‘De wetenschapper moet een vrijdenker mogen zijn’

Het geloof in de vrije wil is volgens Tjerk Oosterkamp, hoogleraar experimentele natuurkunde, niet fundamenteel anders dan het geloof in een God die ingrijpt in de wereld. Maar de wetenschapper die gelooft dat hij of zij niet meer dan een machine is, moet daartoe evenzeer de vrijheid hebben.

‘Ik wil graag nog een stap verder gaan om te onderstrepen dat het geloof in zaken waar geen wetenschappelijke basis voor bestaat, heel nuttig kan zijn. De werkelijkheid van het bestaan van elektronen wordt weliswaar niet algemeen betwist, maar heeft geen onomstotelijke wetenschappelijke basis.’

Wonder
Oosterkamp reageert met zijn artikel Wetenschappers zitten niet te wachten op gedachtepolitie op de commotie die ontstaan is toen hoogleraar preventieve geneeskunde Onno van Schayck vertelde over zijn geloof en over een wonder dan hij 25 jaar geleden heeft meegemaakt.

‘Ik ben van mening dat ik de wetenschap geen geweld aandoe door te zeggen dat ik niet genoeg heb aan de wetenschap alleen. De wetenschap heeft me veel te weinig te zeggen op die momenten van het leven waarop ik zoek naar troost of wanneer ik vragen heb over mijn eigen verantwoordelijkheid. Op die momenten blijkt mijn levensbeschouwing een veel beter bruikbare inspiratiebron dan de wetenschap.’

De hoogleraar experimentele natuurkunde vertelt dat er geen bewijs is voor geloof in een vrije wil, maar dat Herman Philipse rustig kan zeggen dat hij daarin gelooft, ook al wordt dat in toenemende mate door wetenschappers als onzin bestempeld.

‘De commotie rond Van Schayck (foto: G&W) is voor mij reden om nog explicieter het recht te verdedigen van eenieder om te mogen geloven wat hij of zij verkiest. Ik verwacht dan ook niet dat ik navraag hoef te gaan doen of mijn medische dossier na al die jaren nog compleet is. Ik mag geloven in een God die zich met mijn leven bemoeit, zelfs op bovennatuurlijke wijze. Iedereen, en zeker de wetenschapper, moet een vrijdenker mogen zijn.’

Debat met o.a. Onno van Schayk
Op de Universiteit Maastricht is een debat over geloof en wetenschap naar aanleiding van het incident. Op maandagavond 25 maart, 20.15 uur in de aula van de Minderbroedersberg, organiseert het College van Bestuur in samenwerking met Observant een debat over Geloven en Wetenschap. Een panel van zes hoogleraren – Onno van Schayck, Tsjalling Swierstra, Martin Carree, Palmyre Oomen, Vivanne Tjan-Heijnen, Dirk Jan Bakker – zal zich buigen over een aantal stellingen. De zaal wordt van harte uitgenodigd om mee te debatteren.

Zie: Wetenschappers zitten niet te wachten op gedachtepolitie

Tjerk Oosterkamp (1972) geeft leiding aan een onderzoeksgroep die toepassingen van tastmicroscopie bestudeert, onder meer om individuele eiwitten in celmembranen zichtbaar te maken. Hij heeft tijdens zijn promotieonderzoek als eerste de geheimen ontrafeld van minuscule pilaartjes waarin elektronen opgesloten zitten. Daarnaast heeft hij een nieuw instrumentarium ontwikkeld voor moleculaire afbeeldingtechnieken met videosnelheid. Oosterkamp heeft meerdere malen in toonaangevende bladen als Nature en Science gepubliceerd. Zijn onderzoek is onder andere beloond met een Starting Grant van het European Research Council.
(foto: dejongeakademie.nl)

Illustr: Eureka! – Archimedes heeft het gevonden! (markduijtshoff.wordpress.com)

Maand van de Filosofie: Misdaad en straf

‘Fout, het is ‘Schuld en boete’ zegt u meteen. Maar dat blijkt een ‘misdadige vertaling’ te zijn van het gelijknamige werk van Dostojevski. Voer voor filosofen, zou ik zeggen, tijdens de feestelijkheden van de Maand van de Filosofie in april. De juiste vertaling is volgens Ikenius Antuma ‘Misdaad en straf’. ‘Als de vertaling de vlag al niet goed dekt, hoe zit het dan met de lading?’

‘Het is gissen waarom de originele vertaler deze keus maakte, net zoals het (mij) onbekend is waarom Dostojevski zijn Misdaadroman niet ‘Schuld en boete’ heeft genoemd. Maar verontwaardigd ben ik wel: toen ik nog geen Russisch kende, werd ik meteen op een bepaald been gezet, terwijl het neutralere ‘Misdaad en straf’ me ongetwijfeld op andere gedachten had gebracht. Soms is het goed (als vertaler) een letterknecht te zijn, want juist dan kan de geest (van de lezer) de ruimte krijgen.’ (Antuma in ‘Sophie’)

In de Maand van de Filosofie is het thema dit jaar dus Schuld en boete. Een maand lang buigen overal in het land economen, filosofen en andere denkers zich over de vraag hoe ons economisch systeem heeft kunnen falen en wie daarvoor verantwoordelijk is. Zijn wij allemaal schuldig en moeten we boete doen voor ons hebzucht? Is het een systeemfout en kan een nieuw economisch model ons redden? Of zijn het de bankiers die ons met hun onbegrijpelijke financiële producten en onverantwoorde gespeculeer aan de rand van de afgrond hebben gebracht? Maar moeten we het dus niet eerder hebben over de foutieve vertaling van de titel, of misschien wel het hele boek? De Universiteit van Tilburg zegt slechts dat ‘Schuld en boete’ ook wel vertaald wordt als ‘Misdaad en straf’, maar geeft er verder geen woorden aan.

‘Nog een stap verder leidt de gedachte dat zo’n misleidende vertaling het veel grotere probleem van misleidende informatie illustreert. Vaak wordt de indruk gewekt dat de enorme hoeveelheid informatie de zondvloed is waarin de moderne mens dreigt te vergaan. Wás het maar informatie − al te vaak gaat het echter om onjuiste informatie, interpretatie, manipulatie. Het onheilspellende is dat ik dat niet weet, omdat ik immers niet op alle gebieden specialist kan zijn. Ik houd van de krant, maar de rubriek Ingezonden, bol van hoog- en zeergeleerde rectificaties, laat zien hoe naïef mijn vertrouwen in deze informatiebron in feite is, en om dezelfde reden word ik geen wikipedifiel.’ (Antuma, in ‘Sophie’)

Maar Antuma wil niet in mineur eindigen en eindigt zijn artikel met de uitspraak dat één woordje in elk geval goed overgekomen is: ‘en’. In zijn boek koppelt Fjodor Dostojevski volgens Antuma schuld aan boete, misdaad aan straf, dader aan slachtoffer, heilige aan hoer, rede aan waanzin. ‘Hij doet dat scherpzinnig en meerduidig. Dat overleeft alle vertalingen’.

N.B. Nog meer voer. Volgens filosofie-online schrijft filosoof Coen Simon het essay van de Maand van de Filosofie Schuldgevoel over de ‘economie’ van schuld en boetedoening waarin hij vaststelt dat schuld niet
kan worden afgelost. ‘Iets waarmee Dostojevski, de religieus bevlogen auteur van de roman Schuld en boete (1866), het trouwens erg oneens zou zijn.’

Zie: Misdadige vertaling

Rechtstreekse argumenten voor het bestaan van God

‘Het duurt nog even voor dat het in de media doordringt, maar in Amerika heeft men al wel door dat Richard Dawkins debatten begint te weigeren.’ Drie argumenten die rechtstreeks het bestaan van God als conclusie hebben. Die gaf filosoof Emanuel Rutten afgelopen donderdag bij het Groningse CSFR-dispuut Yir’at ‘Adonay over ‘Bewijs (je) God’. Hoe komt hij uit bij de christelijke God?

‘Het debat tussen het atheïsme en het christelijk geloof is aan het kantelen, stelt dr. Emanuel Rutten. Veel atheïstische kritiek is overtuigend weerlegd, er zijn nieuwe christelijke argumenten bijgekomen en oude argumenten zijn verbeterd.’

Bewustzijn los van materie
In zijn lezing Redelijke argumenten voor theïsme: een cumulatieve casus, zet Rutten zijn filosofie over zijn godsargumenten uitgebreid en helder op een rijtje. Zo sprak hij over bewustzijn dat los van materie kan voorkomen: dat het dus onredelijk is om het bestaan van God op voorhand te willen afwijzen omdat een lichaamsloze geest niet mogelijk zou zijn.

Ook gaf hij argumenten voor een eerste oorzaak van de wereld en drie argumenten die rechtstreeks het bestaan van God als conclusie hebben. Vervolgens ging hij ‘van een eerste oorzaak naar God’, want het is alleszins redelijk om te denken dat de eerste oorzaak geest in plaats van stof is, zodat God dus inderdaad bestaat.

‘We concluderen dus dat de wereldgrond een noodzakelijk bestaande concrete entiteit moet zijn die de wereld voortbracht op grond van een vrije wilsact. De grond van de wereld is dus een noodzakelijk bestaand en vrij subject. Nu veronderstelt vrijheid bewustzijn. Een onbewust subject kan immers niet vrij zijn. De wereldgrond is dus een noodzakelijk bestaand, vrij en bewust subject. Dus God bestaat.’

De drie argumenten die Emanuel Rutten geeft en die rechtstreeks het bestaan van God als conclusie hebben: Allereerst een argument vanuit de oorsprong van het natuurlijk bewustzijn; het tweede argument betreft het bestaan van God vanuit de moraal; zijn derde argument behandelt het modaal-epistemisch argument uit zijn proefschrift.
De filosoof stelt daarin dat alles wat mogelijk waar is, ook mogelijk kenbaar is en dat het onmogelijk is om te weten dat God niet bestaat.

‘Uit beide premissen, dus enerzijds ‘alles wat mogelijk waar is, is mogelijk kenbaar’, en anderzijds ‘Het is onmogelijk te weten dat God niet bestaat’, volgt logisch de conclusie dat God noodzakelijk bestaat.’

Tegenwerpingen
Rutten gaat hierna in op de tegenwerpingen die hem voor de voeten worden geworpen en besluit met de uitspraak dat alles uiteindelijk naar God verwijst. ‘Niet alleen ons gevoelens, onze intuïties en onze ervaringen, maar ook ons redevermogen, ons verstand.’

Na de lezing vraagt een van de studenten waarom Rutten (foto: PD) van zijn minimale definitie van God uitkomt bij de christelijke God. De filosoof erkent dat zijn argumenten in feite alleen iets zeggen over een monotheïstisch godsbeeld, maar dat je via Jezus je echter een overtuigende stap kunt maken naar het christendom:

‘De meeste historici zijn het erover eens dat Jezus heeft geleefd, gekruisigd is, dat Zijn graf leeg was, en dat de discipelen meenden Hem te hebben ontmoet na zijn dood. Er is geen enkele seculiere verklaring die deze gebeurtenissen coherenter verklaart dan de Bijbel dat doet.’ (RD)

Bron: Redelijke argumenten voor theïsme: een cumulatieve casus

en: Dr. Emanuel Rutten: Steeds betere argumenten tegen atheïsme

Foto: nbcnews com – ESO / M. Kornmesser: Light from the most distant quasar yet seen reveals details about the chemistry of the early universe.
(5 december 2012)

Het nieuwe denken: de Derde Weg

De denkwijze die alle natuurverschijnselen reduceert tot materie wordt aangeduid als ‘het materialistisch paradigma’. Antropoloog Hans Feddema vraagt zich af hoe steekhoudend dit materialistisch paradigma nog is. Feddema zoekt een Derde Weg, zonder de twee dominante geloofssystemen, namelijk het (dogmatisch) kerkelijke en het (materialistisch) wetenschappelijke, af te schrijven.

Spiritualiteit
Feddema is van mening dat de spiritualiteit het opereren vanuit het hart centraal stelt, zonder de ratio weg te duwen. Hij ziet tevens dat wetenschap ook irrationele trekken kan hebben met soms ook axioma’s of onbewezen vooronderstellingen, waarvan men lange tijd maar blijft uitgaan in het onderzoek. Bovendien, zo vervolgt de oud-docent van de VU, wordt het positivistische model vandaag ook wel vervangen door het constructivistische dat stelt dat kennis door mensen wordt geconstrueerd, ook in interactie tussen hen en de werkelijkheid.

‘Dit impliceert dat echte objectiviteit niet mogelijk is en het zelfs de vraag is of de werkelijkheid wel bestaat, zeker als we ons in het waarnemen zoals Frank Hermans voorstaat beperken tot onze vijf zintuigen. Ons ik lijkt op een bril die ons laat zien wat er zo niet is. Ook in de wetenschap begint nu door te dringen, dat wij als waarnemer niet te scheiden zijn van wat wordt waargenomen, dat we met onze ratio en zintuigen een wereld(beeld) scheppen, die door anderen niet wordt gedeeld.’

Hermans is de socioloog die Hans Feddema (foto: civismundi.nl) liet weten anders te denken en van mening is dat ‘leven volgens de evolutietheorie voortgekomen is uit materie’ en ‘bezieling onnodig’ is. Hermans staat open voor een nieuw denken, maar dat moet dan wel aan de ‘wetenschappelijke meetlat’ onderworpen zijn.

‘Via de ratio inzien dat het anders vastloopt en ‘interdependentie zorgt wel voor meer empathie’. Wat empirisch bewijsbaar is, telt volgens hem.’

Nieuwe spiritualiteit als Derde Weg
Die discussie vloeide voort uit het sociologisch essay over de Nieuwe Spiritualiteit als Derde Weg en een essayachtig antwoord aan priester Antoine Bodar, omdat deze wat uit de hoogte de Nieuwe Spiritualiteit veroordeelde en amechtig terugverlangde naar het ‘rijke roomse leven’, zonder er blijk van te geven dat restauratie in deze een illusie is.

Feddema schrijft een vervolgserie over het materialistisch paradigma op Zinweb; er zijn nu twee delen verschenen, onder de titel Hoe valide is het materialistisch paradigma nog? (Wordt vervolgd.) In het tweede deel stelt hij dat we niet ons (tijdelijke) lichaam zijn maar dat we een lichaam hebben.

‘Natuurlijk is in deze optiek alles bezield, ook de aarde en de natuur. Ja, zelfs onze hersenen en daarvan niet in de laatste plaats de rechterhelft, omdat vooral deze (anders dan de linker helft, waar controle hoog scoort) wordt geleid door onze zielenkracht in de richting van vrolijkheid, verjonging, levendigheid, (zelf)vergeving, moed, passie, pure liefde en overgave aan onze authentieke kracht. De ziel is een en al (levens)kracht en wil zich manifesteren via het hart en het lichaam. Zij denkt niet, maar voelt via innerlijk weten en via intuïtie.’

‘Nieuwe Einstein’ David Bohm
Feddema verwijst in het tweede deel naar theoretisch fysicus en ‘nieuwe Einstein’ (foto: wikimedia) David Bohm, die stelde dat er een soort impliciete orde is die het substraat van de expliciete werkelijkheid vormt, een orde van energie die het bewustzijn zelve is, en voorts dat ook materie ontstaan is uit aggregaten van bewustzijnsenergie.

De antropoloog stelt dat de beperking tot de ratio en/of de zintuigen te meer eenzijdig is, nu de psychologie na Freud en Jung ten lange leste geaccepteerd is als wetenschap en daarmee ook vast kwam te staan dat naast ons waak- en creatief bovenbewustzijn we een groot en invloedrijk onderbewustzijn hebben, dat verbonden is met de omringende geestelijke wereld, door Carl Jung het Collectief Onbewuste genoemd.

‘Creatief en spiritueel van belang is dat we het dualistisch denken in tegenstellingen aan het overstijgen zijn en gaan in de richting van eenheidsbewustzijn.’

Zie: Hoe valide is het materialistisch paradigma nog? (1) (Zinweb)

Hoe valide is het materialistisch paradigma nog? (2) (Zinweb)

Gerelateerd: Een authentiek Godsbesef dat haaks staat op dat van Antoine Bodar (vangodenenmensen)

Illustr: blokvijf.nl

Filosofie van een welgekozen levenseinde

‘Ik vind de gedachte dat zelfbeëindiging onnatuurlijk zou zijn onzinnig, want wij vinden ‘natuurlijk’ lang niet altijd beter. Anders zouden we bij kou de verwarming niet aan moeten doen. “Het doel van onze cultuur is om de komst van ‘Magere Hein’ uit te stellen,” zegt de socioloog Zygmunt Baumann.’ – Naar hem verwijst Gerard Kind, schrijver van het boek
De mooiste dood in een interview met het Humanistisch Verbond.

‘Ons levenseinde is dus al onnatuurlijk: wij verlengen ons bestaan met alle mogelijke middelen op het gebied van techniek, hygiëne en voedsel en medicijnen. Mede daardoor gaan we aan zulke nare ziekten dood. Vroeger hadden veel mensen die ziekten niet omdat ze jonger stierven.’

Volgens uitgeverij Ad. Donker is de maatschappelijke discussie over de zelfgekozen dood in volle gang en spitst zij zich voornamelijk toe op verruiming van de euthanasiewet en op de rol van de arts. ‘Daarmee zijn wij niet werkelijk op weg naar een ‘vrije dood’, de mooiste dood!’

‘De schrijver van het boek bekijkt daarom de zelfgekozen dood vanuit een geheel ander perspectief: dat van de filosofie van de levenskunst: na een mooi leven past een mooie dood. Het boek bespreekt hoe in de klassieke oudheid de dood door eigen hand vaak een filosofisch alternatief was op een bestaan dat niet meer ‘goed’ is, filosofen van Plato tot Seneca komen aan de orde. Later pas ontstonden godsdienstige bezwaren tegen ‘zelfmoord’ die bij werkelijk onderzoek niet kunnen worden gebaseerd op de Bijbel. Ze belemmeren echter nog steeds ons denken.’ (Ad. Donker) (foto Gerard Kind: inspirerendleven.nl)

In het interview zegt Gerard Kind dat het er om gaat de innerlijke vrijheid te beseffen dat je dood van jou is. De schrijver wordt geïnspireerd door verschillende klassieke filosofen, zoals Seneca, Montaigne, Hume en Nietzsche. Montaigne inspireerde hem tot dit motto voor zijn boek:

‘De mooiste dood is er een uit eigen verkiezing. Ons leven hangt af van andermans wil; onze dood hangt alleen van onszelf af. In geen enkele zaak moeten wij zozeer onze eigen gevoelens volgen.’

Een van de meest kwalijke argumenten tegen de zelfgekozen dood komt volgens Kind van kardinaal Godfried Danneels (foto: wikimedia) die van mening is dat zelfbeëindiging een vorm van lafheid is, weglopen voor het lijden. Danneels beweerde dat bij de euthanasie van Hugo Claus (foto: gotart.be) wegens dementie.

‘Veel lijden dient namelijk tot niets goeds en het verlengen ervan omwille van een soort ‘moed’ vind ik niet verstandig en het aanzetten daartoe vind ik immoreel.’ (Gerard Kind)

Volgens uitgever Ad. Donker biedt het boek een model van ‘de mooiste dood’ en beschrijft op welke wijze naasten bij deze keuze liefdevol betrokken kunnen worden.

‘Wie nadenkt over het zelfgekozen levenseinde, vindt in dit boek een waardevolle bijdrage. Na zijn studie Nederlands ontwikkelde Gerard Kind zich vanuit zijn belangstelling voor taal in de richting van de filosofie. Hij houdt zich vooral bezig met het ontmaskeren van door mythologiserend taalgebruik gegenereerde denkbeelden die onze vrijheid van denken belemmeren.’

Zie: ‘De mooiste dood: de vrije dood’

UPDATE 11:00 uur: Op donderdag 18 april presenteert Gerard Kind in het Huma Café zijn nieuwe boek De mooiste dood, filosofie van een welgekozen levenseinde.

Het Huma Café is een nieuwe gelegenheid om met leden van het Humanistisch Verbond en andere belangstellenden van gedachten te wisselen over humanistische thema’s. In informele sfeer zullen elke maand een of meer gasten hun visie op zo’n thema uitdragen, hun boek presenteren of op een andere manier hun denkwijze en ideeën met u delen. Daarnaast zal er altijd ruimte zijn voor dialoog en/of het stellen van vragen.