Drie filosofen zoeken een antwoord op de vraag of de mens in een tijd van ‘hormonen, neurotransmitters en hersenprocessen’ zonder geest kan. Zijn we ons brein of zijn we ons lichaam? ‘Nergens in de wereld komt de geest voor zonder dat er een lichaam is’. In een ‘bezield dossier over de geest’ van Filosofie Magazine vragen drie begeesterde denkers zich af of we zonder geest kunnen.‘De geest is de essentie van wat ons mens maakt.’
‘Al toont de liefde zich ook als een biologisch proces, het is onze geest die de emoties betekenis geeft’
(Désanne van Brederode)
Wijsgerige psychologie
Er bestaat een stroming in de wijsgerige psychologie die praten over de geest in termen van gevoelens, intenties en verlangens willen vervangen door objectieve termen uit de neurowetenschappen. Die stroming heet ‘eliminativisme’, waarvan de Amerikaanse Paul en Patricia Churchland de belangrijkste vertegenwoordigers zijn.
‘Een vrouw komt thuis bij haar man na een zware dag. ‘Paul, praat niet tegen me. Mijn serotonineniveau is tot een dieptepunt gedaald, mijn hersenen zitten vol glucocorticoïden, mijn bloedvaten zitten vol adrenaline en als ik geen endogene opiaten had gehad, was ik onderweg naar huis met de auto tegen een boom gereden. Mijn dopaminegehalte moet omhoog. Schenk me een glas chardonnay in.’
(Patricia tegen Paul)
Emoties
Filosoof Désanne van Brederode zegt hierover dat ‘als we als een neurowetenschapper naar de geest kijken, wordt alles extreem mechanisch’.
‘We kunnen verliefdheid wel uitleggen aan de hand van feromonen, stofjes in je hersenen en compatibele immuunsystemen, maar daarmee heb je doodverklaard wat liefde zo bijzonder maakt. Al toont de liefde zich ook als een biologisch proces, het is onze geest die de emoties betekenis geeft.’
(Désanne van Brederode)
Eliminativisten
Wetenschappelijke taal is doorgedrongen in ons alledaagse vocabulaire, schrijft Pieter Adriaens, hoofddocent filosofie KU Leuven, in This is mental!, een inleiding in de wijsgerige psychologie.
‘Zet de televisie aan en je hoort atleten praten over endorfines en endogene adrenaline. Eliminativisten zoals de Churchlands hopen dat we met neurologische termen objectief kunnen beschrijven wat het bewustzijn of de geest is. Net zoals chemici niet spreken van water en ijs, maar van H2O in vloeibare en vaste toestand.’
(Pieter Adriaens)
Fred Keijzer
‘Wij zijn ons lichaam’
Fred Keijzer, hoofddocent filosofie Rijksuniversiteit Groningen, onderzoekt de biologische basis van cognitie en stelt dat onze hersenen deel zijn van ons lijf en door dat lijf ook van de wereld.
‘Als we ons beperken tot neurologische processen verdwijnen wijzelf als vlezige, voelende, bewegende wezens uit beeld.(…)Nergens in de wereld komt de geest voor zonder dat er een lichaam is. In plaats van “wij zijn ons brein” kunnen we daarom beter “wij zijn ons lichaam” zeggen.’
(Fred Keijzer)
Geest is iets ‘relationeels’
Het nadeel van het neurofysiologisch denken leidt er volgens Keijzer toe dat een depressie soms wordt opgevat als een chemische onbalans in de hersenen. Volgens Adriaens is de geest iets ‘relationeels’. Veel geestesziektes vindt hij ‘relationele aandoeningen’.
‘Ze zijn op een complexe manier verweven met de interactie tussen individuen. Een voorbeeld is om emotie niet te zien als iets dat zich bevindt in het individu. Als ik kwaad word op iemand, dan zit de kwaadheid in de verhouding met die persoon.’
(Pieter Adriaens)
Désanne van Brederode
Ik ben niet ik
Volgens Désanne van Brederode is de geest de essentie van wat ons mens maakt. Zij haalt een gedicht aan van de Spaanse dichter en winnaar van de Nobelprijs Literatuur 1956, Juan Ramón Jiménez, omdat hij precies zegt wat de geest betekent:
Ik ben niet ik
Ik ben deze
Die naast me loopt en die ik niet zie,
die ik soms bezoek,
en die ik op andere momenten vergeet;
die kalm en stil blijft terwijl ik praat,
en die vergeeft, zachtjes, wanneer ik haat,
die loopt waar ik niet ben,
die zal blijven staan wanneer ik sterf.
‘Geweten’
Weten is volgens Van Brederode iets anders dan kennis. In ‘dat prachtige woord “geweten”’ ziet zij dat. Zij herinnert zich nog dat zij als jong meisje iets kleins had gestolen, een snoepje of zo.
‘Later in mijn bed voelde ik me daar ontzettend schuldig over. Al troostte mijn moeder me door te zeggen dat het helemaal niet erg was, toch voelde ik dat ik iets had gedaan wat ik niet had willen doen. Het weten dat maakt dat je een baan laat schieten om voor een naaste te zorgen of dat je doet besluiten toch te blijven vechten voor een relatie. Zelfs al verklaart de hele wereld je voor gek en je zelf ook niet kunt uitleggen waarom.’
(Désanne van Brederode)
Menselijke geest
Pieter Adriaens zegt aan het slot van het artikel dat de vraag wat de geest precies is nooit afdoende beantwoord zal worden.
Pieter Adriaens
‘Maar misschien is dat mysterie op zichzelf al voldoende reden om te blijven spreken van een menselijke geest.’
(Pieter Adriaens)
Bron:
Kan de mens zonder geest? (Emile Smits, in Filosofie Magazine, november 2025, dossier De Geest)
Beeld: Citylit.ak.uk – ‘A taste of philosophy’ – ‘Bij City Lit zijn we er trots op dat we mogelijkheden creëren voor mensen om samen te komen en hun leven te verrijken door te leren.’
Beeld Fred Keijzer: Youtube
Foto Désanne van Brederode: Filosofie Magazine
Foto Pieter Adriaens: Brainwash
Ontdek meer van RELIFILOSOFIE
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.
RELIFILOSOFIE 
De geest is niet afhankelijk van de materie. Heb je ooit van nabij-de-doodervaringen gehoord? Daar bestaat nu veel literatuur over.
Ik heb er zelf een meegemaakt.
Corrie Wolters
LikeLike
Tja, ik zou het omkeren. Hoe is ruimte(en tijd) uit de geest ontstaan? Want de geest is primordiaal aan tijd en ruimte. Geest is een plaats, die geen plaats is. Basho van Kitaro Nishida, of de leegte, het sunyata van Nagarjuna, of diepte en stilte van de Gnosticus Valentinus. Of het Brahman de overziel van de hindu’s, of het tao dat niet tao is van de taoïsten of en anatman het niet-zelf is. Of God van de christenen die geen lichamelijk heid heeft en alles schept de logos of atoem dat alles en niks is bij de oude Egyptenaren. En…. En…. Zelfs bij de kwantum zwaartekracht van “mentale” informatie op Plackniveau die de wereld in !ruimte en tijd! Projecteert ofwel een wiskundige voorstelling van het 4 d blokuniversum van Einstein. Groet van JanD
LikeLike
Sorry, vergeten de vraag: zit de geest in het hoofd? Nu de conclusie van mijn eerdere omdraaiing,” de ruimte en tijd zijn een emanatie van het (tijd en ruimtelioze) niets” : het hoofd zelf is de geest omdat het deel uitmaakt van de hele wereld. En Spinoza zei het al: god ofwel (ik bedoel) de natuur “deus sive natura”. En dat is ook ervaarbaar soms onverwacht. Daar schrijft Tjeu v. d. Berk over bijvb ” het numineuze” van Rudolf Otto
Jammer van de moderne filosofen. Die niet mythen maar het denk hoofd hoog schatten en blijkbaar de fysici niet volgen. Ach ja, iedereen zijn eigen waarheid: de werkelijkheid bestaat niet in essentie. We zien slechts Maya, het gepruts van de demiurg.
Hartelijke groet van JanD
LikeGeliked door 2 people
Corrie Wolters: “De geest is niet afhankelijk van de materie. Heb je ooit van nabij-de-doodervaringen gehoord? Daar bestaat nu veel literatuur over. Ik heb er zelf een meegemaakt.”
Als je op zoekt op dit blog, Corrie, vind je er veel over dat jou zal aanspreken, zoals:
‘Nabij-de-doodervaring ziet voorbij het zichtbare’
Of mijn boekrecensie ‘Doodgaan is wakker worden’:
Het geheim van Elysion – 45 jaar studie naar nabij-de-doodervaringen (NDE), over ‘bewustzijn in liefde zonder waarheen’. Dit boek gaat over meer dan alleen over mensen die een nabij-de-doodervaring beleven. Natuurlijk vind je persoonlijke verhalen over NDE, maar ook worden eraan verwante ervaringen beschreven, zoals levenseinde-ervaringen en buitenlichamelijke ervaringen.
Bijzonder, Corrie, dat je zelf nabij-de-doodervaring hebt ervaren.
Paul
LikeLike
Dag Paul, Dat het een nabij-de-doodervaring was wist ik niet. ik zat als passagier ineen auto had zelf nog geen rijbewijs. Ik zat achter de chauffeur, we moesten linksaf, kregen voorrang…. maar de man die ons voorrang gaf werd ingehaald….. dat was een gigantische klap waaraan ik zelf geen herinnering heb. Ik herinner me niet dat ik in een ambulance werd gelegd. Ik was in wat we nu noemen een hemelse plaats,,, kon zweven…. lichte kleren….. etc. Niemand had gedacht dat ik het zou overleven. Het verhaal vertelde ik eens aan een arts, die zei: ‘Tja als je zo’n harde klap tegen je hoofd krijgt dan raak je wel in de war.’ Dit speelde zich af begin zestiger jaren – er was nog niets over bekend. Ik vergat die ervaring nooit. Vanaf het begin heb ik de boeken die erover geschreven werden bestudeerd. Ik heb er bijna een jaar over gedaan om beter te worden. Mijn zusje werd ziek – ik was erop verdacht dat zij ook iets dergelijks mee zou maken. Dat was ook zo. Zij overleed…. Ik kwam in de uitvaartwereld terecht – moest zelf plechtigheden doen….. heb menig ontroerend moment meegemaakt. eens zei een ernstig ziek meisje van 16 jaar langzaam maar duidelijk: ‘dood is dat je lichaam niet meer wil maar wat je denkt en voelt gaat door.’ dat werd een heel belangrijk en ontroerend moment tijdens de uitvaartplechtigheid. Het meisje was niet kerkelijk. haar ouders ook niet.
welkom@corriewolters.nl
LikeGeliked door 1 persoon
Dag Corrie,
Dank dat je dit hier deelt. 💚
LikeLike
Nergens in de wereld komt de geest voor zonder dat er een lichaam is zegt Fred Keijzer. Dat kan kloppen , want de geest is niet in de wereld en dus ook niet in het hoofd.
LikeGeliked door 1 persoon
Ik kom net op dit blog het begrip ‘intentionaliteit’ tegen, afkomstig van filosofen als Husserl, Heidegger en Sartre. Waarin gesteld wordt dat het bewustzijn altijd op iets gericht is en zich daarom bewust van iets is. Op zich klopt deze stelling, zo gaan we dagelijks door het leven. Maar om het begrip ‘geest’ te leren kennen vanuit ons zelf kunnen we die intentionele instelling (om het maar eens een naam te geven) uit zetten! Wat er dan gebeurt, is niet dat het bewustzijn uit gaat, want dat blijkt niet mogelijk te zijn. Je negeert dan je eigen bewustzijn en daarmee het bewust zijn van iets. Op dat moment wordt de mens zich bewust van de geest buiten het waarnemingsbeeld. Dat zijt gij! Heb je dit eenmaal onder de knie , dan raak je dit nooit meer kwijt.
LikeGeliked door 1 persoon