Is God een illusie als je het mechanisme achter geloof in God snapt?

God bestaat helemaal niet, vindt Volkskrants wetenschapsjournalist Maarten Keulemans, in een reactie op het artikel ‘Over wat God gemeen lijkt te hebben met Maarten Keulemans of andersom’. Het is volgens hem maar een cultureel fenomeen, een menselijk verzinsel: ‘Een belangrijke evolutionaire aanpassing, waarschijnlijk: door het onstoffelijke te bezielen, kregen onze voorvaderen meer culturele cohesie (ook na de dood!) en een snelweg om tradities te accumuleren.’

Hoe Twitter tot een blog leidt waarop vervolgens weer een boeiende discussie wordt gevoerd met reacties van onder meer initiatiefnemer theoloog / godsdienstfilosoof Taede A. Smedes en Maarten Keulemans. En dat allemaal dus als gevolg van een twee(t)gesprek tussen Keulemans en wetenschapshistoricus / -filosoof Jeroen Schreurs (foto Twitter) met als uiteindelijke vraag van Smedes op zijn blog of het klopt dat God een illusie is als je het mechanisme achter geloof in God snapt.

Volgens Smedes maakt Keulemans op Twitter een interessante gevolgtrekking, die intuïtief nogal aantrekkelijk aandoet en je regelmatig bij (andere) atheïsten tegenkomt: ‘Maar op het moment dat je het mechanisme snapt, is het fenomeen getransformeerd. Trek de baard weg v sinterklaas en hij blijkt een acteur. Dat is precies wat wetenschap met god heeft gedaan: blijkt een verzinseltje’. Smedes:

Het is een veelgehoorde claim: de CSR (cognitive science of religion) legt de mechanismes bloot die ten grondslag liggen aan het geloven in God, en daarmee is God een illusie geworden. De CSR bestrijdt dus niet direct het bestaan van God, maar ondermijnt de geloofwaardigheid van het bestaan van God door de mechanismen van godsgeloof bloot te leggen. Maar volgt die conclusie wel werkelijk uit de CSR?

Smedes (foto Gravatar) geeft een prachtige metafoor van een illusie door middel van een stok die in het water steekt. De stok lijkt geknakt, maar is het niet. Hij vraagt zich vervolgens af hoe het met het geloof in God zit, wat daarvan de input is. Hij legt de werking van het mechanisme van theory of mind uit en ook de agency detection device. Deze twee mechanismen spelen volgens Smedes ook een grote rol in religie:

En wat te denken van onze medemensen? Want hier komt het samenspel van theory of mind en agency detection om de hoek kijken die ook zo’n cruciale rol in religie speelt. Als ik een tweet van Maarten Keulemans zie verschijnen, concludeert mijn agency detection device dat die tweet door iemand is getypt en online is geplaatst. Mijn theory of mind probeert vervolgens die tweet te duiden door te proberen te reconstrueren wat Maarten Keulemans bedoeld zou kunnen hebben. Ik begrijp het mechanisme. Is Maarten Keulemans dus een illusie?

Smedes zegt met enige ironie Keulemans nog nooit te hebben gesproken of ontmoet. Hij kent hem alleen van de tweets die hij schrijft:

En af en toe zie ik in de Volkskrant zijn naam onder of boven een stukje op een pagina staan. Er zijn mensen die beweren Maarten Keulemans wel eens te hebben ontmoet, maar dat is van horen zeggen. Maar al die gegevens doen mij wel vermoeden dat Maarten Keulemans bestaat. Maar ja, ik weet nu wat de cognitieve mechanismen zijn die ervoor zorgen dat ik denk dat Maarten Keulemans bestaat. Misschien is Maarten Keulemans dus een illusie.

Maar Keulemans (illustr. Twitter) is geen illusie. Hij lijkt echt te bestaan en vraagt zich in een van zijn reacties af waarom Tasmedes god toch zo krampachtig blijft verdedigen:

Je argumenten gaan heen om wat hier toch zo onderhand de elephant in the room is, Taede. Namelijk dat god gewoon niet bestaat! Met exact dezelfde bewijskracht waarmee we weten dat kaboutertjes niet bestaan, de bliksem niet door de dondergod Thor wordt geworpen en de aarde niet op 21 december 2012 wordt opgegeten door een kosmische panter.

Zie: Over wat God gemeen lijkt te hebben met Maarten Keulemans of andersom

en: Waarom de vergelijking tussen God en Sinterklaas mank gaat

UPGRADE: De discussie gaat voort: Is de bewijslast van de wetenschap tegen Gods bestaan doorslaggevend?

Illustr: Kanizsa’s driehoek: Verrassend is dat onze ogen (of beter: onze hersenen) er gelijk een illusoire figuur van maken. (zichtopzien.blogspot.com)

God niet onderworpen aan de wetten van de logica

‘Wat wij toeval noemen, is misschien de logica van God,’ is een uitspraak van de Franse schrijver Georges Bernanos. Aan hem moet ik denken als ik de Lachende Theoloog lees, die in zijn artikel ‘Logisch denken is spierballentaal’ zegt dat God geen lichaam heeft en overal is: God hoeft zichzelf dus niet te onderwerpen aan een logisch regime om te kunnen handelen. De logische denkwijze vindt de theoloog zelfs beperkend.

Lachende Theoloog Jan Riemersma gaat in op een filosoof van wie hij de naam niet noemt (waarom moet ik aan Emanuel Rutten denken?) die ervan overtuigd is dat de logische wetten geldig zijn in het gehele multi- of universum, want de filosoof beweert dat wij uitspraken kunnen doen die universeel geldig zijn.

Wie is er dan zo onbescheiden dat hij meent de gehele werkelijkheid te kennen?

De theoloog vraagt zich af hoe de filosoof weet dat de logische wetten overal geldig zijn. Omdat je ‘logisch sluitend kunt afleiden dat God bestaat‘, wat Rutten eens schreef? Of omdat Rutten stelt dat de wereld een regelmatige structuur heeft en dat onderzoek van de wereld uiteindelijk alles aan het licht zal brengen?
De filosoof zal op zijn beurt benieuwd zijn hoe de theoloog meent te weten dat God geen lichaam heeft en overal is. Waarschijnlijk zal de theoloog zeggen dat dat logisch is. 🙂

En het kan nog erger: hij (de filosoof, pd) is er zelfs van overtuigd dat de logische wetten aan God voorschrijven waar Hij zich aan houden moet. De redenering is eenvoudig: de logische wetten gelden altijd en overal, dus gelden zij ook voor God (a propos: waaruit volgt dat mensen een pijnlijk nauwkeurige, logisch correcte beschrijving van God moeten geven; als dat niet mogelijk is, meent de filosoof, dan kan God niet bestaan).

Volgens Riemersma stoelt dit ‘bijgeloof’ op een verkeerde voorstelling van zaken, omdat wíj het zijn die de werkelijkheid ordenen. Dat wij logisch denken heeft volgens de theoloog alles te maken met de inrichting van ons eigen lichaam en niets met de inrichting van het ‘gehele’ universum zoals de filosoof abusievelijk gelooft.

Ergo: het vermoeden van de meeste mensen, namelijk dat de werkelijkheid vreemder en ingewikkelder is dan wij kunnen begrijpen, is zeer waarschijnlijk juist (alhoewel er natuurlijk een minieme kans is dat de werkelijkheid wél een algehele logische inrichting heeft). Wij zijn horig aan de noden van het lichaam: de logische denkwijze is een beperking.

Zie: Logisch denken is spierballentaal (De Lachende Theoloog)

UPDATE 12:05 – TweetTip van filosoof Emanuel Rutten:
@ReligieNieuws De vraag naar de geldigheid van de logica is erg interessant. Zie eventueel ook http://goo.gl/OOWga van begin dit jaar.

Illustr: Een logisch bewijs (Paul Brauner – Proof of the excluded middle law in sequent calculus)

Iemand, niets ‘iets’, heeft de kosmos gemaakt

In debat met atheïst Herman Philipse eergisteren in Felix & Sofie vertelde filosoof Emanuel Rutten dat als de kosmos inderdaad is begonnen te bestaan, zij dan een oorzaak moet hebben voor haar ontstaan. Het is immers redelijk om ervan uit te gaan dat alles wat is begonnen te bestaan, waaronder dus de kosmos zelf, een oorzaak moet hebben voor zijn of haar ontstaan.

De ontstaansoorzaak van de kosmos is echter de ontstaansoorzaak van alle ruimte, tijd en materie. Maar dan dient deze oorzaak zelf buiten ruimte, tijd en materie te bestaan. ‘Iemand heeft de kosmos gemaakt,’ verklaarde filosoof Emanuel Rutten in zijn openingstoespraak afgelopen dinsdag in Felix en Sofie, waar hij inging op de vraag of geloof in God rationeel aanvaardbaar is. Hij deed dit in debat met Herman Philipse over de vraag over de houdbaarheid van het geloof in God.

Nu zijn er redelijkerwijs twee kandidaten voor een immateriële, boventijdelijke en bovenruimtelijke oorsprong van de kosmos, namelijk enerzijds een abstracte entiteit, zoals proposities of wiskundige objecten en anderzijds een immaterieel bewustzijn. Nu zijn abstracte entiteiten causaal inert, zij kunnen niets veroorzaken. Maar dan volgt dat de oorzaak van de wereld een intentionele act betreft van een immaterieel bewustzijn. De oorsprong van de kosmos is dus niet gelegen in een iets, maar in een iemand, in een persoon in plaats van in een ding.

Rutten verklaart in zijn toespraak ‘Is geloof in God rationeel aanvaardbaar?’ dat het theïsme als wereldbeeld niet alleen consistent, coherent, sterk integratief en compatibel is met de positieve vakwetenschappen, maar zij geeft volgens de filosoof tevens een samenhangend antwoord op de grote oorsprongsvragen van de mensheid.

Bovendien is het theïsme in staat een groot aantal andere onderling kwalitatief sterk verschillende fenomenen op een geïntegreerde wijze te verklaren, zoals het feit dat er überhaupt iets is en niet veeleer niets, het bestaan van contingente objecten en stabiele logische en fysische wetten, het feit dat ons universum een absoluut begin heeft gehad oftewel een eindige tijdsduur geleden is ontstaan, de saillante fine-tuning van de kosmos, de opmerkelijke effectiviteit van de wiskunde als beschrijvingstaal van de natuur, de persistentie van objecten, de objectiviteit van het verleden, het bestaan van bewustzijn, het bestaan van vrije wil, het vertrouwen in de betrouwbaarheid van ons redevermogen en onze zintuigen, de ervaring van de objectiviteit van morele waarden en van mathematische waarheden, ervaringen van schoonheid en van het sublieme, en allerlei vormen van mystieke en religieuze ervaringen.

Zie voor de volledige openingstoespraak van Emanuel Rutten:
Is geloof in God rationeel aanvaardbaar? (26-06-2012)

Emanuel Rutten heeft wiskunde en filosofie gestudeerd, en beide studies afgerond met het judicium cum laude. In 2010 begon hij met een promotie in de wijsbegeerte aan de Vrije Universiteit. Zijn werkterrein betreft de systematische wijsbegeerte met als specialisaties formele ontologie en epistemologie. Dit najaar promoveert hij met zijn dissertatie: A Critical Assessment of Contemporary Cosmological Arguments: Towards a Renewed Case for Theism. (Foto: pd)

Illustratie Big Bang Explosion: scilogs.be: ‘De geschiedenis van het heelal in een notendop: vlak na het ontstaan van het heelal treedt er een korte periode van inflatie op waarbij het heelal zeer snel groter wordt. Hieruit komt het vlakke, homogene en isotrope heelal voort dat we nu kennen. 400000 jaar later ontkoppelen straling en materie doordat elektronen zich aan atoomkernen binden in elektrisch neutrale atomen. Lange tijd gebeurt er niets, maar 400 miljoen jaar later ontstaan de eerste sterren. Nog later groeperen deze zich in sterrenstelsels en ontstaan de eerste planeten. Sinds de inflatie-periode vertraagt de uitdijing van het heelal onder invloed van de gravitatiekracht, maar uiteindelijk steekt de mysterieuze donkere energie de kop waardoor de uitdijing van het heelal opnieuw versnelt.’

Valt er nog redelijk over God te debatteren?

En alweer komt er een debat over het bestaan van God. Gezien de uitnodiging zal God Bacchus rijkelijk vloeiend aanwezig zijn, dus die bestaat alvast. Traditionele godsbewijzen worden door analytische filosofen nieuw leven in geblazen. De argumenten ervoor worden steeds vernuftiger. De houdbaarheid van het geloof in God wordt verdedigd. Deze keer gaan Herman Philipse en Emanuel Rutten de geloofsstrijd aan in Felix Meritis.

Felix & Sofie – Is het redelijk om nog in God te geloven? Ik ben al een paar keer naar dit soort debatten geweest, maar nooit vind ik overtuigend bewijs dat God werkelijk bestaat en ook niet dat Hij niet bestaat. Ruttens argument is redelijk, maar helpt mij niet als plausibel argument voor het bestaan van God:
‘1. Voor alle p geldt dat als p noodzakelijk onkenbaar is, dan is p noodzakelijk onwaar. 2. De propositie ‘God bestaat niet’ is noodzakelijk onkenbaar. 3. Ergo: ‘God bestaat niet’ is noodzakelijk onwaar. 4. Ergo: het is noodzakelijk waar dat God bestaat.’

Herman Philipse legt zich toe op de argumenten van deze filosofen, en in het bijzonder op die van Richard Swinburne. Philipse stelt dat, ondanks het vernuft van hun redeneringen, deze filosofen er niet in slagen het bestaan van God overtuigend te beargumenteren. Gebrek aan overtuigende argumenten betekent voor Philipse dat het geloof in God als een ‘epistemische zonde’ kan worden bestempeld.(Felix Meritis)

Als ik de visies van Rutten en Philipse probeer te vatten, vraag ik me af of het nog wel redelijk is om over God te debatteren. Voor mij bestaat Hij er niet duidelijker of echt door. Ik geloof in God, blijkbaar op irrationele gronden. Wetenschappelijk gezien geloof ik dus blijkbaar in Iets Onwaarschijnlijks, maar ook analytisch filosofisch geloof ik dan nog steeds niet – die redeneringen immers maken het voor mij ook niet echt plausibel. Ik geloof gevoelsmatig, diep vanbinnen. Niet in de Bijbelse God, maar in God als Kosmische Intelligentie die geen (Bijbelse) beperkingen kent.

Filosoof Emanuel Rutten beweert dat de argumenten van Philipse niet slagen in het definitief weerleggen van het bestaan van God. Hij zal bepleiten dat het theïsme wel degelijk als een redelijke positie kan worden ingenomen. (Felix Meritis)

In zo’n debat gaat het om steeds weer nieuwe wetenschappelijke en filosofische theo-rema’s. Zo’n dispuut werkt veelal verwarrend, wakkert niet bepaald mijn geloof aan, al die ‘verlichte’ en soms onnavolgbare premissen en conclusies. Ik sluit me liever aan bij Albert Einstein. Hij zei glashelder:

De religie van de toekomst zal een kosmische religie zijn. ‘Het zou een persoonlijke God moeten transcenderen, en dogma en theologie vermijden. Zowel het natuurlijke als het spirituele betreffende, zou het gebaseerd moeten zijn op een religieuze intuïtie, afkomstig van de ervaring van alle natuurlijke en spirituele dingen als een betekenisvolle eenheid. Het boeddhisme beantwoordt deze beschrijving. Als er een religie is die om zou kunnen gaan met de moderne wetenschappelijke behoeften, zou dat het boeddhisme zijn.

Voor wie naar het debat gaat, vind ik de volgende, zeer heldere, uitspraak van Lachende Theoloog Jan Riemersma wel een mooi nadenkertje om mee te nemen:

Wie het bestaan van God uitsluit op rationele gronden, moet eigenlijk het volgende bewijzen: a. dat onze rationele denkwijze universeel is, b. dat religie niet te verenigen is met onze rationele denkwijze. – Het verbijsterende is dat filosofen zonder mankeren altijd de eerste stap overslaan. Vervolgens is het, vanzelfsprekend, niet moeilijk om aan te tonen dat God vermoedelijk niet bestaat.

Zie: Felix & Sofie – Is het redelijk om nog in God te geloven?

Ilustr: creatov.nl

‘Moslims en christenen aanbidden dezelfde God’

Miroslav Volf laat in zijn boek ‘Allah, het antwoord van een christen’ zien wat in zijn ogen het christelijke standpunt tegenover de God van de Koran moet zijn, en wat dat standpunt betekent voor het vermogen van christenen en moslims om op een goede manier in een en dezelfde wereld samen te leven. In de Nacht van de Theologie (21 juni) wordt dit boek gepresenteerd door Wever Van Wijnen.

Zijn controversiële stelling is dat moslims en christenen dezelfde God aanbidden – de enige God. Miroslav Volf is hoogleraar theologie aan de Yale Divinity School in de V.S. Hij organiseerde samen met Tony Blair op Yale University een collegereeks over geloof en globalisering, die veel aandacht trok. Eerder verscheen van zijn hand in vertaling ‘Een nieuw verleden – Omgaan met herinneringen in een gebroken wereld’ en ‘Onbelast – Geven en vergeven in een genadeloze cultuur.’

God van de Koran
Volgens de uitgever van het boek van Volf houdt een brede kloof van misverstanden, afkeer en zelfs haat vandaag de dag vele christenen en moslims van elkaar gescheiden. De manier waarop christenen op Allah – hier opgevat als de God van de Koran – reageren, zal of die kloof verder verbreden, of helpen hem te overbruggen. Als christenen menen dat Allah een vreemde en valse god is, dan zal dat elke poging om de kloof te overbruggen moeilijker maken.

Een boek niet alleen voor Wilders, maar voor ons allemaal. ‘Wij hebben het idee dat moslims onze vijanden zijn, en dat moslimextremisme en moslimterrorisme onze belangrijkste tegenstanders zijn. Dat is nonsens.’ (Miroslav Volf )

‘Allah’ betekent gewoon ‘God’. Letterlijk. Voor sommigen eindigt daar de vergelijking. Voor Miroslav Volf is het een brug die de kloof van onbegrip en haat tussen moslims en christenen kan overbruggen. (Los Angeles Times)

Een uitgebreid interview met Volf is te lezen op de website Read the Spirit: ‘Meet Miroslav Volf, whose ‘Allah’ is a path to peace’.

ISBN 9789051944198

2012

352 blz. | ingenaaid

druk 1 | Uitgeverij Van Wijnen

€ 24,95

Zie: Wever Van Wijnen BV

en: De Nacht van de Theologie 2012

Het thema van de Nacht van de Theologie is ‘Vreemd Vermogen’. De crisis in onze tijd is terug te voeren op verwarring over eigendomsverhoudingen (zowel de thematiek rond vluchtelingen als eurocrisis.) Ook theologie kan gezien worden als vreemd vermogen. Het is een discipline die verwarring zaait: ‘Vreemde jongens die theologen’.
Een andere associatie bij het thema is de locatie waar de Nacht van de Theologie plaats vindt.
In de Hermitage is een permanente tentoonstelling van vreemd (Russisch) Vermogen.