiedenis Geënt op de edele olijf van Johannes Buter.
door gastblogger Rudi Holzhauer

Godvrezendheid als nieuwe reformatie voor het christendom
_{(subtitel van Geënt op de edele olijf)}

Het thema van Buter is het opnieuw enten van het christendom op de edele olijf, de God van (Godvrezend) Israël, Zijn Woord. Mij stond die edele olijfboom niet meer helemaal helder voor ogen, daarom enige verduidelijking.

De edele olijf: Israël
‘Geënt op de edele olijf’ is een Bijbelse metafoor (uit de brief van Paulus aan de Romeinen) die beschrijft dat gelovigen uit de heidenen (wilde takken) worden verbonden met Israël (de edele olijf) om te delen in Gods beloften en zegen. Dit betekent dat gelovigen, door hun geloof, zich mogen aansluiten bij de ‘stam’ van het geloof die via Israël in de wereld kwam.

De kern van het boek
In het tweedelige boek Geënt op de edele olijf begint het christendom als een kleine groep van joodse navolgers van Jezus, nadat hij begin jaren 30 van de eerste eeuw gedood was in Jeruzalem.

‘Na zijn dood kwamen zij, na een periode van ontreddering, tot het inzicht dat hij op wonderbaarlijke wijze een aan het Joodse volk beloofde messiaanse gestalte was, zoals in hun Hebreeuwse Schriften beschreven.
In de Handelingen der Apostelen en de Evangeliën is later opgeschreven dat hij was verschenen en dat hij ten hemel voer en had beloofd de kracht van de Heilige Geest te sturen. Verder werd hen toegezegd, volgens deze geschriften, dat hij op dezelfde wijze zou terugkomen uit de hemel.’

‘Na verloop van tijd, ook in gemeenschappen van andere Jezus-navolgers, leverde het wachten op deze wederkomst vragen en onduidelijkheden op. Van deze gemeenten gingen ook niet-joden, heidenen, deel uitmaken, buiten Jeruzalem en het Joodse land. Het vraagstuk van de wederkomst van Jezus hield deze volgelingen, die na verloop van tijd messiaansen ofwel christenen werden genoemd, toen bezig en eigenlijk is dat nog steeds zo.’
_{(Info: cover Geënt op de edele olijf)}

De achterflaptekst vertelt dat het christendom in de loop van de eerste eeuwen in een doolhof verzeild is geraakt wat betreft de natuur van Jezus Christus. Die tekst neem ik met een paar aanpassingen en toevoegingen over.

Nieuwe Testament
In de 4e eeuw en daarna werd vastgelegd in dogma’s en belijdenissen dat de mens Jezus ook God was. Wanneer de geschriften van het Nieuwe Testament op chronologische volgorde worden gezet, is die ontwikkeling reeds waar te nemen.

De edele olijfboom

Anti-judaïsme
In de katholieke kerk verdween de binding met het jodendom, terwijl het christendom begonnen is als joodse navolgers van de joodse profeet Jezus die aan de basis stonden van de evangeliën en brieven. Het kwam zelfs tot onderdrukking en vervolging van het jodendom. In het Nieuwe Testament zien we deze ontwikkeling van anti-judaïsme ook al uitgebreid aanwezig. Het is onderdeel geworden van de christelijke identiteit.

De weg uit het doolhof
Oorspronkelijk joodse geschriften, zoals alle vier de evangeliën, zijn geredigeerd door heiden-christenen. Dat geldt ook voor de brieven van Paulus die eenheid van joden en christenen nastreefde, maar daarin faalde. De oorspronkelijke boodschap van de mens Jezus is overwoekerd geraakt en ‘geloven in’ werd belangrijker dan het ‘geloof van’.

Gods Koninkrijk
In dit boek wordt de weg uit het doolhof gewezen. Vanaf de 11e eeuw hebben veel ‘wegwijzers’ al de richting aangegeven. Echter, de belangrijke laatste stap is nog niet gezet. De christelijke dogma’s en belijdenissen kunnen worden losgelaten. Jezus was niet de Zoon van God, niet de Christus en ook niet de Messias. Christenen kunnen als godvrezenden aansluiten bij godvrezende joden, die de traditie van Jezus hebben voortgezet. Dan zal ook ‘Gods Koninkrijk op aarde doorbreken’.

Het dwaalspoor van de latere vergoddelijking van Jezus via de Christusfiguur
In deel 1: Het dwaalspoor van de latere vergoddelijking van Jezus via de Christusfiguur neemt Buter alles door, met verwijzingen en eerste plaatsbepalingen. Verder bespreekt hij de diepe verdeeldheid tot en met later de substitutie-overtuiging in het christendom ten opzichte van het jodendom, die tot ver in de twintigste eeuw geaccepteerd bleef in die christelijke wereld.

Het verdere heidens / hellenistische doordenken van de Godenwereld en de situatie van de mens
In deel 2: Het verdere heidens / hellenistische doordenken van de Godenwereld en de situatie van de mens, zegt Buter dat dit een meer geschiedkundig karakter heeft en behandelt hij de christelijke geschiedenis in vogelvlucht. Volgens de auteur is ‘de eenheid in het christelijk geloof en de vastlegging daarvan in concilies en in de dogma’s nooit echt goed gelukt en is tot in de moderne tijd doorgegaan’.

Zijn Woorden
Voor Buter zal de christenheid dan ook moeten terugkeren naar de situatie dat de Godvrezenden, samen met de joden, de God van Israël vereren door het doen en horen van Zijn Woorden.

‘Ik zal opstaan en naar mijn vader gaan en tegen hem zeggen: vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en tegenover u. En ik ben het niet meer waard uw zoon genoemd te worden.’
_(Jezus)

Het Traktaat tegen de Joden – Augustinus
Uiteindelijk bepleit Buter een noodzakelijke omkering van het denken van de christenheid in het algemeen. En het doen van de laatste noodzakelijke stappen, namelijk het loslaten van de belijdenissen en dogma’s die in de vierde eeuw zijn ontstaan en nog altijd gelden. Dat is voor hem ook van toepassing op de zijns inziens volstrekt verwerpelijke Adversus Iudaeos-filosofie (Het Traktaat tegen de Joden – Augustinus) en de uitvoering van de ideeën daarvan. Hiermee zullen ‘christenen uit het doolhof van het christendom kunnen komen’.

De Messias
Godvrezenden weten zich echter geënt op de edele olijf, stelt Buter. Bloei op die olijf is geworteld. Hij vindt dat essentieel voor de komst van Gods Koninkrijk, zoals ook verlangd door de profeet Jezus van Nazareth.
Godvrezendheid wordt verder uitgewerkt in een over-idealistische paragraaf, los van onze werkelijkheden. Erg algemeen, té algemeen. Veel psychologische inzichten die ook in veel levensstromingen te vinden zijn. De komst van de Messias behoort tot de grondelementen van het jodendom. Met de sub-paragraaf De Messias gaat Buter door op de weg van de levenskunst die voor mij niet typisch joods of religieus is.

Uitweg uit het religieuze doolhof
Buters betoog is aansprekend en prachtig ingebed in het joodse perspectief. Het christendom is een verlossers-religie en het jodendom een verlossings-religie. De rol van religie is daarmee een andere en wordt een vorm van spiritualiteit, zeker in verbinding met de Ene (mensen, natuur, kosmos), maar zonder al die religieus benoemde en naamgegeven figuren en dogma’s.
Aan het slot bespreekt de auteur de uitweg uit het christelijk doolhof. Laat ik dan maar spreken over de uitweg uit het religieuze doolhof. De laatste zin in het tweede deel luidt (over spiritualiteit gesproken…): ‘”Moved by pure spirit” betekent in mijn ogen terugkeren naar godvrezendheid, de nieuwe reformatie in het christendom voor de 21^e eeuw’.’

Besluit
Over Godvrezendheid en enten als weg naar verbinding en gemeenschappelijkheid, vraag ik me af waar die weg heenleidt die Buter ons voorhoudt. De weg die wij van hem moeten gaan? Ik betwijfel of onze huidige samenleving gebaat kan zijn bij Godvrezende mensen.

Het antisemitisme vanuit het christendom, dat Buter inhoudelijk en historisch thematiseert, is de pendant van islamofobie. Niet alleen vanuit het christendom, maar eveneens vanuit het jodendom en de islam. En het verweven raken van wereldlijke met religieuze machthebbers, dat Buter in het christendom thematiseert, kent een opmerkelijke pendant van landen met een moslimmeerderheid.

Mensvrezendheid alom
Een tijdje in harmonie samenleven gaat wel. Maar je kunt wachten op agressie en geweld vanuit religie, zowel intrinsiek als extrinsiek. Hierin lijken de drie abrahamitische religies zich niet te onderscheiden. Of het nu lichamelijke verminking, kruistochten, Palestijnen, heksen, de Inquisitie, inheemse kinderen, jihadisme of genderdiscriminatie betreft. Zonder ketters geen geloof. Mensvrezendheid alom.
In al die Geloven van Liefde komt de liefde voor de Ander niet voort uit hun instituties of Godvrezendheid: top-down. Hoogstens uit individuele eerbied, respect, vriendschap en liefde: bottom-up. Zelf hecht ik dan ook meer waarde aan de spontane orde uit de Schotse Verlichting en de gemeenschappelijkheid uit de Afrikaanse Ubuntu en Indaba.

Zonder geloven geen ketters meer?
Het naslagwerk van Johannes Buter kan je prima zien als ‘Licht aan het einde van een donkere tunnel’. Een weg uit een doolhof, zoals hij zelf zegt. Het zet het christendom flink op een wilde plaats, maar hemelt (of edelt) het jodendom voor mij te zeer op. Zonder geloven geen ketters meer? Wat een zegen zou dat zijn.

Bronnen:
* Geënt op de edele olijf – Godvrezendheid als nieuwe reformatie voor het christendom | Johannes Buter | Uitgeverij Van Warven 2025.
* De edele olijfboom: Wachters.nu
* Islam Bloeiperiode en hedendaagse crisis in de moslimwereld | Ahmet T Kuru | Ertsberg, 2023 | Vertaald en toegelicht door Rudi Holzhauer*

* Nederlandse Master in de Rechten, Doctoraat in Recht en Economie, Nederlandse Master in de Filosofie, Master of Law Cambridge VK, Onafhankelijk inspirator bij Alpujarras Academy Spain

Beeld: Geënt op de edele olijf (detail cover)

Bloeiperiode en hedendaagse crisis in de moslimwereld

_{Eindredactie: Paul Delfgaauw– Relifilosofie}
_{Reconstructie blog: 28 januari 2026: De complete, oorspronkelijke tekst}

Hechte gemeenschap biedt structuur, zingeving en veilige haven

Mensen sluiten zich aan bij minderheidsreligies omdat een gemeenschap aansluit bij herkenbare behoeften en existentiële vragen. Maar als die religies ‘sektes’ worden genoemd, fungeert dat, stelt onderzoeker Joëlle Fennebeumer, als negatieve morele kwalificatie: dan is toetreding naïef, in de groep blijven problematisch en vertrekken een vorm van ontsnapping. Dan verdwijnt de nuance en blijven cruciale vragen onbeantwoord, en blijft effectief preventief beleid buiten bereik.

‘Hoe geef ik richting aan mijn leven? Waar word ik gezien? Met wie deel ik waarden? Zeker in periodes van onzekerheid lijkt een hechte gemeenschap die structuur en zingeving biedt, een veilige haven te bieden’
_{(Joëlle Fennebeumer)}

‘Deze constatering relativeert niet de mogelijkheid van latere schade, maar maakt inzichtelijk dat deelname doorgaans begint vanuit een actieve behoefte aan betekenisgeving, niet alleen vanuit passieve misleiding.’
_{(Joëlle Fennebeumer)}

Joëlle Fennebeumer

Een genuanceerder beeld
Joëlle Fennebeumer is onderzoeker en PhD-kandidaat bij de faculteit Religie, Cultuur en Maatschappij aan de Rijksuniversiteit Groningen. In haar artikel in de Volkskrant schrijft zij een glasheldere opinie met zo’n 16 links voor nadere informatie. Zij zegt dat een negatieve morele kwalificatie belangrijke consequenties heeft. Betekenissen die betrokkenen zelf aan participatie toekennen, blijven daardoor grotendeels buiten beschouwing.

‘Ik heb echter ondervonden dat lidmaatschapservaringen erg divers zijn – veel diverser dan het klassieke beeld van manipulatie en dwingend leiderschap suggereert. Mijn lopende onderzoek naar toe- en uittreding uit nieuwe religies, laat een genuanceerder beeld zien.’
_{(Joëlle Fennebeumer)}

Preventief inzicht ontbreekt
De onderzoeker stelt dat zolang incidenten en mediagenieke excessen het publieke debat over nieuwe religies domineren, het beleid overwegend reactief blijft.

‘Ingrijpen volgt vaak pas nadat schade zichtbaar wordt, terwijl preventief inzicht ontbreekt. Mijn onderzoek laat zien dat juist andere vragen richtinggevend zouden moeten zijn: wat trok mensen aanvankelijk aan? Welke behoeften werden vervuld? En waar ontstond frictie of twijfel?’
_{(Joëlle Fennebeumer)}

Historisch beladen
Het gebruik van het label ‘sekte’ werkt contraproductief, stelt Fennebeumer, daar het begrip historisch is beladen en defensieve reacties oproept. Ervaringen, vooraf in een beperkt interpretatiekader geplaats, laat weinig ruimte over voor nuance.

Katja Schuurman en Master Oh Master, een ambassadeur voor geluk en gezondheid
voor de mensheid uit Zuid-Korea op de première van About Light and Shadows.

Oprechte zoektocht
Er is in Nederland geen structurele kennis over de diversiteit van nieuwe religies, zoals over ‘condities die risico’s vergroten of juist beperken en over de ondersteuning die (ex-)leden nodig hebben’. Fennebeumers onderzoek ziet de complexiteit ervan:

‘Mijn onderzoek brengt deze gelaagdheid expliciet in kaart en laat zien dat ook trajecten die uiteindelijk problematisch blijken, vaak beginnen met een oprechte zoektocht naar betekenis, erkenning en gemeenschap. En dat vertrek zelden eenduidig is, maar zowel bevrijdend als pijnlijk kan zijn.
_{(Joëlle Fennebeumer)}

De zielenvisserij: Allegorie op de ijver van de religies
tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621)

Analytisch scherper
Cruciale vragen blijven dus onbeantwoord, stelt de onderzoeker, en ook niet effectief preventief. De onderzoeker wil een debat dat ruimte laat voor de complexiteit, voor die gelaagdheid.

‘Een debat dat ruimte laat voor die complexiteit, is naar mijn mening niet milder, maar analytisch scherper. Het stelt ons in staat onderscheid te maken tussen contexten waarin deelname en vertrek daadwerkelijk vrijwillig zijn en situaties waarin structurele beperkingen dat lijken te bemoeilijken.’
_{(Joëlle Fennebeumer)}

Bronnen:
* de Volkskrant 26 december 2025
* Master Oh Master (documentaire)
* Master Oh Master (About “Embrace Your True Nature: clear, bright and beautiful”)

Bron: NLBeeld – Katja Schuurman en Master Oh Master, een ambassadeur voor geluk en gezondheid voor de mensheid uit Zuid-Korea op de première van About Light and Shadows.
Foto Jenne Fennebeumer: rijksuniversiteit groningen
Beeld De zielenvisserij: ‘Allegorie op de ijver van de religies tijdens het Twaalfjarig Bestand (1609-1621). De rivier tekent de vanaf nu duidelijke scheiding tussen noord en zuid. Links de protestanten met onder anderen de prinsen Maurits en Frederik Hendrik. Op de voorgrond vissen de protestanten; hun netten zijn gemerkt met Fides, Spes en Caritas. Rechts de katholieken met aartshertogen Albrecht en Isabella, Spinola en paus Paulus V gedragen door kardinalen. Een bisschop met zijn priesters vist in het katholieke bootje naar mensen.’ (Rijksmuseum Amsterdam, wikimedia commons)

►! Leestip bij dit artikel
Bwiti tot een vorm van hekserij verklaard
Vermoedelijk dateert de Bwiti van ver voor het begin van de christelijke jaartelling en heeft ze zich langzaam onder de verschillende volkeren van Gabon verspreid. Na de kolonisatie door het katholieke Frankrijk werd de Bwiti tot een vorm van hekserij verklaard en actief bestreden.
Tempels werden in brand gestoken en religieuze leiders vervolgd. De traditie leefde heimelijk voort met nachtelijke ceremonies in het bos. Voor veel Gabonese stammen is de Bwiti een manier van leven en iboga een god.

Stekjes van de iboga, de wortel die in de Bwiti zo’n centrale rol speelt