Haagse seculiere wind blaast zelfs humanisten omver

‘Humanisten zijn veel te soft,’ stelde onderzoeker dr. A. de Bruin al in maart. Zou dat komen doordat het Humanistisch Verbond (HV) zo’n 15000 grotendeels vergrijsde leden heeft? Trouw kopt nu: ‘Humanisten? Softer dan ooit’ boven het artikel waarin Anton van Hooff van De Vrije Gedachte stelt dat het humanisme zijn pit verloren heeft.

Historicus Van Hooff stelt in de papieren krant dat het humanisme in ruil voor erkenning verraad pleegt aan zijn gedachtegoed. (Als je geen abonnee bent, kan je voor € 1,50 achter de betaalmuur van Trouw genoemd artikel digitaal lezen – via de zoekpagina, trefwoord ‘humanisme’. Voor 1 dubbeltje meer heb je de hele papieren krant.)

‘Ze (het HV, pd) suggereren wel goddeloos te zijn, maar als je kijkt naar de praktijk, dan blijkt dat niet. Men heeft geweldig veel respect voor religie. Men staat er voor open. Dat is verraad aan de traditie.’

Volgens Van Hooff, voorzitter van het bestuur van De Vrije Gedachte, zit het humanisme door de verzuiling – Nederland is het enige land waarin humanisme als een aparte zuil is vormgegeven – in hetzelfde schuitje als de andere ‘levensbeschouwingen’. Door de bezuinigingen die Den Haag uitvaardigt, wordt nu ook het humanistisch vormingsonderwijs bedreigd en de humanistische omroep Human.

Trouw noemt het ironisch dat de Haagse seculiere wind ook humanisten omver blaast, want vertegenwoordigt het humanisme niet bij uitstek seculier Nederland? Volgens Van Hooff is een humanist per definitie een atheïst – ook al noemt De Vrije Gedachte zich uitdrukkelijk ‘atheïstisch humanistisch’.

‘Bij het mainstream-humanisme dreigt de ‘strijdbaarheid tegen religie en andere onwetenschappelijke kwakzalverij’ te verdwijnen.’

Boris van der Ham, sinds kort voorzitter van het HV, klinkt in hetzelfde artikel allesbehalve vergrijsd en vindt dat Van Hooff zijn identiteit zoekt in de vijandschap tegen religie. Van der Ham stelt dat alle mensen levensvragen hebben en dat de rijke traditie van seculiere denkers en humanisten handvatten kunnen bieden.

‘Het Humanistisch Verbond is seculier en verzet zich tegen een voorkeursbehandeling van religie. Sommige hardline religieuzen vinden ons daarin te ver gaan; de atheïstische hardliner Van Hooff vindt dat niet genoeg. Volgens mij zitten we dan precies goed.’

Van Hooff stoort zich aan geestelijk verzorgers die optreden als een soort pseudoreligieuze helpers.

‘Humanisme in Nederland lijkt steeds meer op een religie. terwijl humanisme juist de plek is waar je heengaat als je niks hebt met religie. (…) Je hebt tegenwoordig christen-humanisten en moslim-humanisten, zoals alevieten. Zelfs Jezus wordt door sommigen een humanist genoemd. Ja, wat houdt die term dan nog in?’

Zie: Humanisten? Softer dan ooit (Trouw – 20-06-2013)

Illustr. ‘bullshit’: De Vrije Gedachte

De theologie moet haar claim op de waarheid opgeven

‘De waarheid hebben mensen niet nodig. Geloof, hoop en liefde zijn genoeg.’ Zo besluit Ruard Ganzevoort zijn boek ‘Spelen met heilig vuur – waarom de theologie haar claim op de waarheid moet opgeven’. In dit boekje legt de hoogleraar Praktische Theologie uit waarom. Mensen hebben makelaars in levenswijsheid nodig, geen theologen met de waarheid in pacht. Wel kritische publieke theologie, geen betweters van een voorbije tijd.

‘Over dit pamflet: de meeste mensen, ook kerkgangers, hebben zich allang aan het gezag van kerk en christendom onttrokken. Behalve aan religieuze tradities ontlenen zij ook betekenis aan films, soaps en popmuziek. Aan high culture zoals Breaking the Waves van Lars von Trier, maar vooral ook aan uitingen van low culture zoals Zij gelooft in mij en Droomland. Mensen hebben geen behoefte meer aan theologen met de waarheid in pacht, maar aan makelaars in levenswijsheid; aan theologen die oude en nieuwe spirituele bronnen kunnen duiden en met heilig vuur durven spelen.’

Ganzevoort is van mening dat de hedendaagse theologie steeds meer in de marge van de samenleving verdwijnt, een reliek wordt van vervlogen tijden, alleen herkend door geloofsgenoten, maar volstrekt irrelevant voor de rest van de samenleving.

‘Wat we in mijn ogen nodig hebben, is een publieke theologie die in het vertolken veel dienstbaarder is, niet alleen doordat ze de oude boodschap voor de moderne tijd vertaalt, maar ook doordat ze de moderne wereld voor de oude vertaalt.’

Spelen met heilig vuur
Volgens Ganzevoort is religie een spel van het heilige, van de stilte en de extase, van het grote geheim en het samen delen, gespeeld met een heilig vuur, met een gedrevenheid alsof ons leven en de eeuwigheid op het spel staan, alsof niets belangrijker is dan dit heilig spel.

‘Maar het is ook spelen met vuur: weinig is gevaarlijker dan het ontroerende, opzwepende vuur van het heilige. En vaak zijn wijde tovenaarsleerlingen die wel weten hoe ze het vuur moeten oproepen maar geen idee hebben hoe ze het kunnen beheersen. daar ligt dan ook de taak van de theologie: kritisch en betrokken helpen dit spel in goede banen te leiden.’

Cirkelredenering
Het woord ‘God’ – dat ‘niet langer geschikt is als eenduidig concept’ – komt aan de orde. Dat betekent voor de een heel veel en voor ander heel weinig. Volgens Ganzevoort weten theologen niets van God: ze kunnen er niets zinnigs over zeggen. Daarom spreekt hij liever over het heilige dan over ‘God’. ‘Nee, er ‘bestaat’ geen God,’ zo citeert hij de Zwitserse theoloog Emil Brunner. ‘God is niet in de wereld. Maar de wereld is in God. God is niet in ons kennen. Maar ons kennen is in God.’
Het leidt volgens Ganzevoort tot een cirkelredenering, dat spreken over ‘God’ en het heilige in termen als waarheid of onwaarheid. De ‘waarheid’ in de tekst ‘de weg, de waarheid en het leven’ vindt hij misleidend.

‘Wij kunnen alleen zinvol spreken over het geloven van mensen, over hun bronnen, tradities en levenspraktijken.’

Vrijheid
Veel mensen doen ten onrechte alsof het in theologie en religie om de waarheid gaat, ook ‘felle atheïsten’.
Ganzevoort (foto: RG) heeft het meer op wijsheid dan op waarheid en bespreekt dan ook de wijsheidstradities, zoals bij de Griekse filosofen en de religieuze heilige boeken, maar noemt ook het humanisme dat teruggrijpt op oudere bronnen, en volkse en alledaagse tradities met hun tegeltjeswijsheden.

Theologie moet de eenzijdige koppeling aan een bepaalde religieuze stroming achter zich laten. Het gaat de theoloog en politicus ook om vrijheid en knokken om wat kwetsbaar is en onder de voet gelopen wordt. En dan niet alleen ònze vrijheid: over de vraag hoeveel ruimte we kunnen geven aan de ander, juist aan de ander die ons in de weg zit, op de tenen staat en tegen de haren instrijkt. Maken wij de vrijheid van de ander mogelijk?

Geloof, hoop en liefde
Geloof, hoop en liefde zijn geliefde thema’s bij Ganzevoort. En hij werkt ze uit. Geloof als levenshouding, hoop als dromen die richting geven aan hoe we in het leven staan en dat gestalte geven. Liefde, en dan vooral ‘eros’, levenslust: zowel religie als seksualiteit tapt volgens hem uit het vaatje van de vitale kern van ons bestaan, de levenslust.

‘Het geloof dat het leven anders zou kunnen zijn, dromen van hoop en troost, ruimte maken voor liefde en lust – het zijn de oude termen uit 1 Korintiërs 13 die nog altijd betekenisvol kunnen worden gebruikt.(…) Als we de oude begrippen uit hun strikt religieuze tradities losmaken, ontdoen van waarheidsclaims en bevrijden uit het kerkelijke jargon, kunnen ze opnieuw vruchtbaar worden.’

Voor Ganzevoort gaat het erom dat mensen een religieus verhaal vinden dat hen wijzer maakt. Theologen zetten mensen creatief, open en verbindend aan om te spelen met het heilig vuur en daarvoor hebben ze de waarheid niet nodig: geloof, hoop en liefde zijn genoeg.

Spelen met heilig vuur | Ruard Ganzevoort | Verschijningsdatum: 10-6-2013 | ISBN: 9789025903251 | Uitgeverij Ten Have | Speciale prijs: € 4,95 | (Ebook: € 3,49)

Spelen met heilig vuur is het pamflet voor de Nacht van de Theologie. Ook dit jaar vindt dit ‘boekenbal’ voor theologen op 21 juni plaats, dit keer op de SS Rotterdam. Het thema is Stromend erfgoed.

Weer een nieuw argument voor bestaan God

Onlangs werkte de Amerikaanse filosoof Alexander R. Pruss nieuwe argumentatie uit voor het bestaan van God. Hij doet dat aan de hand van het idee van positieve eigenschappen en een uniek makende eigenschap. De uiteindelijke conclusie luidt dat er precies één noodzakelijk bestaand wezen bestaat dat noodzakelijk almachtig, – alwetend, – algoed en – de eerste oorzaak van de wereld is.

‘Pruss vertrekt vanuit het idee van een positieve eigenschap. Dat is een eigenschap die de bezitter ervan niet beperkt, maar waarvoor geldt dat het niet bezitten ervan wel een bepaalde beperking inhoudt, hoe klein dan ook. Denk bijvoorbeeld aan ‘almachtig zijn’, ‘alwetend zijn’, ‘algoed zijn’, ‘noodzakelijk bestaan’ en ‘eerste oorzaak zijn’.

Filosoof Emanuel Rutten werkte Pruss’ ontologisch argument uit voor een studentenvereniging in Rotterdam (VGSR), waar hij op 6 juni een lezing gaf over de rationele rechtvaardiging van theïsme (let op: dit kost weer heel wat hoofdbrekens!), met als titel Redelijke argumenten voor het bestaan van God. (Hij merkte overigens op dat rationele argumenten voor het bestaan van God volgens hem niet noodzakelijk zijn voor een intellectueel verantwoord geloof in God.)

‘We weten echter nog niet of het om verschillende noodzakelijke wezens gaat of om hetzelfde wezen. En daarom hebben we nog niet de conclusie bereikt dat God bestaat. Pruss definieert echter nog een ander soort eigenschap, namelijk een uniek makende.
Een uniek makende eigenschap is een kenmerk dat twee verschillende wezens onmogelijk tegelijkertijd kunnen hebben. Denk aan ‘almachtig zijn’, ‘de enige in de wereld zijn’ of ‘Minister-president van Nederland zijn’.’

Alexander R. Pruss (foto: baylor.edu) is een Amerikaans analytisch filosoof verbonden aan Universiteit Baylor in Texas. Volgens Rutten is het meest recente argument van Alexander Pruss gebaseerd op misschien wel de beroemdste logicus na Aristoteles, namelijk de Oostenrijks-Amerikaanse logicus Kurt Gödel (1906-1978).

Rutten vindt het een interessant en sterk hedendaags argument voor het bestaan van God.

‘Zoals besproken zijn ‘almachtig zijn’, ‘alwetend zijn’, ‘algoed zijn’, ‘noodzakelijk bestaan’ en ‘eerste oorzaak zijn’ sterk positieve eigenschappen. Er bestaat dus een noodzakelijk bestaand wezen dat noodzakelijk almachtig, noodzakelijk alwetend, noodzakelijk algoed en noodzakelijk de eerste oorzaak van de wereld is.
Dit wezen is bovendien uniek omdat bijvoorbeeld ‘almachtig zijn’ een uniek makende eigenschap is. Er bestaat dus precies één noodzakelijk bestaand wezen dat noodzakelijk almachtig, noodzakelijk alwetend, noodzakelijk algoed en noodzakelijk de eerste oorzaak van de wereld is. Kortom, God bestaat.’

De argumentatie van Pruss is niet eenvoudig – of eenvoudigweg niet – samen te vatten, maar te bestuderen in twee lezingen van Rutten, te weten de al genoemde Redelijke argumenten voor het bestaan van God, en Van Anselmus naar Pruss. In die laatste lezing bekijkt Rutten een drietal ontologische argumenten voor het bestaan van God.

‘We zagen dat het argument van Anselmus van Canterbury uit de elfde eeuw niet kwetsbaar is voor de bezwaren van zijn tijdgenoot Gaunilo en van 18e-eeuwse verlichtingsfilosoof Kant. Het argument van Alvin Plantinga uit de tweede helft van de vorige eeuw wordt evenmin geraakt door de bezwaren van Gaunilo en Kant. Plantinga’s argument leidt echter wel tot het zogenaamde pariteitsprobleem.

Het meest recente argument, dat van Alexander Pruss, is niet vatbaar voor dit probleem, en is evenmin kwetsbaar voor de overige genoemde bezwaren. Dit argument is dan ook een interessant en sterk hedendaags argument voor het bestaan van God.’

Rutten zegt in een van zijn betogen dat niet alleen ons redevermogen uiteindelijk naar God verwijst, maar ook onze gevoelens, intuïties en ervaringen. Hij zegt dat weliswaar in de omgekeerde volgorde, maar toch. Er is gelukkig meer dan rede alleen…

Zie: Redelijke argumenten voor het bestaan van God

En: Van Anselmus naar Pruss

Illustr: spinoza.blogse.nl (Aan de cartoon ‘Tom’ in Trouw (110309) werd door de maker van het blog over Spinoza een bord over Spinoza’s God toegevoegd (pas zichtbaar voor wie op bovenstaand plaatje klikt.)

Dienst voor ongelovigen

‘Ik heb regelmatig kerkdiensten bezocht waar een mooi koor is en sprekers die je aan het denken zetten. Maar het gaat uiteindelijk altijd over God, over het geloof, of over de oplossing vinden in het hiernamaals.’ Aan het woord is actrice en zangeres Ricky Koole. Zij organiseert een dienst voor ongelovigen in De Nieuwe Liefde van Huub Oosterhuis, Amsterdam.

‘En aangezien ik niet geloof of, als ik geloof dan in alles, vind ik het moeilijk als er een God wordt geplaatst boven alles waar ik in geloof. Ik voel me dan ook niet geroepen om mee te zingen.’

(foto: rickykoole.nl)

Er is muziek, een toespraak door Coen Simon (foto: AMBO), filosoof, journalist en auteur van onder andere En toen wisten we alles, en een gelegenheidskoor o.l.v. Femke Mostert.

De Nieuwe Liefde (DNL) is een centrum voor debat, bezinning en poëzie, een huis voor ‘bezield verband’, waar het woord beschaving opnieuw inhoud krijgt, boven de chaos uit. Het gedachtegoed van DNL vindt zijn wortels in het Bijbelse verhaal, zoals dat in de afgelopen vijftig jaar geïnterpreteerd en onder woorden is gebracht binnen de Amsterdamse Studentenekklesia door Huub Oosterhuis en anderen. De Nieuwe Liefde beschouwt het Bijbelse verhaal als haar inspiratiebron, maar niet als exclusieve en enig geldende levensbeschouwing.

‘Ik stel nu diensten samen waarbij je als niet-gelovige naar hartenlust kunt meezingen. En ook gelovigen kunnen dat volgens mij prima.’ (Ricky Koole)

Zie: Begin van de zomer Illustr: De Nieuwe Liefde

Da Costakade 102

1053 WP Amsterdam

21.06.2013 20:00 uur

Grote Zaal
€2,50

Martine Sandifort: ‘Je zou er op slag gelovig van worden.’

‘Christendomwetenschap’ leidt tot unieke vondsten

Samenwerking tussen godsdienstwetenschappen en archeologie blijkt vruchtbaar: een opgegraven synagoge uit de 4e eeuw bevatte een aantal unieke vondsten. ‘Maar eerst moest de bestudering van het Nieuwe Testament van het imago Bijbelschool af,’ stelt Jürgen Zangenberg, hoogleraar theologie aan de Universiteit Leiden.

Hij zegt dit in een artikel op Leiden Nu: ‘Samenwerking godsdienstwetenschappen en archeologie is Leidse successtory.’

‘Het is belangrijk dat studenten van beide studies de kans krijgen mee te werken. Je hebt elkaars expertise nodig – je moet niet denken dat je álles kan. Dat was in het begin wel even wennen.’

Religie blijkt een belangrijk interpretatiekader voor archeologen. De synagoge is niet in Leiden gevonden, maar in Israël, waar de hoogleraar (foto: Universiteit Leiden) ieder jaar naar toe reist om leiding te geven aan een archeologische opgraving, samen met studenten godsdienstwetenschappen en archeologie.

‘Veel mensen denken dat het een soort Bijbelschool is. Dit vooroordeel zit diep, ondanks alle feiten. Leiden echter heeft bewust de opleiding seculier en academisch ingericht, zodat er meer sprake is van een soort ‘christendomwetenschappen’. Alsof we met de Bijbel in de hand op zoek zijn naar plaatsen uit het Nieuwe Testament.’

Op dit moment richt Zangenberg zich vooral op de synagoge. De vondst in de synagoge bestaat uit een zetel voor de gemeentevoorzitter, een type dat nooit eerder op de originele plek is gevonden, een basalten tafel en een beeld van een leeuw.
(Foto: Universiteit Leiden)

‘Er is een tendens in de archeologie om dingen meer te waarderen die antwoord geven op wat we hier doen of waar we vandaan komen.
Een synagoge of oude kerk opgraven wekt daardoor meer belangstelling, terwijl wetenschappelijk gezien dat dorpje net zo belangrijk is,’ zegt Zangenberg.

Zie: ‘Leidse samenwerking godsdienstwetenschappen en archeologie is Leidse successtory’ (door Josine Heijnen, student theologie en journalistiek aan de Universiteit Leiden.)