Tijdens de Zomerstop verschijnen op de zondagen de top 9 van meest gelezen blogs sinds de zomerstop van vorig jaar. Relifilosofie telt af van 9 naar 1 van 5 juli 2026 tot 30 augustus. Op 6 september vervolgt Relifilosofie weer zijn eigen ritme.
‘When you do things from your soul, you feel a river moving in you, a joy’ (Rumi)
De zomer zal vaker tropisch toeslaan, gemoederen raken verhit en hebben bluswater nodig dat ook al schaars wordt. Gas en stroom worden onberekenbaar, net als de politiek die soms nog minder visie blijkt te hebben dan olifantfan Mark Rutte.
De uitzicht beperkende olifant van het kabinet Rutte (2019)
Kreten van autocraten De wereld is meer en meer onrustig door wat de machthebbers allemaal op mensen afvuren. Mensen de wereldwijd vredig willen leven, samen willen werken, liefde willen delen. Zij worden gedwarsboomd door rauwe kreten van vele narcistische autocraten die in hun hoofd slechts op EEN ding uit zijn: geld.
Mammon Mammon werd door Jezus gezien als een kwade kracht waar je slaaf van kunt worden. Mammon is de afgod van dictators. Ook ‘gewone’ mensen vervallen in denken in dollartekens en raken mammonverslaafd. De meest bizarre argumenten worden door de autocraten met behulp van de afgod naar voren gehaald om het volk wijs te maken dat gevaarlijke religies de macht overnemen, of dat andersgeaarde mensen niet op deze wereld horen te leven, of dat emigranten de landen zullen overstromen, en de vele andere leugens die dictators verzinnen om mensen tot slaaf te maken.
Masnavi, een van de beroemde boeken van Rumi
Decadentie De ironie is dat machthebbers zelf decadent in overweelde leven, ontaarder zijn dan onderdanen die ze in eigen land of in andere landen als decadent veroordelen, verguizen en vermoorden.
Hoop en vertrouwen Hoopvol en vol vertrouwen blijft Relifilosofie de gedachte delen dat een kentering dat wantij zal keren. Blader ook zelf terug op deze website, die al sinds 2011 mooie mensen het woord geeft, die wijs nadenken over hoe de wereld de goede kant uit kan gaan.
Licht en liefde Lees terug al die filosofen, mystici, economen, theologen, politicologen en vele andere verlichte mensen die blijven geloven, hopen en vertrouwen op licht en liefde. Het is meer dan teruglezen, het is terugblikken in de toekomst.💕
Foto’s: Relifilosofie Beeld De uitzicht beperkende olifant van het kabinet Rutte (2019): Vakcentrale voor Professionals (VCP) Beeld Masnavi, een van de beroemde boeken van Rumi:Iran Doostan Tours, 2024
Op nr 6 van de top 9 van meest gelezen blogs sinds zomer 2025: Juist in deze tijd ‘zoeken mensen richting en houvast in onze wereld zonder kaders’. Voor (jonge) mensen kan de Bergrede van Jezus een leerweg voor het leven zijn. Daarmee krijgen zij handvatten aangereikt om zich ‘om te keren en in Gods Koninkrijk te gaan leven’. Is dat Koninkrijk er dan nú al? Inderdaad, leert Jezus. En voor álle mensen. – Decennialang bevrijden velen Jezus eveneens van allerlei leergezag, zoals Frédéric Lenoir. Theoloog Bas van der Graaf doet er nu ook een bevrijdend boekje over open: Levenslessen van Jezus.
‘Jezus accepteert zijn dood omdat hij geen andere uitweg heeft om trouw te blijven aan zijn boodschap, die onverdraaglijk is voor de religieuze autoriteiten van zijn tijd’ (Filosoof en godsdiensthistoricus Frédéric Lenoir)
‘Veel te radicaal’ Van filosoof Dallas Willard (1935-2013) leerde Van der Graaf dat de Bergrede een leerweg voor het leven kan zijn. De theoloog geeft nu in Levenslessen van Jezus(2025) woorden aan de Bergrede zoals Jezus dat bedoelt. Bevrijd van kerkelijk leergezag. ‘Mensen krijgen handvatten om zich om te keren en in Gods koninkrijk te gaan leven’. Eerder dacht hij nog dat de Bergrede ‘veel te radicaal’ zou zijn, en dat die ‘niet te doen!’ is om toegankelijker te maken.
‘Er is iets nieuws opengegaan’ Jezus’ Bergredeblijkt vol levenslessen. Gelovigen en niet-gelovigen krijgen inzicht in wat hij aan mensen liefdevol kenbaar wil maken. Van der Graaf voelde zich na een stressvolle periode en sluimerende burn-out letterlijk in zijn hart geraakt, en begrijpt door die ervaring beter wat Jezus zegt.
‘Ik ben dingen die hij zegt op een andere manier gaan begrijpen. Dit was ook het moment dat ik dacht: “Ik wil als dominee gesprekken gaan voeren over de diepere dingen van het leven.” Deze levenscrisis was achteraf ook iets moois. Er is iets nieuws opengegaan.” ’ (Uit: Levenslessen van Jezus)
‘Anders gaan denken’ Jezus zegt dat mensen zich kunnen ‘omkeren en in Gods Koninkrijk gaan leven’. Volgens Van der Graaf was het Koninkrijk er al vóór de schepping en is Jezus zelf die ingang: Hij maakt de deur open. ‘Je hoeft alleen maar om te keren.’ En omkeren betekent ‘kom tot inkeer’. De theoloog verwijst naar het Griekse metanoia.
‘De letterlijke betekenis van dát woord is: anders gaan denken, op andere gedachten komen, ander inzicht krijgen.’ (Uit: Levenslessen van Jezus)
Het Koninkrijk is ‘beschikbaar’ Jezus zegt dat dit koninkrijk nabij is. Volgens Lucas 14:21 kan het zelfs ín ons zijn. ‘Vergelijk het maar met wifi: die zie je niet, maar als je connectie maakt, blijkt die je leven te omringen. Wifi is beschikbaar. Datzelfde geldt voor het koninkrijk. Het is dichterbij dan je denkt.’
Filosoof Dallas Willard(1935-2013)
Willard geeft een verhelderende illustratie bij wat Jezus met ‘nabij’ bedoelt. ‘Het is cruciaal om te begrijpen dat toen Jezus verkondigde dat het koninkrijk “beschikbaar” was – de Engelse uitdrukking is at hand – dat hij dit bedoelde zoals iemand met een handgebaar tegen een gast zegt: ”Hier is de eetkamer”.’
Koninkrijken van aardse machthebbers Van der Graaf vertelt dat er nog meer koninkrijken zijn. Die van ons eigen ego, en de vele koninkrijken van de wereld.
‘Koninkrijken van aardse machthebbers, influencers, levensstijlen. Je hoeft niet ver te zoeken om ze te ontdekken. Koninkrijken zijn ten diepste geestelijke realiteiten die invloed en macht willen uitoefenen. Dat kan in de goede of de kwade zin zijn.’ (Uit: Levenslessen van Jezus)
De gouden regel De gouden regel staat ‘in het grote verband van de hele Bergrede’. Levenslessen van Jezus gaat daar op in. En is terug te vinden in het spreekwoord: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.’ Van der Graaf ziet in de variaties van deze uitspraak ‘de negatieve vorm’. ‘Het draait om iets níet doen, omdat je het zelf ook niet fijn zou vinden’. Jezus gebruikt ‘de positieve vorm’:
‘In de gouden regel vat Jezus het nog één keer samen: “Alles dan wat u wilt dat de mensen u doen, doet u hun ook zo.”.’ (Uit: Levenslessen van Jezus)
Compassie en mededogen En dat dan niet ‘knarsetandend’, zoals een levensles stelt, maar op dezelfde manier dat ‘voor anderen doen, datgene waarvan je zou hopen dat ze het ook voor jou doen’. Doe het met ‘compassie voor en mededogen met alle levende wezens’, zoals het boeddhisme leert. Van der Graaf verwijst hiermee naar andere tradities die de gouden regel ook kennen, zoals de islam en het confucianisme. De kern van Jezus’ gouden regel is ‘in vrijwel alle geloofstradities of levensfilosofieën terug te vinden’.
‘De Bergrede is een bron van inspiratie geweest voor een radicaal leven’
Levenslessen van Jezus staat niet op zichzelf. Meer en meer wordt Jezus bevrijd van allerlei leergezag. Niet alleen door Willard en Van der Graaf, maar decennialang al door vele anderen, zoals bijvoorbeeld Frédéric Lenoir. Haaks hierop staat Rome: alleen het ‘Leergezag van de Kerk waarborgt de juiste Bijbeluitleg’.
‘Jezus bleef volgens Frédéric Lenoir wel trouw aan wat hij noemde ‘de wil van zijn vader’ en is niet gestorven omdat God behoefte had aan smart, maar eenvoudigweg omdat Jezus tot aan het einde toe trouw bleef aan de waarheid die hij kwam brengen. Dat is zonder twijfel, vervolgt Lenoir, de reden waarom zijn woorden tweeduizend jaar later nog zo juist klinken.’ (In: De filosofie van Christus, met dank aan de Verlichting, Relifilosofie, 2015 )
Jezus’ trouw aan de waarheid Frédéric Lenoir stelt in De filosofie van Christus dat de kerk het christendom terugbracht tot het niveau van een godsdienst (met zijn rituelen en dogma’s) en een moraal (van plicht en onderworpenheid) zoals vele andere, en zich heeft laten omkopen door macht en geld.
Dogmatische Constitutie over de Goddelijke Openbaring Paus Franciscus (1936-2025) van de Rooms-Katholieke Kerk stelde in 2013 dat ‘alleen het Leergezag van de Kerk de juiste Bijbeluitleg waarborgt’. Hij verwees naar de Dogmatische Constitutie Dei Verbum (1965). Franciscus had geen boodschap aan het feit dat Jezus tot het einde toe trouw bleef aan de waarheid die hij kwam brengen.
‘Alles wat gezegd wordt over de manier van interpreteren van de Schrift is uiteindelijk onderworpen aan het oordeel van de Kerk, die zich bezighoudt met de goddelijke opdracht het Woord van God te bedienen, te beschermen en te interpreteren.’ (Uit: De Dogmatische Constitutie Dei Verbum, 1965)
Onverdraaglijk voor andere ‘koninkrijken’ Jezus accepteert zijn dood, zegt Lenoir, omdat hij ‘geen andere uitweg heeft om trouw te blijven aan zijn boodschap, die onverdraaglijk is voor de religieuze autoriteiten van zijn tijd’. Helaas geloven Rome en vele andere (religieuze) autoriteiten anno 2026 alleen in hun ‘eigen koninkrijk’. Bronnen: * Levenslessen van Jezus – Leren leven in Gods Koninkrijk | Bas van der Graaf | Uitgeverij Groen | Paperback | 9789088974205 | 1e druk | 200 pagina’s | 17 april 2025 * Paus: ‘Leergezag Kerk waarborgt juiste Bijbeluitleg’ (RKdocumenten.nl 2013) * De dominee en de influencer over identiteit, cancellen en de levenskunst van Jezus (Trouw, 8 februari 2026) * De filosofie van Christus, met dank aan de Verlichting (Relifilosofie, 2015) Beeld: Cover Levenslessen van Jezus (detail) Foto filosoof Dallas Willard: Yale Center for Faith & Culture BeeldDe Bergrede: De Deense schilder Carl Heinrich Bloch (1834–1890) – ‘De Bergrede wordt wel de kern van het Nieuwe Testament genoemd. Voor velen is deze toespraak van Jezus over het koninkrijk door de eeuwen een bron van inspiratie geweest voor een radicaal leven.’ (levenindekerk.nl)
Boekrecensie Geënt op de edele olijf, Johannes Buter. Deze religiegeschiedenis maakt op mij een diepe indruk. Woonachtig in Zuid-Spanje tussen de olijfboomgaarden en eigen tuin eveneens vol olijfbomen. Sinds tien jaar houd ik mij ook bezig met de verworvenheden van het oude al-Andalus: ‘Het Spanje van de Moren’. Geschiedvervalsing is een van de thema’s waaraan ik werk. En daarmee raak ik direct de kern van het werk van Johannes Buter. Mijn persoonlijke beschouwing van de religiegeschiedenis Geënt op de edele olijf van Johannes Buter. door gastblogger Rudi Holzhauer
Godvrezendheid als nieuwe reformatie voor het christendom (subtitel van Geënt op de edele olijf)
Het thema van Buter is het opnieuw enten van het christendom op de edele olijf, de God van (Godvrezend) Israël, Zijn Woord. Mij stond die edele olijfboom niet meer helemaal helder voor ogen, daarom enige verduidelijking.
De edele olijf: Israël ‘Geënt op de edele olijf’ is een Bijbelse metafoor (uit de brief van Paulus aan de Romeinen) die beschrijft dat gelovigen uit de heidenen (wilde takken) worden verbonden met Israël (de edele olijf) om te delen in Gods beloften en zegen. Dit betekent dat gelovigen, door hun geloof, zich mogen aansluiten bij de ‘stam’ van het geloof die via Israël in de wereld kwam.
De kern van het boek In het tweedelige boek Geënt op de edele olijf begint het christendom als een kleine groep van joodse navolgers van Jezus, nadat hij begin jaren 30 van de eerste eeuw gedood was in Jeruzalem.
‘Na zijn dood kwamen zij, na een periode van ontreddering, tot het inzicht dat hij op wonderbaarlijke wijze een aan het Joodse volk beloofde messiaanse gestalte was, zoals in hun Hebreeuwse Schriften beschreven. In de Handelingen der Apostelen en de Evangeliën is later opgeschreven dat hij was verschenen en dat hij ten hemel voer en had beloofd de kracht van de Heilige Geest te sturen. Verder werd hen toegezegd, volgens deze geschriften, dat hij op dezelfde wijze zou terugkomen uit de hemel.’
‘Na verloop van tijd, ook in gemeenschappen van andere Jezus-navolgers, leverde het wachten op deze wederkomst vragen en onduidelijkheden op. Van deze gemeenten gingen ook niet-joden, heidenen, deel uitmaken, buiten Jeruzalem en het Joodse land. Het vraagstuk van de wederkomst van Jezus hield deze volgelingen, die na verloop van tijd messiaansen ofwel christenen werden genoemd, toen bezig en eigenlijk is dat nog steeds zo.’ (Info: cover Geënt op de edele olijf)
De achterflaptekst vertelt dat het christendom in de loop van de eerste eeuwen in een doolhof verzeild is geraakt wat betreft de natuur van Jezus Christus. Die tekst neem ik met een paar aanpassingen en toevoegingen over.
Nieuwe Testament In de 4e eeuw en daarna werd vastgelegd in dogma’s en belijdenissen dat de mens Jezus ook God was. Wanneer de geschriften van het Nieuwe Testament op chronologische volgorde worden gezet, is die ontwikkeling reeds waar te nemen.
De edele olijfboom
Anti-judaïsme In de katholieke kerk verdween de binding met het jodendom, terwijl het christendom begonnen is als joodse navolgers van de joodse profeet Jezus die aan de basis stonden van de evangeliën en brieven. Het kwam zelfs tot onderdrukking en vervolging van het jodendom. In het Nieuwe Testament zien we deze ontwikkeling van anti-judaïsme ook al uitgebreid aanwezig. Het is onderdeel geworden van de christelijke identiteit.
De weg uit het doolhof Oorspronkelijk joodse geschriften, zoals alle vier de evangeliën, zijn geredigeerd door heiden-christenen. Dat geldt ook voor de brieven van Paulus die eenheid van joden en christenen nastreefde, maar daarin faalde. De oorspronkelijke boodschap van de mens Jezus is overwoekerd geraakt en ‘geloven in’ werd belangrijker dan het ‘geloof van’.
Gods Koninkrijk In dit boek wordt de weg uit het doolhof gewezen. Vanaf de 11e eeuw hebben veel ‘wegwijzers’ al de richting aangegeven. Echter, de belangrijke laatste stap is nog niet gezet. De christelijke dogma’s en belijdenissen kunnen worden losgelaten. Jezus was niet de Zoon van God, niet de Christus en ook niet de Messias. Christenen kunnen als godvrezenden aansluiten bij godvrezende joden, die de traditie van Jezus hebben voortgezet. Dan zal ook ‘Gods Koninkrijk op aarde doorbreken’.
Het dwaalspoor van de latere vergoddelijking van Jezus via de Christusfiguur In deel 1: Het dwaalspoor van de latere vergoddelijking van Jezus via de Christusfiguur neemt Buter alles door, met verwijzingen en eerste plaatsbepalingen. Verder bespreekt hij de diepe verdeeldheid tot en met later de substitutie-overtuiging in het christendom ten opzichte van het jodendom, die tot ver in de twintigste eeuw geaccepteerd bleef in die christelijke wereld.
Het verdere heidens / hellenistische doordenken van de Godenwereld en de situatie van de mens In deel 2: Het verdere heidens / hellenistische doordenken van de Godenwereld en de situatie van de mens, zegt Buter dat dit een meer geschiedkundig karakter heeft en behandelt hij de christelijke geschiedenis in vogelvlucht. Volgens de auteur is ‘de eenheid in het christelijk geloof en de vastlegging daarvan in concilies en in de dogma’s nooit echt goed gelukt en is tot in de moderne tijd doorgegaan’.
Zijn Woorden Voor Buter zal de christenheid dan ook moeten terugkeren naar de situatie dat de Godvrezenden, samen met de joden, de God van Israël vereren door het doen en horen van Zijn Woorden.
‘Ik zal opstaan en naar mijn vader gaan en tegen hem zeggen: vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en tegenover u. En ik ben het niet meer waard uw zoon genoemd te worden.’ (Jezus)
Het Traktaat tegen de Joden – Augustinus Uiteindelijk bepleit Buter een noodzakelijke omkering van het denken van de christenheid in het algemeen. En het doen van de laatste noodzakelijke stappen, namelijk het loslaten van de belijdenissen en dogma’s die in de vierde eeuw zijn ontstaan en nog altijd gelden. Dat is voor hem ook van toepassing op de zijns inziens volstrekt verwerpelijke Adversus Iudaeos-filosofie (Het Traktaat tegen de Joden – Augustinus) en de uitvoering van de ideeën daarvan. Hiermee zullen ‘christenen uit het doolhof van het christendom kunnen komen’.
De Messias Godvrezenden weten zich echter geënt op de edele olijf, stelt Buter. Bloei op die olijf is geworteld. Hij vindt dat essentieel voor de komst van Gods Koninkrijk, zoals ook verlangd door de profeet Jezus van Nazareth. Godvrezendheid wordt verder uitgewerkt in een over-idealistische paragraaf, los van onze werkelijkheden. Erg algemeen, té algemeen. Veel psychologische inzichten die ook in veel levensstromingen te vinden zijn. De komst van de Messias behoort tot de grondelementen van het jodendom. Met de sub-paragraaf De Messias gaat Buter door op de weg van de levenskunst die voor mij niet typisch joods of religieus is.
Uitweg uit het religieuze doolhof Buters betoog is aansprekend en prachtig ingebed in het joodse perspectief. Het christendom is een verlossers-religie en het jodendom een verlossings-religie. De rol van religie is daarmee een andere en wordt een vorm van spiritualiteit, zeker in verbinding met de Ene (mensen, natuur, kosmos), maar zonder al die religieus benoemde en naamgegeven figuren en dogma’s. Aan het slot bespreekt de auteur de uitweg uit het christelijk doolhof. Laat ik dan maar spreken over de uitweg uit het religieuze doolhof. De laatste zin in het tweede deel luidt (over spiritualiteit gesproken…): ‘”Moved by pure spirit” betekent in mijn ogen terugkeren naar godvrezendheid, de nieuwe reformatie in het christendom voor de 21e eeuw’.’
Besluit Over Godvrezendheid en enten als weg naar verbinding en gemeenschappelijkheid, vraag ik me af waar die weg heenleidt die Buter ons voorhoudt. De weg die wij van hem moeten gaan? Ik betwijfel of onze huidige samenleving gebaat kan zijn bij Godvrezende mensen.
Het antisemitisme vanuit het christendom, dat Buter inhoudelijk en historisch thematiseert, is de pendant van islamofobie. Niet alleen vanuit het christendom, maar eveneens vanuit het jodendom en de islam. En het verweven raken van wereldlijke met religieuze machthebbers, dat Buter in het christendom thematiseert, kent een opmerkelijke pendant van landen met een moslimmeerderheid.
Mensvrezendheid alom Een tijdje in harmonie samenleven gaat wel. Maar je kunt wachten op agressie en geweld vanuit religie, zowel intrinsiek als extrinsiek. Hierin lijken de drie abrahamitische religies zich niet te onderscheiden. Of het nu lichamelijke verminking, kruistochten, Palestijnen, heksen, de Inquisitie, inheemse kinderen, jihadisme of genderdiscriminatie betreft. Zonder ketters geen geloof. Mensvrezendheid alom. In al die Geloven van Liefde komt de liefde voor de Ander niet voort uit hun instituties of Godvrezendheid: top-down. Hoogstens uit individuele eerbied, respect, vriendschap en liefde: bottom-up. Zelf hecht ik dan ook meer waarde aan de spontane orde uit de Schotse Verlichting en de gemeenschappelijkheid uit de Afrikaanse Ubuntu en Indaba.
Zonder geloven geen ketters meer? Het naslagwerk van Johannes Buter kan je prima zien als ‘Licht aan het einde van een donkere tunnel’. Een weg uit een doolhof, zoals hij zelf zegt. Het zet het christendom flink op een wilde plaats, maar hemelt (of edelt) het jodendom voor mij te zeer op. Zonder geloven geen ketters meer? Wat een zegen zou dat zijn.
* Nederlandse Master in de Rechten, Doctoraat in Recht en Economie, Nederlandse Master in de Filosofie, Master of Law Cambridge VK, Onafhankelijk inspirator bij Alpujarras Academy Spain
Beeld:Geënt op de edele olijf(detail cover)
Bloeiperiode en hedendaagse crisis in de moslimwereld
Eindredactie:Paul Delfgaauw– Relifilosofie Reconstructie blog: 28 januari 2026: De complete, oorspronkelijke tekst
RELIFILOSOFIE 