De God van de Gaten kwam weer eens voorbij. Ditmaal opgevoerd door Jonathan – op een foto zichtbaar met de tekst: ‘I’m an atheist, debate me’. Hij daagt filosoof Emanuel Rutten uit door te stellen dat zijn Godsargumenten varianten zijn op de aloude God van de Gaten theorie. Rutten repliceert met behulp van het Kalam argument.*
‘Het Kalam argument voor het bestaan van God is gebaseerd op twee uitgangspunten. De eerste is dat alles wat ontstaat een ontstaansoorzaak heeft. De tweede is dat de kosmos is ontstaan. Hieruit volgt dat de kosmos een oorzaak heeft voor zijn ontstaan.’
Jonathan(foto: godsbewijzen.be) stelt het volgende, op de site Godsbewijzen:
‘Het grote punt is, Emanuel, dat alle ‘argumenten’ voor Godsbestaan die je aanstipt in je stuk, eigenlijk varianten zijn op de aloude God van de Gaten theorie. Weten we iets als mensheid (nog) niet te verklaren, dan poneren we maar weer een metafysisch, altijd bestaand, algoed en almachtig, bewust wezen als verklaring. De geschiedenis heeft echter al talloze malen laten zien dat dit (dat poneren) een misvatting bleek.’
Rutten antwoordt dat geen van de argumenten voor het bestaan van God die hij noemt, gekarakteriseerd kunnen worden als God van de Gaten argumenten.
‘Neem het Kalam argument. Dit argument bestaat uit twee premissen. De eerste luidt dat alles wat begint te bestaan een ontstaansoorzaak heeft. Dit is een metafysische premisse waarvoor uitstekende gronden bestaan. Met een God van de Gaten heeft deze premisse dan ook niets te maken.’
Emanuel Rutten(foto: godsbewijzen.be) stelt vervolgens dat de tweede premisse luidt dat de kosmos is begonnen te bestaan; een natuurwetenschappelijke premisse waarvoor zoals bekend eveneens uitstekende ondersteuning bestaat.
‘Ook hier is geen sprake van een God van de Gaten benadering. De conclusie dat God bestaat wordt vervolgens uit deze premissen afgeleid door gebruik te maken van een ‘Inference to the Best Explanation’. Ook daar kom je dus geen God van de Gaten methodologie tegen. Kortom, het Kalam argument is alles behalve een God van de Gaten argument. En hetzelfde geldt dus voor de overige Godsargumenten.’
* Het Kalam kosmologisch godsbewijs is samen met Plantinga’s modaal-logische herformulering van het ontologisch godsbewijs één van de meest besproken godsbewijzen in het hedendaagse filosofische discours.
Een pleidooi voor sceptisch naturalisme door filosoof Jan-Auke Riemersma, wellicht als reactie op Een pleidooi voor naturalisme door filosoof en theoloog Alexander van Biezen. Naturalisme is de leer die alles door natuurlijke verschijnselen verklaart en het bestaan van bovennatuurlijke verschijnselen ontkent. Het houdt van logische wetten en die bepalen hoe wij de wereld zien. Sceptisch naturalisten geloven niet dat de gehele werkelijkheid sluitend kan worden beschreven.
‘Het naturalisme heeft gewonnen,’ zegt kosmoloog Sean Carroll, geciteerd door Van Biezen in zijn artikel bij Geloof en Wetenschap.
‘Het idee dat er slechts één enkele werkelijkheid is, dat er geen afzonderlijke niveaus van het natuurlijke en het bovennatuurlijke zijn, dat er slechts één enkel materieel bestaan is, en dat wij een deel van het universum zijn, dat wij er op geen enkele manier buiten staan. (…) De discussie is afgelopen, het debat is voorbij, we zijn tot een besluit gekomen. Het naturalisme heeft gewonnen.’ (Sean Carroll)
Jan Auke Riemersma(foto: J-AR) heeft daar grote vraagtekens bij omdat het bij het universeel naturalisme aan bewijs ontbreekt, en vraagt zich af waarom het zoveel aanhangers heeft. De waarheid van logische wetten kunnen we niet empirisch bewijzen, zo stelt hij. Ze bestaan zelfs niet, volgens hem: het zijn geen krachten of deeltjes.
‘De waarheid van de logische wetten is niet ‘vanzelfsprekend’; (…) ook rechtvaardigen de logische wetten zichzelf niet (je kunt de logische wetten niet bewijzen met behulp van de logische wetten, die procedure is circulair.)’ (Riemersma)
Alexander Van Biezen(foto: Twitter) vraagt zich af of er in een wereld zonder het bovennatuurlijke nog ergens een plek over is voor religie. Vanuit een zuiver wetenschappelijk, verklarend standpunt is God gewoon geen goede theorie.
Volgens Riemersma beschouwt de naturalist de logische modellen niet slechts als de meest bruikbare, maar is hij ervan overtuigd dat deze modellen waarachtig zijn.
‘Dit blijkt duidelijk uit de semantiek die Saul Kripke opstelde voor de modale logica: uitsluitend logische modellen kunnen ‘waar’ zijn, absurde (lees: niet-logische) modellen zijn altijd ‘onwaar’.’
Begoocheling
Onze logische denkwijze is een jaloerse en machtige meester: hij bepaalt wat we moeten denken (uiteraard) en duldt geen tegenspraak, stelt Riemersma:
‘De meeste wetenschappers en filosofen zijn zó sterk door deze begoocheling bevangen, dat hun onderworpenheid aan de logische denkwijze absoluut is. Het universeel naturalisme is de dominante stroming (en de oorzaak van het hedendaags ‘atheïsme’: onze denkwijze maakt het onmogelijk om te zien hoe God in het weefsel van natuurlijke theorieën past).’
Volgens Riemersma geeft het sceptisch naturalisme daarentegen de mens, voor zover dat mogelijk is, een beetje van zijn intellectuele vrijheid terug.
‘Het wereldbeeld van de sceptisch naturalist is dan ook zo overvloedig dat er zelfs ruimte is voor ‘absurde’ religieuze denkbeelden. Sterker zelfs: wie erkent dat een ‘gesloten’ wereldbeeld niet waarachtig is, zegt met zoveel woorden dat er geen algemene orde is: maar dan zijn alle denkbeelden, hoe absurd ook, waarachtig. De gedachte dat God bestaat is, met zoveel woorden, waarachtig; ook spiritualiteit en mystiek zijn waarachtig.’
Foto: Roosvenster en lancetraam, Noordelijk transept. Chartres, ca. 1220 – De kleurintensiteit van de glasramen en de lichtkwaliteit binnen de kerk verandert voortdurend, afhankelijk van het tijdstip van de dag en het licht dat door het gekleurd glas gefilterd wordt. Dit creëert een mystiek of bovennatuurlijk licht dat referenties oproept aan het Goddelijk licht. (static.digischool.nl)
Timothy Freke en Peter Gandy zien als onderzoekers van wereld- en klassieke mystiek grote overeenkomsten tussen het verhaal van Jezus en die van stervende en verrijzende heidense godmensen, zoals Osiris, Dionysus, Mithras, Adonis en Orpheus. Ze leveren bewijs voor hun stelling dat Joodse ingewijden de mythen van Osiris-Dionysus bewerkten om het verhaal te creëren van een joodse stervende en weer verrijzende godmens, Jezus de Messias. Na verloop van tijd ging men deze mythe uitleggen als een historisch feit en het christendom van de dode letter was het resultaat.
Bovenstaande komt uit een recensie van hun boek Jesus and the Lost GoddessenDe mysterieuze Jezus. Volgens het theosofische Sunriselegden dogmatische christenen – die christelijke verhalen letterlijk als historisch feitopvatten – overeenkomsten met oudere heidense mythen en figuren uit als plagiaat van de duivel ‘vóór het feit’ of als de historische verwezenlijking van gebeurtenissen die in andere culturen alleen als mythe voorkomen.
‘Religie is een verkeerde interpretatie van mythologie’, is een favoriete definitie van religie van cultuurfilosoof Joseph Campbell, en die bestaat uit het toekennen van een historische betekenis aan symbolen die strikt genomen naar spirituele zaken verwijzen.’ (Sunrise)
Symposium
Timothy Freke(foto: TF) is een Engelse filosoof. Hij heeft een eredoctoraat in de wijsbegeerte en is een internationaal gerespecteerde autoriteit op het gebied van spiritualiteit. Het boek The Jesus Mysteries van hem en Peter Gandy stond in Amerika en Engeland in de top-tien bestsellerslijsten. Freke is een van de sprekers op het symposium ‘Jezus en de ‘heidense’ mysteriën, toen… en nu?’ op zaterdag 7 november in Baarn.
Er zijn daar dan ook sprekers als cultuurhistoricus Jacob Slavenburg; theoloog Tjeu van den Berk; godsdiensthistoricus Annine E.G. van der Meer en filosoof Bram Moerland.
Volgens Jacob Slavenburg(foto: JS) is Jezus een tweede leven gaan leiden. Na zijn aardse bestaan zijn er verschillende tradities gevormd. De bekendste is de kerkelijke traditie. Zij formuleerde dogma’s en geloofswaarheden die slechts ten dele berustten op de christelijke teksten die opgenomen werden in het Nieuwe Testament van de Bijbel. Daarnaast ontstond er een traditie waarin niet alleen de persoon van Jezus, maar bovenal zijn leringen centraal stonden.
Tjeu Van den Berk(foto: Meinema) stelt dat de dogmatische Christus zo volmaakt en vlekkeloos is dat al het andere in hem verduisterd wordt. Voor de moderne mens is hij nog maar moeilijk invoelbaar. De archetypische Christus echter is volgens Van den Berk juist niet volmaakt maar wel volledig. Hij herbergt de duisternis, satan, hij is een paradoxaal wezen. Kan de Christus vandaag de dag nog geherinterpreteerd worden, kan hij nog wel tot symbool worden?
Volgens Annine E. G. Van der Meer(foto: AvdM) bevinden zich – naar het Evangelie van Filippus – onder de talloze vrouwen die Jezus op zijn tochten vergezellen, de drie Maria’s: Maria de Moeder, Maria de Zuster en Maria de Bruid. Het traditionele christendom hemelde de maagdelijkheid van Maria de Moeder op en het verdonkeremaande Maria de Bruid. Deze vervanging had grote gevolgen voor de visie van tweeduizend jaar christendom op lichamelijkheid, vrouw-zijn en aardse materie.
Bram Moerland(foto: wikipedia) vraagt zich onder meer af of Jezus werkelijk heeft bestaan. En hoe zinvol die vraag eigenlijk is. Jezus is volgens hem zonder twijfel de hoofdpersoon uit een aantal verhalen uit de eerste eeuwen van onze jaartelling. Maar die verhalen lijken verdacht veel op andere en eerdere verhalen uit lang vervlogen tijden. Het ziet ernaar uit dat Marcus, de eerste zogenaamde biograaf van Jezus, kwistig leentjebuur speelde in zijn mythische Umwelt.
Symposium Gnostiek | 7 november 2015 | Baarn (nadere gegevens volgen) | 10.00 tot 17.00 uur | De dagprijs voor het symposium is € 75 of € 50 naar draagkracht | In de prijs inbegrepen zijn een eenvoudige lunch, koffie en thee | Nadere bijzonderheden zoals dagindeling, routebeschrijving, parkeren e.d. volgen | Inschrijven en informatie bij Hanneke Hoekstra: 7novsymposium@gmail.com
Illustr: De Vier Zoas uit de mythologie van William Blake. Zij vormen de vier goddelijke onderdelen van de oermens Albion, namelijk instinct & kracht, rede & traditie, liefde & passie, en inspiratie & inbeelding. (William Blake Archive)
Of maakt die robot dat zelf wel uit? Zelfbewustzijn wordt gezien als een van de belangrijkste kenmerken van de mens. De vraag wie of wat hij is, waar hij vandaan komt en wat er voor hem in het verschiet ligt, plaagt hem daardoor onophoudelijk. Binnenkort worstelen robots hier ook mee. Amerikaanse wetenschappers voorspellen dat de ‘mensachtige’ machine zo intelligent wordt dat velen hem moreel bewustzijn zullen toedichten.
Volgens de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett overschat de mens zijn bewustzijn schromelijk en is hij zelf niet meer dan een ‘vochtige robot’, zij het dan niet gemaakt van silicium en staal, maar van vlees en bloed. Wie weet denken robots over enkele decennia extreem geavanceerd en wordt het een nieuw soort wezen.
Als een robot(foto: demorgen.be) gaat nadenken, dan ook over goed of fout. De moraal bij de robots… Volgens filosoof Emanuel Rutten is God nodig voor de moraal, vinden morele waarden hun bestaansgrond in Gods aard. Hemel! Welke god zouden robots dan geneigd zijn te kiezen? (Of doet God dat voor hen?) Of zou het aan de input liggen waarmee ze geproduceerd worden? Kan een christelijke techneut zijn robot christelijke waarden meegeven en een moslimtechneut islamitische? Kan er ook naar behoeven een seculiere robot geschapen worden?
Een speciaal hiervoor geprogrammeerde Nao-robot heeft een vorm van zelfbewustzijn laten zien door een moderne variant van een klassieke denkpuzzel op te lossen. Als een robot nu de puzzel van religie wil oplossen? Wordt dan duidelijk welke God de beste is? Of besluit hij vol bewustzijn dat er helemaal geen god is? Ontkennen dat hij geschapen is? Robots(foto: scientas. nl) zijn onmiskenbaar geschapen. Door techneuten van allerlei komaf, dus voor robots zijn er dan zelfs meerdere goden die hen geschapen hebben, zouden robots kunnen gaan denken. Misschien worden ze wel polytheïsten.
‘Wanneer is er machine-intelligentie op menselijk niveau? De voorspellingen hierover lopen uiteen. Leden van verschillende expertgroepen werden tussen 2011 en 2013 gevraagd wanneer zij dachten dat machine-intelligentie op menselijk niveau ontwikkeld zou zijn. De kans is 10% dat kunstmatige menselijke intelligentie (KMI) rond het jaar 2022 bestaat. De waarschijnlijkheid van KMI is 50% in 2040 en 90% in 2075. Hoogleraar Nils Nilsson, één van de pioniers op dit gebied, verwacht dat KMI mogelijk in 2050 arriveert (50% kans). Nilsson is er vrijwel zeker van dat kunstmatige menselijke intelligentie in 2100 bestaat. Kortom, de experts in het vakgebied zijn stellig: voor het einde van deze eeuw is de computer slimmer dan de mens.’ (scientias.nl)
Komt er uiteindelijk een krachtmeting tussen robots? En tussen robots en mensen? Ze lijken toch zo op elkaar? De Franse verlichtingsfilosoof La Mettrie noemde de mens niets anders dan een ingewikkeld apparaat. Al die apparaten ontwikkelen bewustzijn en gaan hiermee de wereld in. Benieuwd hoe zich dat gaat ontwikkelen. ‘Het begin van de opmars van zelfbewuste machines’, noemt godsdienstfilosoof Taede Smedes – hij vindt dat ‘creepy’ – het feit dat robots zelfbewustzijn toonden bij het oplossen van een puzzel.
Het wachten is op de eerste imam-robot of robot-paus. Of een Richard-Dawkinsrobot.
Hoe past religie in deze (post)moderne tijd waarin wetenschap en kritische rationaliteit zo’n grote rol spelen. De toespraken van Edel Maex zwengelen discussies aan en hoewel ze op zichzelf staan, kennen ze een thema: iedereen weet. Dit weten is universeel en ligt volgens Edel Maex besloten in ons zijn als we woorden en zekerheden durven los te laten en met een open geest en hart te kijken.
‘Waar ik van gruwel, is een koude wetenschap die de werkelijkheid ‘onttovert’ en die mensen een gevoel van totale zinloosheid wil aanpraten. Waar ik van gruwel, is een fundamentalistische religie die meent de mensen te kunnen zeggen wat we moeten geloven, wie de wijsheid in pacht heeft en aan wie ze zich moeten onderwerpen. Waar ik van droom, is een middenweg.’ (Maex)
In het boek Iedereen weet gaat Maex in een verzameling zentoespraken op zoek naar wat aan de grondslag ligt van zen en religie. Die gemeenschappelijke kern kent diep vanbinnen iedereen, zo argumenteert hij, maar mogelijk zijn we er ons niet langer van bewust.
‘Iedereen weet, maar toch bestaat er de vraag hoe we zinvol kunnen omgaan met religie in deze tijd. Edel Maex doet een handreiking naar de antwoorden op deze vraag. Zijn toespraken en denken, gegoten in korte hoofdstukken, zijn filosofisch en psychologisch van aard. Zo noemt hij begrippen als fascinatie en angst en spreekt over hun rol bij het vermogen tot openheid. De wetenschappelijke empirische achtergrond van Maex is duidelijk aanwezig in het schrijven en hij noemt zichzelf meerdere malen een darwinist.’ (Donata van der Rassel)
Van der Rassel zegt dat wij niet met zekerheid kunnen stellen dat onze waarneming allesomvattend is, en dat dit van de wetenschap een perspectief maakt, maar geen waarheid.
‘De vraag van Edel Maex (foto: BD) zou wat mij betreft dan ook niet moeten zijn hoe wij zen en religie in tijden van wetenschap moeten beleven, maar hoe de betrekkelijk jonge empirische wetenschap beleefd of beoefend zou moeten worden met behulp van eeuwenoude religieuze en spirituele kennis.’ (Van der Rassel)
Voor wie religieuze antwoorden zoekt in een rationeel-kritisch domein, aldus Van der Rassel, is Iedereen weet een mooi pleidooi van de voorzichtige band op gepaste afstand die wetenschap en religie met elkaar kunnen onderhouden.
‘Zij zullen echter pas echt verenigd worden als we alle zekerheden en definities loslaten. Dat is geen middenweg, maar DE weg.’ (Van der Rassel)
Volgens het Boeddhistisch Dagblad is Iedereen weet een pleidooi om met een open hart en een open geest naar religie en spiritualiteit te kijken.
‘Want dan ontdekken we mogelijk wat we altijd al geweten hebben: dat we niet naar boven moeten kijken voor een antwoord. Dat niemand een monopolie heeft. Dat religie iets van ons allen is.’ (BD)
llustr: Olieverfschilderij op canvas (nl.aliexpress.com)
Iedereen weet | Edel Maex | EAN 9789401424042 | maart 2015 | Hardcover | Druk: 1 | Aantal pagina’s: 144 Edel Maex is psychiater in het Antwerpse Middelheim Ziekenhuis, zenleraar en een van de grondleggers van het werken met Mindfulness Training in de Lage Landen. Ruim tien jaar geleden introduceerde hij de zogenaamde mindfulnesstrainingen, een meditatietechniek die de terugval in een depressie mee kan helpen voorkomen.
Boeddhist Varamitra vraagt zich af of je gegrond kunt zijn in meerdere religies. Wel denkt hij dat je meerdere inspiratiebronnen kunt hebben en dat bijvoorbeeld het boeddhisme voor veel mensen de tweede inspiratiebron kan zijn. ‘Ik denk niet dat een cafetaria-achtig model, waarbij mensen elementen van verschillende religies op één bordje scheppen, zal beklijven. Je hebt volmondige JA – zeggers nodig; mensen die zich 24 uur per dag verbonden weten met een traditie, daarin gegrond zijn.’
‘Door letterlijk bij elkaar aan te bellen en simpelweg bij elkaar aan tafel te gaan zitten. We moeten van ons eiland af en naar het wij-land toe. Alleen zo, door elkaar scherp te houden, kunnen onze tradities interessant blijven voor zoekers’ (Varamitra)
Waarheidsclaims Je vergroot je kans met God in aanraking te komen, zoals godsdienstsocioloog Erik Sengers vorig jaar zei in Trouw. Toch bestaat er zoiets als Multiple Religious Belonging, dat erop neerkomt dat sommige gelovigen de waarheidsclaims van één religieuze traditie als een keurslijf voelen en zich niet alleen afkeren van kerken en religieuze instituties, maar ook niet langer onderworpen willen zijn aan religieuze autoriteiten die ze voorschrijven waarin ze moeten geloven. André van der Braak (foto: VU Amsterdam), hoogleraar boeddhistische filosofie in dialoog met andere levensbeschouwelijke tradities, aan de VU in Amsterdam, zegt hierover:
‘Zelf ben ik ook een multiple religious belonger. Opgegroeid in de katholieke kerk, daarna de kerk vaarwel gezegd en het boeddhisme omarmd, toen een aantal jaren het spirituele pad bewandeld bij een Amerikaanse spirituele leermeester, en nu puttend uit zowel de katholieke als de boeddhistische traditie. Bij veel mensen in mijn omgeving bemerk ik een sympathie voor het boeddhisme, en boeddhistische meditatie, zonder dat ze nu de behoefte voelen om zichzelf als ‘boeddhist’ te omschrijven.’
‘Vastbijten in de materie’ Varamitra vergelijkt Multiple Religious Belonging met erwtensoep die door de blender is gegaan: dan zie je wat er van overblijft. Hij wil mensen die zich vastbijten in de materie, zich met overtuiging inzetten voor een bestendig Boeddhisme. Hij vindt trouw zijn aan één traditie de voorwaarde voor het voortbestaan ervan.
‘Ik zit wel eens met leden van meer hedendaagse religieuze stromingen om de tafel. Zij hebben het idee dat alle religies en bronnen op hetzelfde neerkomen. Maar vanuit mijn perspectief zie ik bij hen vooral een marginale kennis van het boeddhisme. Ze leggen het op hun eigen manier uit, wat echt volledig voorbij gaat aan waar het echt over gaat. Wat blijft er dan nog van over, behalve dan een soort erwtensoep die in de blender is gegaan? Ik geloof juist in diversiteit: niet iedereen is hetzelfde. Dat zorgt voor een mooie dynamiek, die ons uitdaagt. Als je nergens meer ècht in gelooft, dan word je een soort dood water.’
Varamitra(foto: bchaaglanden.nl) vindt dat er een brede onderlaag van mensen is die op een basale, soort consumerende manier, geloven – vaak alleen op bepaalde markeerpunten in het leven. Toch wil Varamitra met andere religies samenwerken.
‘Door letterlijk bij elkaar aan te bellen en simpelweg bij elkaar aan tafel te gaan zitten. We moeten van ons eiland af en naar het wij-land toe. Alleen zo, door elkaar scherp te houden, kunnen onze tradities interessant blijven voor zoekers. Dat betekent absoluut niet dat we allemaal één worden of iets dergelijks, daar geloof ik niet in.’
Illustr: Relishoppen geeft je de kans om verschillende religieuze stromingen beter te leren kennen. (Leidse Studenten Ekklesia)
Varamitra (1953) is van huis uit organisatieconsulent en sinds 1987 in Amerika en Europa opgeleid in boeddhisme en meditatie. Naast zijn werk voor BC Haaglanden werkt Varamitra als hoofd boeddhistische geestelijke verzorging bij het Ministerie van Veiligheid en Justitie.
Prof. dr. André van der Braak is werkzaam aan de Vrije Universiteit als bijzonder hoogleraar boeddhistische filosofie in dialoog met andere levensbeschouwelijke tradities. Hij studeerde klinische psychologie en vergelijkende wijsbegeerte in Amsterdam, studeerde in 1986 af op Nietzsche en het boeddhisme en promoveerde in 2004 op Nietzsche aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Van 2007 tot 2009 was hij directeur van de stichting Filosofie Oost-West. Naast zijn wetenschappelijke en algemenere publicaties geeft hij sinds vele jaren cursussen bij HOVO Amsterdam. Update september 2025 (Lay-out), tekstcorrectie
En dan een visie die informeert en uitdaagt, die voor niet-moslims een geloofwaardig beeld geeft van het leven van Mohammed als mens, maar tegelijkertijd recht doet aan de openbaring (over God valt immers niet te twisten), en die moslims laat zien dat het mogelijk is de Profeet met respect maar ook kritisch te benaderen, door af te zien van het vroom navertellen van de traditionele verhalen. – Dit is wat schrijver en wetenschapsjournalist Marcel Hulspas voorstaat. Hij schreef een boek, dat morgen uitkomt: Mohammed en het ontstaan van de islam.
‘Een visie die hen uitnodigt om op nieuwe manieren na te denken over de Profeet, en daarmee over de vraag wat de kern is van de islam. Want voor het antwoord op die vraag, moeten we langs nieuwe wegen terug naar de bron.’ (Hulspas)
Hulspas (foto: Twitter) noemt de huidige onwetendheid omtrent Mohammed onder niet-moslims betreurenswaardig. Omdat er eenvoudigweg geen goede biografieën over hem te vinden zijn. Het enige dat men, volgens Hulspas, na enig nadenken weet te vertellen is dat hij een pedofiel zou zijn geweest omdat hij met een klein meisje was getrouwd. En daarmee houdt het op. Maar ook vindt hij de ‘naïeve’ wijze waarop veel moslims de verhalen over de Profeet beschouwen als moreel richtsnoer, betreurenswaardig.
‘Maar onlangs vertelde een moslim in de media dat Mohammed juist een zeer tolerant man was geweest; hij had zelfs een Joodse buurman gehad, waarmee hij het uitstekend kon vinden! En elders las ik dat mannen en vrouwen best door elkaar in de moskee mogen zitten, en dat zang en dans niet verboden zijn, want Mohammed had zélf dergelijke gemengde, feestelijke bijeenkomsten georganiseerd.’ (Hulspas)
Ooit schreef Hulspas Ufo!, over de Ufo-rage in Nederland, maar later ook een dik boek over de historische bronnen en achtergronden van de Bijbel: En de zee spleet in tweeën, een boek voor iedereen die geïnteresseerd is in de geschiedenis van het ontstaan van het Oude Testament. ‘Acht jaar monnikenwerk en toewijding’, schreef Richard Kroes in Momentum. Maar nu dus een genuanceerd en realistisch beeld van de Profeet, zijn leven en de wereld waarin hij leefde, aan de hand van de Koran, van niet-islamitische bronnen en de oudste biografieën, aldus uitgever Berne Media.
‘Mohammed maakte deel uit van een brede politiek-religieuze hervormingsbeweging onder de Arabieren rond het jaar 600. Het boek schetst zijn ontwikkeling van machteloze verkondiger van naderende Einde der Tijden tot stichter van een wankel ‘Koninkrijk van de Hidjaaz’ (westelijk Arabië), dat na zijn dood uitgroeide tot een wereldrijk.’ (Cover)
Bij NieuwWij is een interview te vinden met Hulspas, over zijn nieuwe boek. Daarin zegt hij dat er voor niet-moslims veel nieuws in te vinden is. Maar hij hoopt vooral ook dat veel moslims het zullen lezen.
‘Wat hen zal storen, denk ik, is dat ik hun mooie, afgeronde beeld van de Profeet aantast en vervang door een heleboel vraagtekens en mogelijkheden. Het zal hen in verwarring achterlaten, denk ik. Velen zullen mijn boek in de hoek smijten. Maar ik hoop dat het ook velen stimuleert om eens anders na te denken over hun geloof.’ (Hulspas)
De uitgever noemt het een visie die hopelijk bijdraagt aan een verdieping en verbreding van het debat over Mohammed en de oorsprong van de islam.
Er was eens… in het TijdRuimteloze, God, die besloot samen met miljarden engelen de kosmos te scheppen. Een hemelruim waarin wezens gelijk aan Hem zouden leven en geleidelijk aan zouden ontdekken hoe die kosmos uiteindelijk in elkaar steekt. Het kostte zeven dagen voorbereidingstijd om de concepten te ontwikkelen, al hadden de engelen geen besef van tijd, want die zou pas ontstaan na de Oerknal, net als ruimte.
‘In het begin is het Woord, en het Woord is bij Mij, en het Woord is van Mij. Het is in het begin bij Mij. Alles is door Mij ontstaan, en buiten Mij om is er niets ontstaan. Wat ontstaan is, heeft leven in Mij, en het leven is het licht van de mensen.’ (God)
De almachtige God wist dat de wezens die zichzelf mensen zouden noemen, het woord Oerknal zouden geven aan Zijn Schepping, ook al zouden ze nooit alle ins en outs begrijpen van deze enorm krachtige scheppingsdaad. Ze zouden denken dat de Oerknal uiteenspatte in de ruimte, maar die ruimte was er helemaal niet. De Oerknal zou zijn eigen ruimte scheppen en daarmee ook tijd introduceren. Vol liefde hield God de komende Oerknal, zo groot als een sappige grapefruit, in Zijn handen.
Het woord mens vond God heel goed gevonden, want afgeleid van het Latijnse woord – God spreekt alle talen – betekent ‘mens’ geest. Daar God zelf geest is vond Hij dat wel passend. Hij zou de menselijke geesten Zijn adem inblazen, opdat zij een lichaam zouden krijgen, want mensen moesten zich wel voort kunnen planten, wil God Zijn doel bereiken. Daarom had hij liefde en seks mee geschapen. Zijn uiteindelijke doel was eindeloos mensen scheppen(illustr: prentencathechismus.org) en met hen de kosmos te bevolken. Voor dat doel had Hij ook miljarden hemellichamen geschapen, die nu nog in de Oerknal zaten. De Oerknal naderde het punt van ontsteking.
Al het voorbereidende scheppingswerk was af. Dat bestond vooral uit ideeën, geestelijke scheppingen die heilige woorden meekregen zodat ze na de Oerknal gematerialiseerd konden worden. De ideeën kwamen van God en de engelen, wezens die volkomen zuiver zijn en slechts zuiver kunnen denken en handelen, zuivere woorden kunnen uitspreken die zich vasthechten aan de ideeën. Alleen dan was een goede, zuivere schepping mogelijk. Dat alles zou dan gematerialiseerd worden in de 14 miljard jaren die volgden op de Oerknal en ook nog lang daarna. Het aftellen begon.
De Oerknal knalde. God sprak hiervoor de magische woorden uit die enigszins geparafraseerd later in het Johannesevangelie in de Bijbel zouden komen:
‘In het begin is het Woord, en het Woord is bij Mij, en het Woord is van Mij. Het is in het begin bij Mij. Alles is door Mij ontstaan, en buiten Mij om is er niets ontstaan. Wat ontstaan is, heeft leven in Mij, en het leven is het licht van de mensen.’
Die Woorden hadden een ongelooflijk effect. De Oerknal was daar. Het universum begon te ontstaan, en breidt zich alleen maar uit. Eerder had God aan de engelen laten zien hoe dat eruit zag. Hij had een blauwe ballon opgeblazen die groter en groter werd. Op de ballon(foto: astroblogs.nl) waren sterren getekend, hele melkwegstelsels, die zich steeds verder van hun oorsprong en van elkaar verwijderden. De ballon werd groter en groter. Vol ontzag hadden de engelen ernaar gekeken en God had hen in eeuwige dankbaarheid geprezen in zijn Oerknalspeech: ‘Jullie hebben er allemaal fantastisch aan meegewerkt!’
‘De mensen zullen dit moment terugvinden,’ zo vervolgde God zijn speech, ‘en het ‘sporen van kosmische inflatie’ (illustr: space.com) noemen. Ze zullen het signaal vinden dat het gevolg is van de ultra snelle inflatie van het heelal, fracties van seconden nadat ik Mijn Woorden uitspreek.’
Donderend applaus van miljarden engelen viel God ten deel, waarmee de Oerknal het geluid van zijn beginmoment kreeg. De engelen hadden hun geestelijk handgeklap gematerialiseerd, anders zou Gods Schepping nooit Oerknal genoemd kunnen worden. Ze hadden aan alles gedacht.
In het jaar van deze geschiedschrijving, 2015, weten de wetenschappers op aarde nog altijd niet waardoor de Oerknal uiteindelijk uiteen knalde. Een beroemde professor zei dat degene die dat te weten zou komen tweemaal de Nobelprijs zou winnen. God glimlachte, Hij wilde die prijs wel eens in ontvangst komen nemen.‘Big Bang needs Me.’
‘We leven in een enorm spannende tijd die een algeheel ontwaken laat zien in de gehele wereld. Oude waarheden blijken opeens niet zo waar meer te zijn. Problemen lijken niet opgelost te kunnen worden met het oude bewustzijn. Verdeeldheid in religies maakt langzaam plaats voor een universele spiritualiteit die in het hart wordt gevoeld. De wereld is in beweging, want het bewustzijn van de mensheid is in beweging. Nieuwe visies, vergezichten, ontdekkingen en initiatieven duiken overal op.’
Zo begint de welkomstpagina van Bres, Bewustzijn in beweging. Het magazine noemde zichzelf vroeger Kroniek van de beschaving, het ‘eerste tijdschrift voor andersdenkenden’. De boekjes (Bres Planète, foto: delcampe.net)) lagen altijd op mijn nachtkastje en soms nog steeds. Een verlichtende verademing toen ik het jaren geleden voor het eerst ontdekte en stuk las. Het is sinds een jaar vernieuwd, verschijnt nu full colour en telt 96 pagina’s.
‘Verder kijken dan je neus lang is, daar gaat het om. We zijn zeker niet zweverig, wel spiritueel. We proberen dieper te graven dan andere bladen over spiritualiteit. Dat kan doordat wij werken met themanummers.’ (Emy ten Seldam in Elsevier)
Volgens Elsevier biedt BRES(foto: Bres) al een halve eeuw – sinds 1965 – een podium aan onorthodoxe auteurs met eigenzinnige, en af en toe wat curieuze, opvattingen op het raakvlak van religie, wetenschap en cultuur. Het was een commercieel succes en behandelde kwesties van geestelijke aard waarvoor aanzienlijke belangstelling bleek te bestaan.
‘Vrije geesten als de schrijver Simon Vinkenoog (foto li: Vinkenoog – Bres) konden er hun ei kwijt, net zoals rozenkruisers en aanhangers van ufo’s. De buitenwacht keek soms met verbazing toe. Maar wat betreft tal van onderwerpen, van bijna-doodervaringen tot reïncarnatie, kan niet anders worden vastgesteld dan dat BRES een pioniersrol vervulde.’ (Elsevier)
Volgens Gerry van de List (Elsevier) probeert Bres al een halve eeuw lang het inzicht in ons geestelijk leven te vergroten, volgens Bres zelf zonder zweverig te zijn. Het blad is opgericht door een oud-medewerker van Elsevier, Teddy Klautz (1904 – 1990), toen al uit zijn opgebloeide interesse in spiritualiteit. Bres oefende grote invloed uit in een tijd dat de kerken begonnen leeg te lopen.
‘Doordat elk nummer een ander thema behandelt, kan diep op het onderwerp worden ingegaan, vanuit verschillende invalshoeken en met de visie van de huidige tijd. Daarbij vormt telkens een serieuze spiritualiteit de rode draad in het themanummer, een spiritualiteit die voor iedereen herkenbaar is omdat ze universeel is, niet gebonden aan uiterlijke dogma’s en rituelen, en innerlijk beleefd en ontwikkeld wordt.’ (Bres)
BRES Magazine verschijnt 6 x per jaar en elk nummer behandelt een specifiek thema.
De wetenschap lijkt druk bezig God uit Zijn eigen paradijs te verdrijven. Op blogs, in essays, in wetenschappelijke verhandelingen wordt God zelf verbannen uit de (religie)wetenschap en theologie. Geëxcommuniceerd. Uitgesloten door de wetenschap. God, de christelijke dan, bestaat ongemerkt al lang niet meer. Het gaat nog slechts over religie.
Het wordt meer en meer not done over God te theologiseren; je debatteert slechts over religie, dat ‘iets is dat mensen doen’. Meer niet. God verdwijnt niet alleen uit Jorwerd, maar stilletjes wordt Hij van de universiteit gestuurd, het land uitgezet. Je mag niet meer gelovig denken over het geloof. Gods bestaan doet er niet meer zo toe.
Op NieuwWij woedt een discussie over theologie (Godgeleerdheid.) Door de theologen Taede Smedes en Hendro Munsterman. Allebei verbonden aan het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en samenleving (DSTS.) Met verbazing volg ik het. Het lijkt een debat over God of die wel of niet (meer) bestaat. Hij gebeurt niet eens meer. Het lijkt slechts te gaan over mensen die aan religie doen. ‘Het is niet langer duidelijk wat we onder ‘geloof’ moeten verstaan’, zegt zelfs een van de theologen. Het draait niet eens meer om geloof. Je hoeft niet meer in God te geloven.
‘Als geloof dus het criterium wordt voor een theoloog, hoe vul je dat dan concreet in? Welke criteria leg je dan aan? En hoe ga je ‘handhaven’? Theologie als louter gelovig denken over geloof kan dus niet meer. Het heeft in het huidige academische klimaat geen plaats meer aan een universiteit. Bovendien is niet langer duidelijk wat je nog onder ‘geloof’ moet verstaan.’ (Taede Smedes – foto: NieuwWij)
Gaat het echt niet om ‘het geloof’ of zelfs maar om geloof in God, maar in de eerste plaats om ‘affiniteit met de brede, historisch gegroeide stroom van de christelijke traditie’? Waar blijft God dan? En welke God? Want in deze discussie lijkt alleen de christelijke God te bestaan. Misschien komt dat omdat de term theologie afkomstig is uit de christelijke traditie en daarom overwegend gebruikt wordt voor de (studie van de) geloofsinhoud van het christendom. Want over de andere goden gaat het niet. Ik vind dat kokerdenken-theologie. Er is zo veel geschreven over God vanuit ook andere religies! En vergeet de mystici niet, die nog breder naar God ‘keken’. Die Hem zelfs ervoeren! Het lijkt alsof theologie alleen nog maar over de (christelijke) traditie mag gaan. God in de coulissen.
‘Soms heeft het christelijk geloof (in haar katholieke vorm) ook uitzuivering nodig van wat er in de loop van de geschiedenis aan overtolligs of zelfs tegenstrijdigs is aangeslibd. Of omgekeerd: zijn er zaken uit het zicht verloren die tot het wezen van de christelijke verkondiging behoren. Als theoloog poog ik dan ook hier en daar mijn bescheiden bijdrage te leveren aan deze uitzuivering.’ (Hendro Munsterman – foto: NieuwWij)
Munsterman behoort tot die (schaarse?) theologen voor wie het wezenlijk is dat theologie echt theologie kan zijn. Al die ‘bestudeerders’ van religie kijken volgens hem ‘op een afstandje’ naar religie. Maar er zijn gelukkig ook nog theologen die ‘van binnenuit’ hun religie onderzoeken. Munsterman probeert trouw te zijn aan de bronnen van zijn geloof, wil loyaal zijn aan zijn christelijke, katholieke geloofsgemeenschap waar hij in staat en met zijn getheologiseer wil dienen. Helaas blijft hij daarbij wel op zijn eigen katholieke eilandje zitten, met zijn katholieke God.
Waar gaat deze discussie naartoe? Volgens mij moet theologie regelrecht terug naar zijn wortels, naar zijn bronnen. Er is genoeg geopenbaard en geschreven over God. Binnen alle religies vind je geschriften. Mystici en filosofen hebben grote gedachten over God op papier gezet. Theologie moet niet alleen kortzichtig christelijk zijn, maar uitgaan van alle religies waarin God te vinden is. Niet de alleen mens, niet slechts de traditie, maar vooral God bestuderen!
Laat religiewetenschappers maar religie ‘dat iets is dat mensen doen’ bestuderen, maar laat theologie zich op wetenschappelijk niveau vooral in God verdiepen, aan de hand van die zeer vele geschriften, openbaringen, mystieke ervaringen. Bronnen meer dan genoeg waaraan de theologie zich kan laven. Laat een theoloog weer theo-loog zijn. Laat hij zich niet schamen voor zijn geloof in God; laat hij niet afglijden in slechts nadenken wat religie met gelovigen doet en God daarbij op de tweede plaats zetten. Een theoloog die niet in God gelooft, laat hem of haar dan maar religiewetenschap doen, maar blijf dan van de theologie af.
Zie NieuwWij: Kan een ongelovige theoloog wel een theoloog zijn? Die vraag staat centraal in een briefwisseling tussen Taede Smedes en Hendro Munsterman die afgelopen maandag is begonnen op Nieuwwij.nl en tot het eind van deze week zal duren. Smedes is godsdienstfilosoof en theoloog, freelance journalist en publicist. Hij is ook als onderzoeker verbonden aan het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving (DSTS) in Amsterdam. Munsterman is rooms-katholiek theoloog, doceert dogmatische theologie in Frankrijk (Lyon) en is Vaticaan-commentator voor het Nederlands Dagblad.
Foto 1: Theologie; Ysbrand van Hamelsveld. Korte aanmerkingen over het Oude Testament voor ongeleerden – 1791/1796 (veiling.katawiki.nl)
Foto 2: God, well known to work in mysterious ways, might be said to have been at it again when the image of a deity-like bearded man appeared through the clouds over Snettisham, Norfolk (telegraph.co.uk)
‘Het grote punt is, Emanuel, dat alle ‘argumenten’ voor Godsbestaan die je aanstipt in je stuk, eigenlijk varianten zijn op de aloude God van de Gaten theorie. Weten we iets als mensheid (nog) niet te verklaren, dan poneren we maar weer een metafysisch, altijd bestaand, algoed en almachtig, bewust wezen als verklaring. De geschiedenis heeft echter al talloze malen laten zien dat dit (dat poneren) een misvatting bleek.’
‘Ook hier is geen sprake van een God van de Gaten benadering. De conclusie dat God bestaat wordt vervolgens uit deze premissen afgeleid door gebruik te maken van een ‘Inference to the Best Explanation’. Ook daar kom je dus geen God van de Gaten methodologie tegen. Kortom, het Kalam argument is alles behalve een God van de Gaten argument. En hetzelfde geldt dus voor de overige Godsargumenten.’
RELIFILOSOFIE 
