Op zoek naar een ‘openbaring van het heilige’

Boekrecensie Dan maak je maar zin – De agelovige Koert van der Velde zoekt in de kerk van Vézelay hoopvol naar een ‘openbaring van het heilige’. Hij onderzoekt of een mens aangesproken kan worden door ‘iets veronderstelds achter de grens van je begrip’. En zo religieuze voorstellingen weer tot leven te wekken. ‘Door Maria Magdalena bijvoorbeeld, of door God. Deze menselijke verbeeldingen hebben het paradoxale vermogen de beleving te geven dat zij zich aan ons openbaren’. Van der Velde noemt dit de ‘religieparadox’.

‘Voordat het wiel werd uitgevonden (ruim 6000 jaar geleden) bestond er al religie. En de mens vereerde al goden toen hij de grond ging bewerken en dieren domesticeren (12.000 jaar geleden)’
(Koert van der Velde)

Zelf religies en goden scheppen
De kerk in het Franse Vézelay is de Basiliek Sainte Marie-Madeleine. Daarmee begint het boek: Het verzinsel van Vézelay. Zo’n duizend jaar geleden ligt dat in een streek die nog ‘half heidens’ is. En de kerk onbeduidend. Totdat in het klooster van Vézelay de ‘botjes’, toegeschreven aan Maria Magdalena, worden overgebracht naar de kerk. En daar beginnen de verzinsels. Het ene verhaal door monniken gefantaseerd is nog mooier dan het andere. Koert krijgt zo ‘het inzicht dat het de mensen zelf zijn die religies en goden scheppen’. De ontnuchterende werking ervan leidt tot zijn vraag of het ‘bewust gebruik van de “religieparadox” in onze geseculariseerde cultuur nog toekomst kan geven’.

Transcendente werkelijkheid
Het antwoord hierop leidt tot een zoektocht. Koert gaat als ‘agelovige’ op zoek naar ‘mogelijkheden om toch aan religie te doen’. De kerk wordt zijn ‘belangrijkste religieuze laboratorium’. Voor hem is, net als vroeger in Vézelay, ‘de beleving van een zinvolle transcendente werkelijkheid, waarmee je door rituelen contact kunt zoeken, ‘dé reden om religieus te willen zijn’. En omdat ‘religie nog steeds bijna onmisbaar is voor een niet-oppervlakkig, levensbeschouwelijk relevant leven’, moet Koert ‘zichzelf aan het werk zetten – volgens goed oudhollands gebruik: “Geen zin? Dan maak je maar zin”.’


Basiliek Sainte Marie-Madeleine, Vézelay

Het geheim van Vézelay
Dit boek is, schrijft Koert, een poging ‘het recept te vinden om agelovig religieuze belevingen te krijgen’. Koert maakt daarvoor zó veel zin dat hij zich zelfs laat insluiten in de basiliek, voor hem ‘een spiritueel nest’, waar hij zich ‘beschut en thuis voelt’. ‘Moe en verkleumd’ probeert hij te slapen ‘op een tapijt midden op het koor’. Maria Magdalena ‘ligt precies onder me’. Zijn boek besluit met Het geheim van Vézelay. Zal hij inderdaad ‘verhalen over een spetterende religieuze beleving’ in de kerk van Vézelay?

Dan maak je maar zin
De lezer zal het weten. Vrijwel iedere alinea zet aan het denken. Voortdurend kan je met de auteur meegaan in zijn ‘religie zonder geloof’, maar juist ook als hij over transcendentie (god en goden) schrijft. Met het idee van ‘monotheïsme kan je eveneens meegaan, maar het idee van ‘polytheïsme’ blijkt bijzonder boeiend.      

Polytheïsme
Polytheïsme is ‘de oudste vorm van religie’, schrijft Koert. ‘Die tot in de zestiende eeuw bleef voortbestaan’. Op religieus gebied hebben mensen ‘meestal veel ruimte in hun doen en laten, blijkt uit de studie van het oude Midden-Oosten, de polytheïstische bakermat van het monotheïsme’. De goden zelf hebben ‘allemaal hun eigen specialismen – van schepper tot god van de dood’. En ook zijn er veel vrouwelijke goden. ‘Ze gaan over belangrijke zaken, zoals vruchtbaarheid, oorlog of de zee.’

‘Hoe anders had onze wereld eruitgezien als de laatste polytheïstische Romeinse keizer Julius niet op het slagveld was gestorven en Europa niet monotheïstisch was geworden.(…)Hoeveel minder godsdienstoorlogen en kettervervolgingen waren er dan geweest? De Renaissance was dan overgeslagen, en wellicht was ook de Verlichting niet nodig geweest, de rede had dan eerder gezegevierd.’
(Het verzinsel van Vézelay, noot 6: Julian Barnes, Elisabeth Finch. Amsterdam 2022, 85-140)

‘In de geest van Abraham’
Koert noemt zijn boek een pleidooi voor religie zonder geloof. Hij zegt ‘dat we iets belangrijks verliezen als we door ons onvermogen te geloven we er niet meer in zouden slagen religieus te zijn’. Veel goeds laat hij zien van mensen die wel het vermogen hebben religieus te zijn.
Zoals de gelovige negentiende-eeuwse filosoof Søren Kierkegaard, die zichzelf overwint ‘in de geest van Abraham op weg naar Moria. Abraham staat wat Kierkegaard betreft voor een man die niet buigt voor zijn eigen angst, die recht door zee is en God vertrouwt. Het geloof moet van hem voorop staan, wat de consequenties daarvan ook zijn’. Koert volgt vooral Kierkegaard uitgebreid in zijn boek, bij wie hij uiteindelijk ook vraagtekens zet.


Zeus, die zich veranderd heeft in een arend, ontvoert Ganymedeš om hem tot zijn geliefde en opperschenker van de goden te maken – Basiliek Sainte Marie-Madeleine, Vézelay

Verzingeven
Verzingeven. Zelf religies en goden scheppen: de paradoxale religieuze beleving dat het beleefde niet zelf geschapen is. Koert vraagt zich af of we dat niet nog steeds kunnen en zouden willen. ‘Maar dan consequenter, zelfbewuster en vrijer aan het verzingeven te gaan?’

‘Om te verzingeven kan naar eigen smaak worden geput uit millennia oude religieuze verhalen en technieken uit alle mogelijke culturen, en uiteraard ook uit de eigen fantasie. Mijn flirten met God-experimenten zijn pogingen expliciet zelf zin te maken door te proberen religieuze belevingen op te wekken, terwijl dit religieus gezien eigenlijk onmogelijk is. Het draait in religies immers om de sensatie dat er iets van buiten komt, dat ik het juist níét zelf was. Het initiatief is aan de goden.’
(Uit: Dan maak je maar zin)

‘De Franse Verlichtingsfilosoof Voltaire propageerde het religieuze geloof uit niet-gelovig perspectief, omdat het goed zou zijn voor de orde in de maatschappij. Zo maande hij eens zijn deftige disgenoten tot zwijgen tijdens een discussie over hun gemeenschappelijke inzicht dat God wellicht helemaal niet bestond’
(Koert van der Velde)

Agelovig?
Koert zegt tot slot dat hij ‘nog maar aan het begin van de weg naar een rijk agelovig religieus leven’ staat. Of dat ‘agelovig’ zal zijn, vraag ik me af. In Dan maak je maar zin en Flirten met God proef je op iedere bladzijde duidelijk zijn vurige wens werkelijk een ‘religieuze ervaring’ op te doen. Daarom onderzoekt hij echt alles wat maar naar religie en geloof smaakt. Daarom ook is de auteur al bezig met onder meer neo-sjamanistische trancedans, islamitisch gebed en mystieke islam. Hierover zegt hij ‘verslag te doen in het nog te verschijnen boek Verzingeven’.

Besluit
Dan maak je maar zin laat mij in positieve zin onthutst achter. Wat een prestatie. Koert verslindt echt alles over (on)geloof en religie. Honderden voetnoten maken er gewag van. Van Gilgameš tot Stefan Paas, van Genesis tot Jesaja, van William James tot Søren Kierkegaard, Van Hume tot Eckhart, van Jean-Paul Sartre tot Immanuel Kant. Alain de Botton, Jezus, Ludwig Wittgenstein, Daniel Dennet, Henri Nouwen. En velen mij onbekend die vast de moeite waard zijn om ook kennis van te nemen. Koert hoopt op een werkelijk religieuze beleving, heeft daarvoor zelfs de berg van Mozes naar de top beklommen. Ontdekt Koert wellicht dat je het transcendente niet (alleen) buiten jezelf moet zoeken?

Dan maak je maar zin – Pleidooi voor religie zonder geloof | Koert van der Velde | mei 2026 | 268 blz. | € 27,50

Beeld: Instagram / boekhandeldekler 
Basiliek Sainte Marie-Madeleine, Vézelay: Het centrale timpaan van de narthex (1140-1150), geopend voor het verlaten van de mis. Basiliek Sainte-Marie-Madeleine in Vézelay. 15 juli 2008, foto: Vassil (Commons Wikimedia)
Beeld De ontvoering van Ganymedes: Zeus, die zich veranderd heeft in een arend, ontvoert Ganimedeš om hem tot zijn geliefde en opperschenker van de goden te maken. 7 juli 2008, foto: Vassil (Commons Wikimedia)

‘Vrouwen, jullie zijn haar alles verschuldigd!’

Het denken van filosoof Simone de Beauvoir vormt nog altijd de basis van vele vrijheden die vrouwen vandaag de dag genieten. Parijs 1986: Op de begrafenis van De Beauvoir scandeerden talloze vrouwen in Montparnasse bovenstaande uitroep van filosoof Élisabeth Badinter. Al in 1949 schreef Simone De tweede sekse, haar ‘feministische bijbel’, over ‘de situatie van de vrouw’. Volgens De Beauvoir zette de maatschappij de vrouw systematisch op de tweede plaats.

‘On ne naît pas femme, on le devient’ – ‘Je wordt niet als vrouw geboren, je wordt het’
(Uit: Nederlandse vertaling van De tweede sekse)

Vrouw op de tweede plaats
De tweede sekse verscheen 75 jaar geleden. Toch duurde het tot de tweede feministische golf, die begon in de jaren zestig, voordat er sprake was van een vrouwenbeweging die het boek omarmde: de piek van de verkoop was in de jaren zeventig. De Beauvoir bleek haar tijd ver vooruit. En anno nu zitten vrouwen – én mannen – nog steeds vast in rolpatronen.

‘De tweede sekse gaat inmiddels al een paar generaties mee als hart onder de riem van lezers met een hekel aan opvattingen waarin de mensheid wordt verdeeld in mannetjes- en vrouwtjesdieren.’
(Filosofie Magazine, Waarom de vrouw nog steeds ‘de tweede sekse’ is)


Oud-zijn geen universele ervaring
Eind jaren zestig ‘stortte Simone de Beauvoir (1908-1986) zich op het thema ouderdom’. Ouderen, stelt de filosoof, worden in de samenleving vaak als ‘overbodig’ gezien: “Onze houding ten aanzien van de ouderdom gaat zelfs zo ver dat we ontkennen dat we zelf oud zijn, zelfs als het bewijs daarvoor onomstotelijk is”.
Visionair De Beauvoir publiceerde op haar 62e De ouderdom, dat vandaag geschreven zou kunnen zijn. Hierin komt zij niet alleen op voor vrouwen, maar voor alle ouderen.

‘Aan de hand van getuigenissen en literatuur analyseert De Beauvoir de ouderdom: hoe de verhouding tot tijd verandert als je ouder wordt, hoe het lichaam aftakelt en vooral hoe de maatschappij met ouderdom omgaat.
Ouderdom hoeft niet altijd iets te zijn om te vrezen, concludeert De Beauvoir. Net als vrouw-zijn is oud-zijn geen universele ervaring; het is voor iedereen anders. Maar we moeten wel als samenleving waardig met ouderen omgaan.’
(Filosofie Magazine, Ouderdom maakt niet overbodig)

Meisjes op schoot en stoere jongetjes
Niet alleen de vrouw moet bevrijd worden, dat geldt net zo goed voor de man, zegt filosoof en journalist Alexandra Van Ditmars in haar artikel Waarom de vrouw nog steeds ‘de tweede sekse‘ is. Kleine jongetjes moeten stoer doen, kleine meisjes mogen altijd op schoot, en getroost worden.

‘Van de man wordt verwacht dat hij zich altijd ‘mannelijk, evenwichtig en superieur’ gedraagt, wat net zo goed beknellend is. ‘Men zou de man bevrijden door de vrouwen vrij te maken,’ schrijft De Beauvoir. ‘Maar dat is nu juist datgene waar hij zo’n angst voor heeft. Hij houdt hardnekkig vast aan de mystificaties die zijn bedoeld om de vrouw in haar ketenen te houden.’
(Filosofie Magazine, Waarom de vrouw nog steeds ‘de tweede sekse’ is)

‘Se vouloir libre’
Om gelijkheid tussen man en vrouw te bewerkstelligen, stelt De Beauvoir, moeten beiden de tweeslachtigheid van de menselijke conditie beleven: de man moet inzien dat hij ook lichaam is, en de vrouw moet inzien dat ze ook bewustzijn is.

‘De vrouw hoeft niet in het door mannen bedachte patroon te blijven hangen, en de man ook niet, maar we komen er nooit helemaal vanaf. Deze houding noemt De Beauvoir se ­vouloir libre: zich vrij willen. Door vrijheid te willen voor zichzelf, en daarmee ook voor de ander, worden liefde en vriendschap tussen man en vrouw mogelijk, al zullen die telkens opnieuw heroverd moeten worden.’
(Filosofie Magazine, Waarom de vrouw nog steeds ‘de tweede sekse’ is)


Simone de Beauvoir, Sylvie Le Bon en Jean-Paul Sartre in Rome (1950)

De ouderdom | Simone de Beauvoir | 434 blz. | 2014 Erven J. Bijleveld | Boekwinkeltjes: € 30,00
‘Onze houding ten aanzien van de ouderdom gaat zelfs zo ver dat we ontkennen dat we zelf oud zijn, zelfs als het bewijs daarvoor onomstotelijk is. Op die manier doen we geen recht aan wat het betekent om mens te zijn’.

De tweede sekse | Simone de Beauvoir | Bijleveld Utrecht | Boekwinkeltjes: € 20,00
Boom Filosofie:‘Sinds het verschijnen geldt De tweede sekse als een mijlpaal in het denken over mens en samenleving, en als een werk dat de man-vrouw verhouding diepgaand heeft beïnvloed. Dit is een van die zeldzame geschriften die het aanzien van onze tijd daadwerkelijk veranderden. De tweede sekse is een boek dat tot de geestelijke bagage van eenieder – vrouw of man, jong of oud – dient te behoren’.


Bronnen:
* Filosofie Magazine Waarom de vrouw nog steeds ‘de tweede sekse’ is (Journalist Alexandra van Ditmars)
* Filosofie Magazine Ouderdom maakt niet overbodig in: Simone de Beauvoir leefde voor de vrijheid. Haar grootste ideeën op een rij (Ira Pronk:’ Na lang niet serieus genomen te zijn, is ze nu erkend als groot filosoof’.)
* Beeld Simone de Beauvoir in 1983: Cironneau/AP/SIPA/Journal des Femmes 2021
* Foto Piazza Navona, Rome, 1950: Simone de Beauvoir, Sylvie Le Bon en Jean-Paul Sartre op het terras van Domiziano (Seuil / Jazz / Gamma Presse Images / HH / De Groene Amsterdammer, 2015.
* Beeld Wij zijn niet als vrouw geboren: Filosofie Magazine, Anna Bay
* Een eersteklas dossier over dé filosoof van de tweede sekse: Filosofie Magazine nr 5, mei 2026 – ‘Volgens existentialist Simone de Beauvoir worden vrouwen niet als vrouw geboren, is filosofie altijd arrogant en heeft elk mens de taak om te kiezen wie die wil zijn’.

‘Welke toekomst is ons aan het naderen?’

Filosoof, religiewetenschapper en theoloog Laurens ten Kate, vroeg zich laatst af: ‘In wat voor land word ik wakker?’ en: ‘In wat voor wereld?’ – Die vragen stelde hij aan hem zelf toen in de vroege ochtenden van 23 november 2023 de social media losbarsten na de verkiezingsoverwinning van de PVV in Nederland. En op 6 november 2024, toen Donald Trump met overmacht het presidentschap van de VS heroverde. Ten Kate vond die social media irritant. En naïef. ‘Hoelang hebben jullie zitten slapen?’, dacht hij. Waarom nu pas ‘wakker worden’?

‘Is de huidige crisis niet een antwoord op een eerdere orde? En zo ja, hoe oud is die orde dan? En welke toekomst is ons aan het naderen?’
(Laurens ten Kate)

Nieuwe wereldorde?
Voor de Universiteit voor Humanistiek (UvH) bekleedde Ten Kate tien jaar lang de bijzondere leerstoel Vrijzinnige Religiositeit en Humanisme voor de Stichting Stimulering Vrijzinnig Gedachtengoed.
In zijn afscheidscollege van de UvH ‘Tussen markt en volk’ van 20 maart 2026 stelde hij dat ‘de nieuwe wereldorde’ een gevleugelde term was geworden, ‘en wel als een aanduiding van een nieuwe epoche van schrik en angst, want verleden (wat we hadden opgebouwd) en toekomst (waar we naar toegaan) lijken verder weg dan ooit. Deze orde is eigenlijk helemaal geen orde, eerder wanorde en chaos, zo luidt het gevoel’.

‘Maar is die nieuwe wereldorde wel zo nieuw? Betekent ‘nieuw’ dat er gebroken wordt met het verleden, dat wat was ‘niet meer van deze tijd is’, zoals het tegenwoordig heet? Het is naar mijn inzicht van groot belang te analyseren wat er wel degelijk voorafging aan de mondiale situatie waarin we thans zijn aanbeland. Waar komen we vandaan? Wat is de genealogie van de nieuwe orde? Is de huidige crisis niet een antwoord op een eerdere orde? En zo ja, hoe oud is die orde dan? En welke toekomst is ons aan het naderen? Dat brengt me bij de titel van dit college: ‘Tussen markt en volk’.
(Laurens ten Kate)


Timothy Stacey

‘Religie van de straat’
De ondertitel van het college is: ‘Vrijzinnig-religieuze vragen aan een (neo)liberale wereld’, want het werk van Ten Kate bestond in de afgelopen tien jaar vooral in theoretische verdieping: het vrijzinnig-religieuze en humanistische gedachtegoed kritisch doordenken en verder brengen. Helaas geeft de filosoof deze vraag door aan zijn opvolger Timothy Stacey en het team dat Stacey gaat bouwen…

… Gelukkig kon Ten Kate het niet laten toch nog enkele woorden, niet meer dan ideeën en perspectieven te ventileren. En verwijst naar Timothy Stacey, die ‘over een “religie van de straat” spreekt, een verzet tegen oppervlakkig liberalisme, en een politics of faith…’


Charles Taylor

In de richting van het onbevattelijke
Ten Kate verwijst ook naar de ‘vrije’ weg waarop wordt gezocht naar een nieuwe ‘zin’ van religiositeit in de ‘seculiere tijd’, zoals dat door de Canadese filosoof Charles Taylor is doordacht.

‘De gemeenschap die van niemand is, bevindt zich op het snijvlak van immanentie en transcendentie. Zij gaat helemaal over de mensen (immanentie), en over hoe zij kunnen samenleven in een nieuw type onzekere solidariteit, maar tegelijkertijd wijst zij weg van zichzelf, in de richting van wat de mensen in de immanente wereld transcendeert: wat ongrijpbaar, onkenbaar en “onbeschikbaar” is, zoals [de Duitse socioloog en politicoloog] Hartmut Rosa, eredoctor van de UvH, het noemt. In veel religieuze tradities krijgt de verwijzing naar, deze ‘hint’ in de richting van het onbevattelijke de naam “God”.’
(Laurens ten Kate)


Hartmut Rosa, eredoctor UvH

Een gastvrije plaats
Volgens Ten Kate is de uitdaging om de democratie, dat ‘kwetsbare experiment van de late moderniteit, met haar kern te confronteren, een kern die ze door haar dominante (neo)liberale invulling en door de reactie daarop: haar populistische ondermijning, steeds maar niet serieus neemt’.

‘Welke kern? Dat ze ons als mensen die elkaar in haar “ruimte” ontmoeten, overstijgt, precies omdat ze van niemand is. Ze is een “lege plaats”, zoals de politiek filosoof Claude Lefort stelt, met wie ik in hoofdstuk III van mijn boek [Tussen markt en volk] uitgebreid in dialoog ga. Een lege plaats, en precies daardoor een gastvrije plaats.’
(Laurens ten Kate)


De Franse politiek filosoof Claude Lefort (Parijs, 1924 – 2010)
Voorvechter van de democratie en criticus van het twintigste-eeuwse totalitarisme

‘Tijd voor onrust’
Aan het slot van het college zegt Ten Kate: “Het is tijd dat het tijd wordt.” Het is tijd voor “onrust”.’

‘Voorbij de waan van het ‘nu’: dat kunnen we lezen in het begrip van tijd dat de dichter Paul Celan benoemt door – bijzondere tautologie – voor de tijd tijd te vragen…’
(Laurens ten Kate)


Dichter Paul Celan (1920-1970)

Het is tijd dat het tijd wordt
Ten Kate laat zijn publiek achter met de vraag: ‘Is dat wat ons rest van religie? Is dat vrijzinnige religiositeit? Dat we ons openstellen voor de tijd? Dat wil zeggen, voor de komende democratie, opdat we opnieuw samen zijn?’ Zijn antwoord is, met Celan: “Ja.”

Omstrengeld staan we in het raam, op de straat kijkt men toe:
het is tijd voor besef!
Het is tijd dat de steen zo goed is te bloeien,
dat het hart van de onrust gaat kloppen.
Het is tijd dat het tijd wordt.

Het is tijd.

Bron: Afscheidscollege Laurens ten Kate (20 maart 2026)

Foto: Stichting Stimulering Vrijzinnig Gedachtengoed
Foto Timothy Stacey: UvH (2025)
Foto Charles Taylor: 2009 – Lemniscaat
Foto Hartmut Rosa: Boom
Foto Claude Lefort: Tilburg University – ‘Lefort doceerde onder meer aan de universiteit van Parijs en São Paulo, de Universiteit van Parijs en was verbonden met het Centre de recherches politiques Raymond Aron. Hij schreef over vroege politieke denkers zoals Machiavelli’.
Foto Paul Celan: celan.nl

Tussen markt en volk | Laurens ten Kate | ISVW | 136 blz. | € 18,95 | ISBN 978-90-836110-7-5 | NUR 730

Bergrede Jezus bevrijd van kerkelijk leergezag

Op nr 6 van de top 9 van meest gelezen blogs sinds zomer 2025: Juist in deze tijd ‘zoeken mensen richting en houvast in onze wereld zonder kaders’. Voor (jonge) mensen kan de Bergrede van Jezus een leerweg voor het leven zijn. Daarmee krijgen zij handvatten aangereikt om zich ‘om te keren en in Gods Koninkrijk te gaan leven’. Is dat Koninkrijk er dan nú al? Inderdaad, leert Jezus. En voor álle mensen. – Decennialang bevrijden velen Jezus eveneens van allerlei leergezag, zoals Frédéric Lenoir. Theoloog Bas van der Graaf doet er nu ook een bevrijdend boekje over open: Levenslessen van Jezus.

‘Jezus accepteert zijn dood omdat hij geen andere uitweg heeft om trouw te blijven aan zijn boodschap, die onverdraaglijk is voor de religieuze autoriteiten van zijn tijd’
(Filosoof en godsdiensthistoricus Frédéric Lenoir)

‘Veel te radicaal’
Van filosoof Dallas Willard (1935-2013) leerde Van der Graaf dat de Bergrede een leerweg voor het leven kan zijn. De theoloog geeft nu in Levenslessen van Jezus (2025) woorden aan de Bergrede zoals Jezus dat bedoelt. Bevrijd van kerkelijk leergezag. ‘Mensen krijgen handvatten om zich om te keren en in Gods koninkrijk te gaan leven’. Eerder dacht hij nog dat de Bergrede ‘veel te radicaal’ zou zijn, en dat die ‘niet te doen!’ is om toegankelijker te maken.

‘Er is iets nieuws opengegaan’
Jezus’ Bergrede blijkt vol levenslessen. Gelovigen en niet-gelovigen krijgen inzicht in wat hij aan mensen liefdevol kenbaar wil maken. Van der Graaf voelde zich na een stressvolle periode en sluimerende burn-out letterlijk in zijn hart geraakt, en begrijpt door die ervaring beter wat Jezus zegt.

‘Ik ben dingen die hij zegt op een andere manier gaan begrijpen. Dit was ook het moment dat ik dacht: “Ik wil als dominee gesprekken gaan voeren over de diepere dingen van het leven.” Deze levenscrisis was achteraf ook iets moois. Er is iets nieuws opengegaan.” ’
(Uit: Levenslessen van Jezus)

‘Anders gaan denken’
Jezus zegt dat mensen zich kunnen ‘omkeren en in Gods Koninkrijk gaan leven’. Volgens Van der Graaf was het Koninkrijk er al vóór de schepping en is Jezus zelf die ingang: Hij maakt de deur open. ‘Je hoeft alleen maar om te keren.’  En omkeren betekent ‘kom tot inkeer’. De theoloog verwijst naar het Griekse metanoia.

‘De letterlijke betekenis van dát woord is: anders gaan denken, op andere gedachten komen, ander inzicht krijgen.’
(Uit: Levenslessen van Jezus)

Het Koninkrijk is ‘beschikbaar’
Jezus zegt dat dit koninkrijk nabij is. Volgens Lucas 14:21 kan het zelfs ín ons zijn. ‘Vergelijk het maar met wifi: die zie je niet, maar als je connectie maakt, blijkt die je leven te omringen. Wifi is beschikbaar. Datzelfde geldt voor het koninkrijk. Het is dichterbij dan je denkt.’


Filosoof Dallas Willard (1935-2013)

Willard geeft een verhelderende illustratie bij wat Jezus met ‘nabij’ bedoelt. ‘Het is cruciaal om te begrijpen dat toen Jezus verkondigde dat het koninkrijk “beschikbaar” was – de Engelse uitdrukking is at hand – dat hij dit bedoelde zoals iemand met een handgebaar tegen een gast zegt: ”Hier is de eetkamer”.’

Koninkrijken van aardse machthebbers
Van der Graaf vertelt dat er nog meer koninkrijken zijn. Die van ons eigen ego, en de vele koninkrijken van de wereld.

‘Koninkrijken van aardse machthebbers, influencers, levensstijlen. Je hoeft niet ver te zoeken om ze te ontdekken. Koninkrijken zijn ten diepste geestelijke realiteiten die invloed en macht willen uitoefenen. Dat kan in de goede of de kwade zin zijn.’
(Uit: Levenslessen van Jezus)

Leren leven in Gods Koninkrijk

De gouden regel
De gouden regel staat ‘in het grote verband van de hele Bergrede’. Levenslessen van Jezus gaat daar op in. En is terug te vinden in het spreekwoord: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.’ Van der Graaf ziet in de variaties van deze uitspraak ‘de negatieve vorm’. ‘Het draait om iets níet doen, omdat je het zelf ook niet fijn zou vinden’. Jezus gebruikt ‘de positieve vorm’:

‘In de gouden regel vat Jezus het nog één keer samen: “Alles dan wat u wilt dat de mensen u doen, doet u hun ook zo.”.’
(Uit: Levenslessen van Jezus)

Compassie en mededogen
En dat dan niet ‘knarsetandend’, zoals een levensles stelt, maar op dezelfde manier dat ‘voor anderen doen, datgene waarvan je zou hopen dat ze het ook voor jou doen’. Doe het met ‘compassie voor en mededogen met alle levende wezens’, zoals het boeddhisme leert. Van der Graaf verwijst hiermee naar andere tradities die de gouden regel ook kennen, zoals de islam en het confucianisme. De kern van Jezus’ gouden regel is ‘in vrijwel alle geloofstradities of levensfilosofieën terug te vinden’.


‘De Bergrede is een bron van inspiratie geweest voor een radicaal leven’ 

Levenslessen van Jezus staat niet op zichzelf. Meer en meer wordt Jezus bevrijd van allerlei leergezag. Niet alleen door Willard en Van der Graaf, maar decennialang al door vele anderen, zoals bijvoorbeeld Frédéric Lenoir. Haaks hierop staat Rome: alleen het ‘Leergezag van de Kerk waarborgt de juiste Bijbeluitleg’.

‘Jezus bleef volgens Frédéric Lenoir wel trouw aan wat hij noemde ‘de wil van zijn vader’ en is niet gestorven omdat God behoefte had aan smart, maar eenvoudigweg omdat Jezus tot aan het einde toe trouw bleef aan de waarheid die hij kwam brengen. Dat is zonder twijfel, vervolgt Lenoir, de reden waarom zijn woorden tweeduizend jaar later nog zo juist klinken.’
(In: De filosofie van Christus, met dank aan de Verlichting, Relifilosofie, 2015 )

Jezus’ trouw aan de waarheid
Frédéric Lenoir stelt in De filosofie van Christus dat de kerk het christendom terugbracht tot het niveau van een godsdienst (met zijn rituelen en dogma’s) en een moraal (van plicht en onderworpenheid) zoals vele andere, en zich heeft laten omkopen door macht en geld.

Dogmatische Constitutie over de Goddelijke Openbaring
Paus Franciscus (1936-2025) van de Rooms-Katholieke Kerk stelde in 2013 dat ‘alleen het Leergezag van de Kerk de juiste Bijbeluitleg waarborgt’. Hij verwees naar de Dogmatische Constitutie Dei Verbum (1965). Franciscus had geen boodschap aan het feit dat Jezus tot het einde toe trouw bleef aan de waarheid die hij kwam brengen.

‘Alles wat gezegd wordt over de manier van interpreteren van de Schrift is uiteindelijk onderworpen aan het oordeel van de Kerk, die zich bezighoudt met de goddelijke opdracht het Woord van God te bedienen, te beschermen en te interpreteren.’
(Uit: De Dogmatische Constitutie Dei Verbum, 1965)

‘Het christendom is meer dan een religie’

Onverdraaglijk voor andere ‘koninkrijken’
Jezus accepteert zijn dood, zegt Lenoir, omdat hij ‘geen andere uitweg heeft om trouw te blijven aan zijn boodschap, die onverdraaglijk is voor de religieuze autoriteiten van zijn tijd’. Helaas geloven Rome en vele andere (religieuze) autoriteiten anno 2026 alleen in hun ‘eigen koninkrijk’.

Bronnen:
* Levenslessen van Jezus – Leren leven in Gods Koninkrijk | Bas van der Graaf | Uitgeverij Groen | Paperback | 9789088974205 | 1e druk | 200 pagina’s | 17 april 2025
* Paus: ‘Leergezag Kerk waarborgt juiste Bijbeluitleg’ (RKdocumenten.nl 2013)
* De dominee en de influencer over identiteit, cancellen en de levenskunst van Jezus (Trouw, 8 februari 2026)
* De filosofie van Christus, met dank aan de Verlichting (Relifilosofie, 2015)

Beeld: Cover Levenslessen van Jezus (detail)
Foto filosoof Dallas Willard: Yale Center for Faith & Culture
Beeld De Bergrede: De Deense schilder Carl Heinrich Bloch (1834–1890) – ‘De Bergrede wordt wel de kern van het Nieuwe Testament genoemd. Voor velen is deze toespraak van Jezus over het koninkrijk door de eeuwen een bron van inspiratie geweest voor een radicaal leven.’ (levenindekerk.nl)