Er is maar één God. ‘Dat is ook niet veel!’ zou een kind kunnen uitroepen. Eén God is blijkbaar voldoende, hoewel, Hindoekinderen kennen er duizenden. ‘God is de filosofische naam voor de eenheid en de grond van alle werkelijkheid,’ zegt theoloog en filosoof Ben Vedder in zijn rede Is er meer dan een God?. ‘Daarom gaat het in de metafysica over God.’ Hij vraagt zich ook af wàt dood is als God dood is.

Stekker
We trekken nog maar even niet de stekker uit het Goddebat, zoals André Droogers (foto: Nieuwwij) pas nog vroeg in zijn blog Het God-debat – trek de stekker eruit! bij NieuwWij.
De antwoorden kunnen best verder gaan dan, zoals Droogers stelt, tot ‘hij bestaat’ en ‘het bestaat niet dat hij bestaat’. Het kan voorbij dat gekissebis. Trouwens, over welke God hebben we het dan eigenlijk? Vedder heeft het zelfs over een ‘voorlopige God’. Eigenlijk relativeert Vedder ieder Goddebat.

Heidegger
In zijn rede doelt Vedder op de God van de ontotheologie, als hij het heeft over de eenheid en de grond van alle werkelijkheid. Ontotheologie is, zoals Heidegger zegt, het nadenken over de grondstructuren en de vraag naar God als absolute grond van alles. ‘Dat is meer dan God herleiden tot het hoogste wezen dat bestempeld wordt als zelfgenoegzame oorzaak.’ En als je dan zegt dat God dood is, dan is dat in het bijzonder de God van de filosofen.

‘Dat is de God als het eerste alles bepalende beginsel en hoogste zijnde. Dit Godsbegrip beleeft zijn hoogtepunt in de filosofie van Hegel. Daarom begrijpt Hegel de filosofie uiteindelijk ook als een theologie. In het voetspoor van de dood van God verkondigen hedendaagse filosofen dan ook het einde van de metafysica.’ (Ben Vedder)

Anselmus
De afscheidsrede (2013) van Vedder – als afsluiting van een congres dat als titel had: Thinking Plurality (Het denken van meerdere zaken tegelijk) – is best interessant in het licht van het Goddebat. Die gaat zelfs over meer dan één God, althans over meerdere godsbeelden. Hij verwijst naar Anselmus van Canterbury. Deze verwijst naar twee wijzen van spreken over God. Hij gaat van de God waar niets groters gedacht kan worden, naar de God van zijn geloof.

‘De God van de speculatieve redenering wordt geïdentificeerd met de God die als Gij in het geloof wordt aangesproken. Wie beslist hier over deze identificatie? Is deze identificatie terecht? Beslist de God van het denken over de identiteit van de God van het christelijk geloof?’ (BV)

Pascal
Dat doet, volgens Ben Vedder (foto: RU), Pascal ook: er is een God van de filosofen en een God van Abraham, Izaäk en Jacob. Pascal onderscheidt de God van de filosofen van de God van deze drie aartsvaders.

‘Hij denkt de God van de filosofen achter zich te kunnen laten. Hij springt naar de God van een geloofstraditie. Men kan dat als gelovige doen. Een leven zonder filosofie is vele malen gemakkelijker. Men kan zich echter als filosoof niet zomaar ontdoen van datgene wat allen God noemen. Men zal een denkende verhouding moeten instellen tot de God van Abraham. Dat betekent dat er een relatie gedacht moet worden tussen de God van de filosofen en de God van Abraham.’ (BV)

Het uiteindelijke
Volgens Vedder is de wijsgerige traditie tot een traditie geworden naast of samen met de geloofstraditie en gaat het inzicht in ‘de uiteindelijke eenheid en universaliteit’ niet met bewijzen, zoals in de wetenschap. ‘Begrippen als geloof, vertrouwen en getuigenis zijn van zo groot belang als het gaat om de vraag naar de uiteindelijke dingen’.

‘Het denken over de uiteindelijke eenheid is, zoals wij van Aristoteles leerden, een eigen domein. Kennis van dat domein vraagt om zijn eigen deskundigheid, zoals ieder domein om zijn specifieke deskundigheid vraagt. Deze deskundigheid moet allereerst geloofwaardig zijn. Het gaat bij alle kennis om geloofwaardigheid, maar het domein ervan is steeds verschillend.’ (BV)

Een voorlopige God
Ten slotte stelt Vedder dat het in de vraag naar ‘het uiteindelijke’ gaat om een interpreterende duiding, waarin iedere bevestiging het statuut heeft van voorlopigheid. Hij heeft het concluderend over een ‘voorlopige God’, en wil daarmee zeggen een God die als richtingwijzer voorgaat en tegelijk voorlopig is.

‘Dat wil zeggen dat men bereid moet zijn zijn inzichten te ontmaskeren als voorbarig. Sporen van het uiteindelijke kunnen aanvaard of gezien worden in een geloofwaardige getuigenis. Zowel aan de wijsgerige traditie, als aan de christelijke geloofstraditie, ligt een getuigenis ten grondslag. Socrates en Jezus van Nazareth schreven beiden niet, zij zijn ons overgeleverd via getuigenissen die in een proces van vele jaren op schrift zijn gesteld.’ (BV)

Zie de oratie van prof. dr. Ben Vedder: Is er meer dan een God? (pdf)
Download de volledige oratie HIER

Illustr: Pinterest

Met dank aan Lucas Blijdschap, die mij op het spoor bracht van de voorlopige God. 

De titel van dit blog is ontleend aan het motto van de middeleeuwse theoloog Anselmus. Zijn argument voor Gods bestaan was geen poging om eerst God te bewijzen om dan in God te gaan geloven. Volgens Jos de Keijzer, promovendus aan Luther Seminary in Minnesota (VS), is Anselmus een voorbeeld van een mens die zichzelf zag als onderdeel van een groter geheel en verbonden met God, en pas van daaruit denkend tot argumenten voor het bestaan van God probeerde te komen.

‘Autonoom mensbeeld zit apologetiek in de weg,’ stelt De Keijzer. (Apologetiek als verdediging van het christelijk geloof, PD.) Omdat de eigen rede het uitgangspunt van de mens is geworden. Maar argumenten helpen nauwelijks om je geloof een redelijke basis te geven. Die helpen weinig bij een gesprek over de schutting of bij de koffie. Toch probeerde Descartes dit. Hij vond in de rede een nieuwe basis om een normale dialoog mogelijk te maken.

‘René Descartes walgde aan het begin van de verlichting, in de 17e eeuw, namelijk van de religieuze oorlogen van zijn tijd (hij vocht zelf in het leger). De elkaar bevechtende kerken claimden allemaal de waarheid te bezitten. Descartes ging toen op zoek naar een nieuwe basis op grond waarvan een normale dialoog mogelijk was. Hij vond die in de rede. Die alleen zou scheidsrechter over de waarheid moeten zijn.’  (JDK)

De rede werd centraal gesteld. ‘Vanuit ons eigen denken kunnen we eigenlijk niets over God weten’, parafraseert De Keijzer Immanuel Kant. En volgen Plato ben je mens door je verbondenheid met het rationele principe waarvan de kosmos doortrokken is. Echter, zo stelt Jos De Keijzer (foto: vanbenedennaarboven.nl), als de mens zich als alleen, geïsoleerd en op zichzelf geworpen opstelt, was hij voortaan alleen, zonder God in de buitenwereld.

‘Pas zodra je begint met een mensbeeld van een autonome, geïsoleerde mens die zelf basis en beginpunt is, wordt het kennen een probleem. Ons vermogen te kennen is ons niet geschonken om autonoom, los van God, te functioneren.’ (JDK)

Zo komt De Keijzer uit bij Anselmus van Canterbury die zichzelf zag als onderdeel van een groter geheel en verbonden met God, en pas van daaruit denkend tot argumenten voor het bestaan van God probeerde te komen. Ongeveer op dezelfde manier als filosoof Emanuel Rutten dat deed.

‘Het begint met geloof en verbondenheid met het grotere geheel, pas daarna komt het kennen. Vanaf het moment dat Descartes het kennen geïsoleerd vooropstelde, ging het daarom bergafwaarts met het geloof.’ (JDK)

De Keijzer stelt als oplossing om met een mensbeeld te beginnen dat  weer verbonden is met het geheel (en met God.) Het postmodernisme (dat stelt dat er geen zeker fundament meer is om kennis op te baseren, PD) biedt wellicht de oplossing?

‘Je kunt het postmodernisme zien als één grote aanklacht tegen de gedachte dat het autonome denken de oplossing is. Dit biedt nieuwe mogelijkheden voor een apologetisch gesprek. Hoe precies, is moeilijk te zeggen. Het zal moeten blijken bij de schutting of aan de koffie.’ (JDK)

Zie: Autonoom mensbeeld zit apologetiek in de weg – Jos de Keijzer, theoloog, columnist en spreker. Hij heeft een master in Christian Thought behaald en is momenteel met zijn PhD bezig aan het Luther Seminary in de Verenigde Staten.

Illustr: Anselmus (Aosta, 1033 – Canterbury, 21 april 1109) was een in Italië geboren filosoof, theoloog en benedictijner monnik. (Wikimedia Commons)

Gerelateerd:
* Wat voorafging aan de Godsargumenten
* Religie is natuurlijk, en God waarschijnlijk?