‘In Galilea liepen talloze heilige mannen rond die moeiteloos water in olie veranderden en vele wonderen verrichtten. Velen noemden zich net als Jezus Messias. ‘Messiassen schoten als paddenstoelen uit vochtige grond,’ citeert O’Grady de Duitse theoloog Martin Hengel.’ – Dit schreef Eildert Mulder gisteren in Trouw in het artikel Het reli-lab van 2000 jaar geleden.
‘Waarom werd uit al die duizenden godsdiensten die bloeiden in de begindagen van het Romeinse rijk, uitgerekend de jaloerse God van een kleine, roerige provincie drie eeuwen later gekozen als de enige ware godsdienst? Waarom koos men niet voor de veel populairdere cultus van Isis? Waarom werden de lessen van de Stoïcijnen of Zarathustra niet gevolgd, waar geen martelaren nodig waren? Waarom niet Apollonius, Boeddha, Confucius? Waarom was het christendom bij uitstek geschikt? Selina O’Grady geeft op boeiende, heldere wijze antwoord op de grootste vraag van onze én alle tijden.’ (Uitgeverij Kok)
‘Misschien was het toeval,’ schrijft ook Mulder – in een recensie in Trouw van het boek En de mens schiep God van Selina O’Grady – als antwoord op de vraag waarom juist het christendom de trotse staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk werd. In haar boek komt ze wel met verklaringen die volgens Mulder een boeiend beeld geven van het duizelingwekkend ingewikkeld religieus laboratorium dat de bekende wereld van 2000 jaar geleden was. ‘Uiteindelijk werd Rome christelijk. Maar Isis-verering of de Mithrascultus hadden evengoed uit de godsdienst-chaos tevoorschijn kunnen komen.’
Selina O’Grady: ‘Ik werd opgevoed door zeer religieuze ouders. Mijn vader was Iers en streng katholiek. We hadden een altaar in ons huis en baden elke avond voor het beeld van de Maagd Maria. Mijn moeder was Joods, maar had zich als jonge vrouw aangesloten bij wat nu waarschijnlijk beschouwd zou worden als een sekte, een soort gemeenschap in New Jersey onder de geestelijke leiding van de Russische pedagoog Ouspensky. Hoewel ze zich tot het katholicisme bekeerde toen zij met mijn vader trouwde, bleef mijn moeder vasthouden aan leringen van Ouspensky. Ik verloor mijn geloof in God toen ik een kind was, maar bleef altijd positief tegenover en gefascineerd door religieus geloof en het verlangen naar het transcendente.’ (Uit de biografie van Selina O’Grady – foto: mvagency.com.)
Mulder in Trouw:
‘Een gistend en explosief mengsel van Romeinse keizercultus, antiek polytheïsme van allerlei soort en geografische komaf, streng monotheïsme, verlossingsgodsdiensten, mysteriecultussen, messiassen, wonderdoeners, stervende en weer opgestane goden met bijbehorende passiespelen, en bij dat alles ook nog eens een flinke portie intellectuele scepsis bij de elite’.
Zie voor het artikel van Eildert Mulder: Het reli-lab van 2000 jaar geleden, in de papieren Trouw (2 mei) en op de site achter betaalmuur en voor abonnees.
Veel christenenmoeten andersgelovigen bekeren tot het christendom met het argument dat zij alleen door Jezus tot de Vader kunnen komen. In het boek van monnik en wereldwijd bestsellerschrijver Anselm Grün Wat komt er na de dood? – over de kunst van leven en sterven – staat een frissere kijk op een eeuwenoude traditie die veel mensen aanspreekt.
Grün (foto: anselmgrun.net) vertelt dat een protestantse verpleegkundige vaak schrok als oude mensen niets van Jezus wilden weten. Ze zegt dat als zij niet belijden dat Jezus hun Heer is, zij niet in de hemel komen, want er staat immers: ‘(…) Niemand kan bij de Vader komen dan door Mij.’ (Joh. 14,6) Grün maakt haar duidelijk dat deze uitspraak niet zo exclusief geïnterpreteerd kan worden en haalt als argumenten teksten aan van de rooms-katholieke theoloog Karl Rahner en zijn leerling Ladislaus Boros.
‘Karl Rahner ziet deze uitspraak zo dat ieder mens bij zijn dood uiteindelijk Christus ontmoet en inziet dat in Hem de vervulling van zijn verlangen ligt. Hij zal in de ontmoeting met Christus beseffen dat hij bij zijn zoektocht naar het ware leven uiteindelijk steeds op zoek was naar Christus. (…) Dan komt hij na zijn dood door Christus bij de Vader – zelfs wanneer hij Hem tijdens zijn leven heeft verloochend, omdat hij met de naam Jezus Christus iets heeft geassocieerd wat niet overeenkomt met het wezen van Christus.’
Kosmische werkelijkheid Grün gaat verder en stelt zich de vraag waar Rahner (foto: wiki) de zekerheid vandaan haalt dat iedereen bij zijn dood zal inzien wie Christus is. Zijn leerling Ladislaus Boros geeft dat antwoord, verwijst naar de kruisdood waardoor de menselijke werkelijkheid van Jezus geplant is in het fundament van deze wereld. Ieder mens is innerlijk verbonden met die kosmische werkelijkheid. Als in het Bijbelverhaal wordt verteld dat het voorhangsel in de tempel scheurt, legt Boros uit dat hiermee in de joodse mystiek het hele universum bedoeld wordt:
‘Dit voorhangsel scheurde bij de dood van Christus in tweeën om ons te laten zien dat de hele kosmos zich opent voor de godheid op het moment dat de verlossingsdaad van Christus wordt voltrokken.’ (…) Christus is voor alle mensen gestorven. (…) Of de mensen er weet van hebben of niet: ze komen in de wereld al steeds het geheim van Jezus Christus tegen. Dat wordt voor hen bij hun dood openbaar. En op die manier wordt Christus voor alle mensen bij hun dood de weg naar de Vader.’
Grün verwijst tot slot naar de Braziliaanse (bevrijdings) theoloog, filosoof en schrijver Leonardo Boff (foto: wiki) die uit de gedachten van Rahner onder meer concludeert:
‘Ieder mens zal op een dag God en de opgestane Heer van aangezicht tot aangezicht ontmoeten, ook wanneer hij gedurende zijn aardse bestaan nooit van hen had gehoord. Voor een ogenblik wordt alle mensen de kans geboden om christen te worden en een keuze te maken vóór God en vóór Christus.’
BRON: Anselm Grün, Wat komt er na de dood? Hoofdstuk: Niemand kan bij de Vader komen dan door Mij – pag. 96 – 98 | 144 pagina’s | Uitgeverij Ten Have | oktober 2010 | € 6,90
We gaan met een tijdmachine terug naar Rome in het jaar 50 na Chr. We zijn nu Romeinen en bevinden ons in het Colosseum, waar we deel gaan nemen aan een quiz. Waarom 50 na Chr? Omdat op dat moment al die teksten uit het nieuwe testament, zoals de evangeliën, nog niet zijn geschreven. Niemand kent die dus nog.’ – Zo begint de vertelling Een ultieme liefdesverklaring door Bram Moerland en Frits van Yperen. Het paasverhaal, anders verteld.
‘Over het laatste avondmaal en hoe mysticus Meester Eckhart met verhalen omgaat: over moeder Maria schreef hij dat zij voor en na de geboorte van de christus maagd was, en eigenlijk onze ziel symboliseert’
Horus Zij duiken in de klassieke oudheid en vertellen in hun internetuitgave onder meer over de Perzische Mitra die op de winter zonnewende – toen 25 december – als goddelijk kind geboren werd op een nederige plek in een stal. En hij kreeg bezoek van wijzen uit het oosten. En over de Egyptische godin Isis die als maagd zwanger werd van zoiets als de heilige geest, geboorte gaf aan de godenzoon Horus, terwijl Isis na de geboorte nog steeds maagd was.
Dionysos Ook vertellen ze over de Griekse god Dionysos die op zijn bruiloft water veranderde in wijn, aldus het verhaal dat gaat in de klassieke oudheid. Dionysos reed op een ezel een stad binnen, werd bij de poort toegejuicht door jonge vrouwen, daarna gevangen genomen, voor de koning geleid, beschuldigd van hoogverraad, bij die beschuldiging stil zweeg en vervolgens ter dood veroordeeld.
‘Maar als je een beetje thuis bent in de klassieke literatuur van die tijd dan is het echt niet zo moeilijk om te ontdekken dat die manier van lezen van die oude verhalen – bijvoorbeeld over de biografie van Jezus zoals we die in de Bijbelse evangeliën kunnen lezen – door de schrijvers helemaal niet bedoeld waren om in letterlijke zin geloofd te worden. Want die schrijvers wisten ook wel dat ze leentjebuur speelden bij allemaal bestaande verhalen uit de klassieke oudheid.’
Meister Eckhart
Ziel Zo staat het verhaal van Pasen ineens in een geheel ander daglicht. Moerland en Van Yperen vertellen met voorbeelden over hoe je met teksten, verhalen, om dient te gaan, verhalen, niet bedoeld om in letterlijke zin – ‘wie oren heeft die hore’ – geloofd te worden: een andere manier van omgang met teksten is mogelijk; over de verhalen, gelijkenissen, van Jezus. Over het laatste avondmaal en hoe mysticus Meester Eckhart met verhalen omgaat: over moeder Maria schreef hij dat zij voor en na de geboorte van de christus maagd was, en eigenlijk onze ziel symboliseert.
‘En daarmee gaat hij met het verhaal om zoals dat in de klassieke oudheid in de tijd van Jezus heel gebruikelijk was. Als je iets wilde vertellen over de ziel van de mens, dan deed je dat in de vorm van mythes. Mythes zijn de taal van de ziel. En in die mythes zijn vrouwen vaak het symbool van de menselijke ziel.’
‘Het verhaal gaat dus over onze eigen ziel. Als je alle beelden loslaat, die je bijvoorbeeld hebt over jezelf en over God, kom je in een soort leegte terecht. Dat is de maagdelijkheid van de ziel. Iets wat in de eigen ziel plaatsvindt. Eckehard noemt dat de geboorte van de Christus in jezelf. Moeder Maria staat dus symbool voor het maagdelijk worden van de menselijke ziel. En is dat een revolutionaire gedachte? Nee, niet bepaald.’
Het verhaal van Meester Eckhart is niet nieuw, want het staat volgens de schrijvers gewoon in de brief aan de Kolossenzen van het nieuwe testament, in een brief die aan Apostel Paulus wordt toegeschreven maar niet van Paulus is en waarin de schrijver van de brief schrijft: ‘Het geheim is dit: Christus woont in U.’(Illustr: gather.com)
‘In die brief aan de Kolossenzen staat ook: ‘Christus is de werkelijkheid’. Kortom, Christus is wat je echt bent. Is de werkelijkheid in jezelf. En dat heeft alles met Pasen te maken.’
‘Ik kan je wel opeten!’ De schrijvers stellen dat om zelf de eigen bestemming te vinden, je je eigen roeping dient te volgen, als misschien wel de hoogste vorm van naastenliefde.
Het is vermoedelijk de naastenliefde die Jezus bedoeld heeft toen hij op witte donderdag tijdens het laatste avondmaal zegt: ‘Neemt dit want dit is mijn vlees en neem dat want dat is mijn bloed.’ Dat eten op die manier, dat kennen we ook uit de Mitras godsdienst, waar wordt verteld wie mijn bloed niet drinkt en mijn vlees niet eet zal geen verlossing ervaren. Het bloed drinken en het vlees eten in symbolische zin is het symbool van één worden met. Je eet hem als het ware op. Je zegt het ook tegen een kind waar je van houdt: ‘Ik kan je wel opeten.’ En dat bedoel je dan vol van liefde.’
‘In het Evangelie van Thomas staat: ‘Wie mijn woorden uit mijn mond drinkt, zal worden als ik. En ik als hij.’ De boodschap van Jezus volgens het Nieuwe Testament is dat we allemaal zouden kunnen worden als hij. Dat we allemaal een christus zouden kunnen worden. En dat we allemaal zoals Jezus kunnen zeggen: ‘Jij bent mij in een andere vorm.’
Nag Hammadi Het verhaal van Bram Moerland(foto: twitter) en Van Yperen – die Moerlands tekst uitwerkte – gaat over meer dan wat ik hier kan weergeven en beslist de moeite waard om in zijn geheel te lezen. Zo gaat het ook over de gelijkenissen van Jezus; solliciteren bij het bisdom in Utrecht en dan goed luisteren naar de tip van de personeelschef…
En over de bij Nag Hammaditeruggevonden teksten in 1945. Over de geboorte van de christus in jou, waardoor je spiritueel van namaakmens in een echt mens verandert. En een veelzeggend verhaal over Mosje die na zijn dood bij God komt die aan hem vraagt wat hij ervan gemaakt heeft op aarde…
De denkwijze die alle natuurverschijnselen reduceert tot materie wordt aangeduid als ‘het materialistisch paradigma’. Antropoloog Hans Feddema vraagt zich af hoe steekhoudend dit materialistisch paradigma nog is. Feddema zoekt een Derde Weg, zonder de twee dominante geloofssystemen, namelijk het (dogmatisch) kerkelijke en het (materialistisch) wetenschappelijke, af te schrijven.
Spiritualiteit
Feddema is van mening dat de spiritualiteit het opereren vanuit het hart centraal stelt, zonder de ratio weg te duwen. Hij ziet tevens dat wetenschap ook irrationele trekken kan hebben met soms ook axioma’s of onbewezen vooronderstellingen, waarvan men lange tijd maar blijft uitgaan in het onderzoek. Bovendien, zo vervolgt de oud-docent van de VU, wordt het positivistische model vandaag ook wel vervangen door het constructivistische dat stelt dat kennis door mensen wordt geconstrueerd, ook in interactie tussen hen en de werkelijkheid.
‘Dit impliceert dat echte objectiviteit niet mogelijk is en het zelfs de vraag is of de werkelijkheid wel bestaat, zeker als we ons in het waarnemen zoals Frank Hermans voorstaat beperken tot onze vijf zintuigen. Ons ik lijkt op een bril die ons laat zien wat er zo niet is. Ook in de wetenschap begint nu door te dringen, dat wij als waarnemer niet te scheiden zijn van wat wordt waargenomen, dat we met onze ratio en zintuigen een wereld(beeld) scheppen, die door anderen niet wordt gedeeld.’
Hermans is de socioloog die Hans Feddema(foto: civismundi.nl) liet weten anders te denken en van mening is dat ‘leven volgens de evolutietheorie voortgekomen is uit materie’ en ‘bezieling onnodig’ is. Hermans staat open voor een nieuw denken, maar dat moet dan wel aan de ‘wetenschappelijke meetlat’ onderworpen zijn.
‘Via de ratio inzien dat het anders vastloopt en ‘interdependentie zorgt wel voor meer empathie’. Wat empirisch bewijsbaar is, telt volgens hem.’
Nieuwe spiritualiteit als Derde Weg Die discussie vloeide voort uit het sociologisch essay over de Nieuwe Spiritualiteit als Derde Weg en een essayachtig antwoord aan priester Antoine Bodar, omdat deze wat uit de hoogte de Nieuwe Spiritualiteit veroordeelde en amechtig terugverlangde naar het ‘rijke roomse leven’, zonder er blijk van te geven dat restauratie in deze een illusie is.
Feddema schrijft een vervolgserie over het materialistisch paradigma op Zinweb; er zijn nu twee delen verschenen, onder de titel Hoe valide is het materialistisch paradigma nog? (Wordt vervolgd.) In het tweede deel stelt hij dat we niet ons (tijdelijke) lichaam zijn maar dat we een lichaam hebben.
‘Natuurlijk is in deze optiek alles bezield, ook de aarde en de natuur. Ja, zelfs onze hersenen en daarvan niet in de laatste plaats de rechterhelft, omdat vooral deze (anders dan de linker helft, waar controle hoog scoort) wordt geleid door onze zielenkracht in de richting van vrolijkheid, verjonging, levendigheid, (zelf)vergeving, moed, passie, pure liefde en overgave aan onze authentieke kracht. De ziel is een en al (levens)kracht en wil zich manifesteren via het hart en het lichaam. Zij denkt niet, maar voelt via innerlijk weten en via intuïtie.’
‘Nieuwe Einstein’ David Bohm
Feddema verwijst in het tweede deel naar theoretisch fysicus en ‘nieuwe Einstein’ (foto: wikimedia) David Bohm, die stelde dat er een soort impliciete orde is die het substraat van de expliciete werkelijkheid vormt, een orde van energie die het bewustzijn zelve is, en voorts dat ook materie ontstaan is uit aggregaten van bewustzijnsenergie.
De antropoloog stelt dat de beperking tot de ratio en/of de zintuigen te meer eenzijdig is, nu de psychologie na Freud en Jung ten lange leste geaccepteerd is als wetenschap en daarmee ook vast kwam te staan dat naast ons waak- en creatief bovenbewustzijn we een groot en invloedrijk onderbewustzijn hebben, dat verbonden is met de omringende geestelijke wereld, door Carl Jung het Collectief Onbewuste genoemd.
‘Creatief en spiritueel van belang is dat we het dualistisch denken in tegenstellingen aan het overstijgen zijn en gaan in de richting van eenheidsbewustzijn.’
Antropoloog Hans Feddema vraagt zich af of de verwijten van priester Antoine Bodar niet terug op de kerk zelf slaan, inclusief haar denken en Godsbeeld. Het is volgens hem vreemd dat de nieuwe spiritualiteit het bij Bodar te verduren krijgt. Hij zegt dat in een reactie op het artikel van Bodar God boven de ikken. ‘Er is tevens nu breder sprake van een heel eigen en authentiek Godsbesef, dat haaks staat op dat van Bodar.
‘Het cynisme van Bodar verbaast me. De spirituele weg naar binnen is van belang voor onze emotionele heling en is ook een Kracht tot bezield leven en verhoging van Bewustzijn. Ze is universeel en van betekenis voor de samenleving. Leidt het idee van de ‘enige ware religie’ vaak tot polarisatie, de mystiek verbindt.’ (Feddema)
In het essay van Bodar stelt deze dat hij allergisch is voor alles wat zich als spiritualiteit aandient en die ‘onmiddellijk uitbrekende allergie’ laat zich nauwelijks of liever niet genezen en is ternauwernood te beheersen.
‘Begrippen als ‘spiritualiteit’ of ‘mystiek’ zijn heden de meest gebezigde woorden waarin zoekers elkaar aanreiken hoe innerlijk zij wel bezig zijn en hoe goed zij het zich daarin met zichzelf hebben getroffen. (…) In de huidige ervaringswereld is menigeen meer dan ooit ervan overtuigd dat hij zelf goddelijk is. Hij is immers geschapen naar Gods beeld en gelijkenis. Dit stemt hem tot dikke tevredenheid. Maar verwijdert de indringendheid van deze overtuiging de mens ten slotte niet van God Zelf?’ (Bodar)
Volgens Bodar (foto: antoinebodar.nl) is ‘ikkerigheid’ dus troef. Maar als Feddema – antropoloog, oud-docent aan de Vrije Universiteit, publicist, vredesactivist en medeoprichter van GroenLinks – religieuze mensen buiten de kerk deze kritiek voorhoudt, is hun reactie:
‘Onzin, eerder het tegendeel, bij ons betekent spiritualiteit juist herkenning van en verbinding met de ander. We zien in de ander ook een stukje goddelijkheid, identiek aan wat we in onszelf ontdekt of van een sluier ontdaan hebben. Daardoor kunnen we nu juist meer openstaan voor de ander en het Geheel, ook omdat het van binnenuit komt en niet vanuit een moeten van bovenaf’. (Feddema)
Volgens Bodar moet het benul van de kleinheid van de mens jegens de Heilige weerkeren, maar Feddema (foto: Twitter) is van mening dat de kerk mensen juist klein maakt en een schuldcomplex aanpraat over de erfzonde waaruit ze zich niet kunnen bevrijden en de mens extra klein maakt.
‘Er is tevens nu breder sprake van een heel eigen en authentiek Godsbesef, dat haaks staat op dat van Bodar. Het is meer God within, waarbij het hemelse of goddelijke de innerlijke kant van de werkelijkheid is en wij er zijn om te groeien of ons ware (goddelijke) Zelf, dan wel ‘de Christus in ons’ te doen ontwaken. Engelen, demonen en zielen van gestorven geesten zwerven niet meer ergens hoog in de lucht, maar zijn onderdeel van de geest die het hele universum doordringt.’ (Feddema)
RELIFILOSOFIE 