Het nieuwe denken: de Derde Weg

De denkwijze die alle natuurverschijnselen reduceert tot materie wordt aangeduid als ‘het materialistisch paradigma’. Antropoloog Hans Feddema vraagt zich af hoe steekhoudend dit materialistisch paradigma nog is. Feddema zoekt een Derde Weg, zonder de twee dominante geloofssystemen, namelijk het (dogmatisch) kerkelijke en het (materialistisch) wetenschappelijke, af te schrijven.

Spiritualiteit
Feddema is van mening dat de spiritualiteit het opereren vanuit het hart centraal stelt, zonder de ratio weg te duwen. Hij ziet tevens dat wetenschap ook irrationele trekken kan hebben met soms ook axioma’s of onbewezen vooronderstellingen, waarvan men lange tijd maar blijft uitgaan in het onderzoek. Bovendien, zo vervolgt de oud-docent van de VU, wordt het positivistische model vandaag ook wel vervangen door het constructivistische dat stelt dat kennis door mensen wordt geconstrueerd, ook in interactie tussen hen en de werkelijkheid.

‘Dit impliceert dat echte objectiviteit niet mogelijk is en het zelfs de vraag is of de werkelijkheid wel bestaat, zeker als we ons in het waarnemen zoals Frank Hermans voorstaat beperken tot onze vijf zintuigen. Ons ik lijkt op een bril die ons laat zien wat er zo niet is. Ook in de wetenschap begint nu door te dringen, dat wij als waarnemer niet te scheiden zijn van wat wordt waargenomen, dat we met onze ratio en zintuigen een wereld(beeld) scheppen, die door anderen niet wordt gedeeld.’

Hermans is de socioloog die Hans Feddema (foto: civismundi.nl) liet weten anders te denken en van mening is dat ‘leven volgens de evolutietheorie voortgekomen is uit materie’ en ‘bezieling onnodig’ is. Hermans staat open voor een nieuw denken, maar dat moet dan wel aan de ‘wetenschappelijke meetlat’ onderworpen zijn.

‘Via de ratio inzien dat het anders vastloopt en ‘interdependentie zorgt wel voor meer empathie’. Wat empirisch bewijsbaar is, telt volgens hem.’

Nieuwe spiritualiteit als Derde Weg
Die discussie vloeide voort uit het sociologisch essay over de Nieuwe Spiritualiteit als Derde Weg en een essayachtig antwoord aan priester Antoine Bodar, omdat deze wat uit de hoogte de Nieuwe Spiritualiteit veroordeelde en amechtig terugverlangde naar het ‘rijke roomse leven’, zonder er blijk van te geven dat restauratie in deze een illusie is.

Feddema schrijft een vervolgserie over het materialistisch paradigma op Zinweb; er zijn nu twee delen verschenen, onder de titel Hoe valide is het materialistisch paradigma nog? (Wordt vervolgd.) In het tweede deel stelt hij dat we niet ons (tijdelijke) lichaam zijn maar dat we een lichaam hebben.

‘Natuurlijk is in deze optiek alles bezield, ook de aarde en de natuur. Ja, zelfs onze hersenen en daarvan niet in de laatste plaats de rechterhelft, omdat vooral deze (anders dan de linker helft, waar controle hoog scoort) wordt geleid door onze zielenkracht in de richting van vrolijkheid, verjonging, levendigheid, (zelf)vergeving, moed, passie, pure liefde en overgave aan onze authentieke kracht. De ziel is een en al (levens)kracht en wil zich manifesteren via het hart en het lichaam. Zij denkt niet, maar voelt via innerlijk weten en via intuïtie.’

‘Nieuwe Einstein’ David Bohm
Feddema verwijst in het tweede deel naar theoretisch fysicus en ‘nieuwe Einstein’ (foto: wikimedia) David Bohm, die stelde dat er een soort impliciete orde is die het substraat van de expliciete werkelijkheid vormt, een orde van energie die het bewustzijn zelve is, en voorts dat ook materie ontstaan is uit aggregaten van bewustzijnsenergie.

De antropoloog stelt dat de beperking tot de ratio en/of de zintuigen te meer eenzijdig is, nu de psychologie na Freud en Jung ten lange leste geaccepteerd is als wetenschap en daarmee ook vast kwam te staan dat naast ons waak- en creatief bovenbewustzijn we een groot en invloedrijk onderbewustzijn hebben, dat verbonden is met de omringende geestelijke wereld, door Carl Jung het Collectief Onbewuste genoemd.

‘Creatief en spiritueel van belang is dat we het dualistisch denken in tegenstellingen aan het overstijgen zijn en gaan in de richting van eenheidsbewustzijn.’

Zie: Hoe valide is het materialistisch paradigma nog? (1) (Zinweb)

Hoe valide is het materialistisch paradigma nog? (2) (Zinweb)

Gerelateerd: Een authentiek Godsbesef dat haaks staat op dat van Antoine Bodar (vangodenenmensen)

Illustr: blokvijf.nl

Filosofie van een welgekozen levenseinde

‘Ik vind de gedachte dat zelfbeëindiging onnatuurlijk zou zijn onzinnig, want wij vinden ‘natuurlijk’ lang niet altijd beter. Anders zouden we bij kou de verwarming niet aan moeten doen. “Het doel van onze cultuur is om de komst van ‘Magere Hein’ uit te stellen,” zegt de socioloog Zygmunt Baumann.’ – Naar hem verwijst Gerard Kind, schrijver van het boek
De mooiste dood in een interview met het Humanistisch Verbond.

‘Ons levenseinde is dus al onnatuurlijk: wij verlengen ons bestaan met alle mogelijke middelen op het gebied van techniek, hygiëne en voedsel en medicijnen. Mede daardoor gaan we aan zulke nare ziekten dood. Vroeger hadden veel mensen die ziekten niet omdat ze jonger stierven.’

Volgens uitgeverij Ad. Donker is de maatschappelijke discussie over de zelfgekozen dood in volle gang en spitst zij zich voornamelijk toe op verruiming van de euthanasiewet en op de rol van de arts. ‘Daarmee zijn wij niet werkelijk op weg naar een ‘vrije dood’, de mooiste dood!’

‘De schrijver van het boek bekijkt daarom de zelfgekozen dood vanuit een geheel ander perspectief: dat van de filosofie van de levenskunst: na een mooi leven past een mooie dood. Het boek bespreekt hoe in de klassieke oudheid de dood door eigen hand vaak een filosofisch alternatief was op een bestaan dat niet meer ‘goed’ is, filosofen van Plato tot Seneca komen aan de orde. Later pas ontstonden godsdienstige bezwaren tegen ‘zelfmoord’ die bij werkelijk onderzoek niet kunnen worden gebaseerd op de Bijbel. Ze belemmeren echter nog steeds ons denken.’ (Ad. Donker) (foto Gerard Kind: inspirerendleven.nl)

In het interview zegt Gerard Kind dat het er om gaat de innerlijke vrijheid te beseffen dat je dood van jou is. De schrijver wordt geïnspireerd door verschillende klassieke filosofen, zoals Seneca, Montaigne, Hume en Nietzsche. Montaigne inspireerde hem tot dit motto voor zijn boek:

‘De mooiste dood is er een uit eigen verkiezing. Ons leven hangt af van andermans wil; onze dood hangt alleen van onszelf af. In geen enkele zaak moeten wij zozeer onze eigen gevoelens volgen.’

Een van de meest kwalijke argumenten tegen de zelfgekozen dood komt volgens Kind van kardinaal Godfried Danneels (foto: wikimedia) die van mening is dat zelfbeëindiging een vorm van lafheid is, weglopen voor het lijden. Danneels beweerde dat bij de euthanasie van Hugo Claus (foto: gotart.be) wegens dementie.

‘Veel lijden dient namelijk tot niets goeds en het verlengen ervan omwille van een soort ‘moed’ vind ik niet verstandig en het aanzetten daartoe vind ik immoreel.’ (Gerard Kind)

Volgens uitgever Ad. Donker biedt het boek een model van ‘de mooiste dood’ en beschrijft op welke wijze naasten bij deze keuze liefdevol betrokken kunnen worden.

‘Wie nadenkt over het zelfgekozen levenseinde, vindt in dit boek een waardevolle bijdrage. Na zijn studie Nederlands ontwikkelde Gerard Kind zich vanuit zijn belangstelling voor taal in de richting van de filosofie. Hij houdt zich vooral bezig met het ontmaskeren van door mythologiserend taalgebruik gegenereerde denkbeelden die onze vrijheid van denken belemmeren.’

Zie: ‘De mooiste dood: de vrije dood’

UPDATE 11:00 uur: Op donderdag 18 april presenteert Gerard Kind in het Huma Café zijn nieuwe boek De mooiste dood, filosofie van een welgekozen levenseinde.

Het Huma Café is een nieuwe gelegenheid om met leden van het Humanistisch Verbond en andere belangstellenden van gedachten te wisselen over humanistische thema’s. In informele sfeer zullen elke maand een of meer gasten hun visie op zo’n thema uitdragen, hun boek presenteren of op een andere manier hun denkwijze en ideeën met u delen. Daarnaast zal er altijd ruimte zijn voor dialoog en/of het stellen van vragen.

Onbegrijpelijke seks in het Denkcafé met Joris van Rossum

Debat. Joris van Rossum stelt dat de evolutietheorie het bestaan van seks niet kan verklaren, en dat we hiervoor op zoek moeten naar alternatieven. In het Denkcafé zal van Rossum een overzicht geven van alle ideeën over het ontstaan van seks. Vervolgens gaat hij in debat met Gerdien de Jong, één van de vier evolutiebiologen die onlangs een brief aan de Vrije Universiteit stuurden, waarin ze Van Rossum hard aanvallen op zijn proefschrift.

Zelf zegt evolutiebioloog en filosoof Van Rossum in Bionieuws (zie 1 en 2) dat het kritische artikel van Gerdien de Jong, Duur Aanen, Rolf Hoekstra en Arjan de Visser over zijn proefschrift een aaneenschakeling is van onjuistheden en verkeerde interpretaties.

‘Al met al lijkt de fundamentele kritiek op mijn werk ingegeven door een onnauwkeurige lezing en een slecht begrip van mijn werk. De felheid en de grote stelligheid van de kritiek zijn derhalve allerminst gerechtvaardigd.’

Volgens De Jong en de andere evolutiebiologen zou Van Rossums werk slechts uitgaan van het verouderde, populairwetenschappelijke werk The Selfish Gene van Richard Dawkins en zijn opvatting niet stroken met wat in de wereld van de evolutiebiologen algemeen voor vaststaand wordt aangenomen. Ook zou Van Rossum een fundamentele fout maken door te denken dat recombinatie in de meiose natuurlijke selectie onmogelijk maakt. Hij zou de ‘cost of meiosis’ niet begrijpen. Bovendien zou zijn werk de theorie van natuurlijke selectie falsificeren.

Van Rossum (foto: evolutieblog) verweert zich tegen deze kritiek in AdValvas en stelt vele werken (de periode van Darwins tijd tot het jaar 2012 bestrijkend) te behandelen die verschillende stromingen van de theorie vertegenwoordigen en zich onderscheiden naargelang natuurlijke selectie zou werken op het individu, het gen, de groep dan wel op de soort. Tegen de kritiek dat zijn opvatting niet zou stroken met wat in de wereld van de evolutiebiologen algemeen voor vaststaand wordt aangenomen, stelt hij dat juist ter discussie. Ook stelt hij dat hij nergens beweert dat recombinatie in de meiose natuurlijke selectie onmogelijk maakt. Nergens trekt hij de conclusie dat zijn werk de theorie van natuurlijke selectie zou falsificeren.

Is de discussie zo fel omdat religie er in de verte mee te maken heeft, of dichterbij, de Bijbel? Volgens bioloog Gert Korthof, op zijn Evolutie Blog – waarin hij zich sinds tijden bezighoudt met de evolutietheorie en de kritiek daarop – is er geen reden om het proefschrift als steun voor de opvattingen te zien van sommige kranten en stichtingen.

‘Er is dan ook helemaal geen reden voor het Reformatorisch Dagblad, het Katholiek Nieuwsblad en de Stichting De Oude Wereld, die de Bijbel als het onfeilbare, geïnspireerde Woord van God zien, om het proefschrift als steun voor hun opvattingen te zien. Integendeel. Van Rossums opvattingen zijn niet verenigbaar met een letterlijke interpretatie van het Bijbelse scheppingsverhaal. En een 6000 jaar oude aarde is ook niet te rijmen met de opvattingen in het proefschrift. In een interview zegt van Rossum dat hij nadenkt over een ‘Designer’, ‘een hoger Wezen’ als alternatief, maar hij wil God niet introduceren in de wetenschap: ‘Ik denk echter dat het te simplistisch is om God als enige alternatief te zien, hoewel dit gebruikelijk is.’

Journalist en gespreksleider Inge Janse houdt de discussie begrijpelijk en ziet toe op een eerlijke strijd om het academisch bestaan. ClublePop verzorgt de muzikale nababbel over de bloemetjes en de bijtjes. Het Denkcafé is een samenwerking van Arminius en Studium Generale EUR. Het Denkcafé is ook thuis te volgen via een live videostream bij Arminius.

Zie: Denkcafé: Onbegrijpelijke seks

Foto: Lente 2013 (© PD)

UPDATE 7 maart 2013 – 09.28 uur. (Met dank aan Nand Braam)
De aankondiging van Arminius is vandaag gewijzigd: ‘De Jong kwam recent landelijk in het nieuws vanwege haar kritiek op de promotie van Joris van Rossum, die stelde dat de evolutie de rol van seks niet kan verklaren. De commotie over deze zaak liep zo hoog op dat Van Rossum zijn medewerking aan dit Denkcafé heeft opgezegd. Rest ook nog de vraag aan de Jong wat haar kritiek was…’

Zie: Arminius

UPDATE 13:14 – Het Denkcafé laat mij weten dat Van Rossum heeft afgezegd omdat hij vindt dat de Jong op unfaire wijze debatteert, met als voorbeeld dat zij een vergelijking trekt met de perikelen rondom zijn promotie met de toestanden op de InHolland-hogeschool.

Radicale secularisatie en het transcendente perspectief

Radicale secularisatie? – ‘Er is een verstarde secularisatie die religie achter de voordeur wil houden door haar te bannen uit de publieke ruimte. Dat is een even gesloten wereldbeeld als dat van het religieuze fundamentalisme.’ In het artikel Stijn Latré ziet kansen voor religie in seculiere samenleving, door Emmanuel Van Lierde, vraagt filosoof Latré zich af of godsdiensten een rol blijven spelen in een seculiere wereld.

‘Zijn de westerse samenlevingen radicaal – en dus definitief – geseculariseerd? ‘Het antwoord luidt enerzijds-anderzijds”, zegt Stijn Latré (foto: facebook). ‘Ja, het is zo want religie komt niet terug als de allesbepalende factor in de samenleving. Zodra een samenleving geproefd heeft van de autonomie, lijkt het uitgesloten dat ze die vrijheid weer afstaat. De moderniteit valt niet meer uit te wissen in het Westen.
Toch is daarmee niet gezegd dat religie en transcendentie zullen verdwijnen. Wetenschap en verlichting leiden niet tot het einde van religie. Er is een aanleg in de mens om zich open te stellen voor het andere. Daar ligt een kans voor religie. Ze blijft een rol spelen, ook in de publieke sfeer.’

Godsdiensten blijven een rol spelen in de wereld. – Bij Tertio worden in het dossier Religie en kritiek drie godsdienstfilosofen aan het woord gelaten over de these dat in de secularisatietheorie wordt gesteld dat religie vanzelf zou verdwijnen in een ‘verlichte’, op wetenschap gestoelde samenleving.

‘Of kunnen godsdiensten een rol blijven spelen in de moderne cultuur? In hoeverre is die moderniteit trouwens schatplichtig aan het christendom? Wat zijn de eigenlijke wortels van het fenomeen secularisatie? En hoe gaat de gelovige zelf om met de kritische houding van zijn omgeving tegenover religie?’

Tertio schrijft hierover in het dossier Religie en kritiek naar aanleiding van het boek van Stijn Latré en Guido Vanheeswijck: Radicale secularisatie? Tien hedendaagse filosofen over religie en moderniteit dat dit voorjaar verschijnt. Dit boek wil inzicht bieden in de actuele stand van het secularisatiedebat aan de hand van de bijdragen die een tiental vooraanstaande hedendaagse denkers daartoe hebben geleverd.

‘Deze filosofen, onder wie Luc Ferry, Jürgen Habermas en Charles Taylor, bieden elk op eigen wijze een grondige reflectie over de relatie tussen christendom en moderniteit. In hoeverre is de moderne tijd schatplichtig aan het christendom? Wat zijn de eigenlijk wortels van het fenomeen secularisatie? Kan de moderniteit religie definitief uit het maatschappelijke speelveld verbannen? Het klassieke paradigma van de secularisatie- theorie stelt dat religie vanzelf verdwijnt in een ‘verlichte’, op wetenschap gestoelde samenleving. In dit boek wordt nagegaan of dit een houdbaar paradigma is. Zijn westerse samenlevingen radicaal, dus definitief, geseculariseerd? Of kan religie nog een rol blijven spelen? En zo ja, welke?’
(Uitgeverij Klement)

Stijn Latré en Guido Vanheeswijck (red.) | Radicale secularisatie? Tien hedendaagse filosofen over religie en moderniteit | Pelckmans/Klement Kalmhout | 216 blz. | € 22,50
‘Het radicale uit de boektitel verwijst naar het Latijnse ‘radices’ dat ‘wortels’ betekent. We gaan op zoek naar de wortels van de geseculariseerde cultuur en zoals Louis Dupré (zie blz. 7) aangeeft, liggen die in het christendom zelf,’ vervolgt de filosoof. ‘Het zit al in de joods-christelijke traditie en de Bijbel zelf om kritiek op religie te zijn en de afgoden te breken. Daarnaast bevestigt de Bijbelse traditie de autonomie van de wereld. God geeft de mens de vrijheid vanuit het rentmeesterschap over de schepping. De band die er in de Bijbel nog is met het transcendente, wordt door de moderniteit soms wel doorgeknipt. Het vers ‘Geef aan de keizer wat de keizer toekomt en aan God wat God toekomst’ (Mattheus 22, 21) bevat de mogelijkheid dat het goddelijke en het wereldse, het transcendente en het immanente, uit elkaar worden gehaald. Het is de kunst om de wereldbe- aming en de wereldverzaking samen te houden. Christenen leven in de wereld, maar zijn niet van de wereld.’ (Tertio)

Zie: Godsdiensten blijven rol spelen in seculiere wereld

Pet: zazzle.nl

‘Wetenschap van geen belang voor geloof in God’

‘Een God die onze logische denkwijze overtreft, helpt ons bij het oplossen van een reeks belangrijke theologische problemen,’ zegt filosoof Jan Riemersma in de discussie onder zijn artikel Een wereld voor mensen. ‘Het zegt ons waarom ‘de wetenschap’ van geen belang is voor ons geloof in God. Hij is van een andere orde, we kunnen zijn bestaan niet aantonen in een laboratorium of in een deeltjesversneller.’

‘En dat zou een gelovige ook niet willen; heel de ‘strijd’ tussen wetenschap en geloof kan worden vergeten als we veronderstellen dat God een niet-logische bestaanswijze heeft.’

Riemersma stelt dat er ‘bewijzen’ bestaan die bedoeld zijn om de gelovige een hart onder de riem te steken – en niet zo zeer om het bestaan van God aan te tonen. Als voorbeelden van deze ‘bewijzen’ noemt hij de ‘weddenschap’ van Blaise Pascal, de ‘omkering’ van Søren Kierkegaard en de ‘levende optie’ van William James.

‘Deze filosofen betogen, met zoveel woorden dat het niet nodig is om haarfijn aan te tonen dat God bestaat: de gelovige mag zich tevreden stellen met de gedachte dat het geloof in God zelf een groot goed is.’

De filosoof geeft een aantal voorbeelden dat helpt bij het oplossen van een reeks belangrijke problemen indien God onze logische denkwijze overtreft. Het is dan bijvoorbeeld niet redelijk om het kwaad onmiddellijk in verband te brengen met God. God is dan ook niet stelselmatig te bestuderen of te beschrijven. God die onze logische denkwijze overtreft, is vermoedelijk ‘groter’ (= perfecter) dan een God die, net als wij, alle gedachten logisch moet ordenen. En als God een niet-logische bestaanswijze heeft, mogen we eenvoudigweg rekenen op Zijn bestaan. Riemersma (foto: facebook) concludeert dat de gedachte dat de werkelijkheid logisch niet gesloten is, juist een theologisch volmaakter beeld van God oplevert.

‘Het geloof is van levensbelang, er staat voor de mens oneindig veel op het spel, namelijk de waarde en inhoud van zijn leven op aarde. Wetenschap daarentegen is werk in aanbouw. Een redelijk mens verlaat zijn huidige onderkomen niet om buiten in de kou alvast te wachten totdat eindelijk de nieuwbouw gereed is. Waarom zouden mensen hun verlangen en hoop dan alvast opgeven om te wachten op de uiteindelijke wetenschappelijke beschrijving van de werkelijkheid? Het minste wat de mens voor zichzelf kan doen is geloven dat het bestaan zinvol is en dat zijn keuzes betekenis hebben’. (Uit: Een wereld voor mensen)

Elders in de reacties pleit Riemersma voor een volstrekt ‘open’ wereld, waarin de logische wetten niet universeel gelden. ‘De natuurlijke beschrijving van de werkelijkheid is dan voor ons nog wel de meest betrouwbare beschrijving van de werkelijkheid, maar deze natuurlijke wereld is logisch niet begrensd: de natuurlijke beschrijving van de werkelijkheid is de meest betrouwbare, maar ze is niet volledig.’

‘Een niet-logische werkelijkheid heeft zulke vreemde eigenschappen, dat Gods’ bestaan eigenlijk niet kan worden ontkend. Immers, in een niet-logische werkelijkheid is alles mogelijk? Dus ook het bestaan van God. Dit betekent dat de vraag of God bestaat niet afhankelijk is van de vraag of we zijn bestaan empirisch kunnen aantonen.’

Zie: Een wereld voor mensen en de reacties eronder
(Geloof & Wetenschap)

Illustr: visje