‘Wij denken dat we er op eigen kracht achter kunnen komen wie God is. Dat is de zogenaamde ‘wending naar het subject’ die al eeuwen gaande is. Maar kunnen wij wel op eigen kracht tot kennis van God komen?’ Hierover gaat morgen de promotie van Eric Edwin Bouter aan de VU Amsterdam: ‘Geloven op gezag. Een kritische analyse van de Newmanreceptie bij Noordmans inzake de Kerk en de wending naar het subject’. Deze studie onderzoekt hoe Oepke Noordmans het gedachtegoed van John Henry Newman heeft ontvangen. 

‘De wending naar het subject heeft meegebracht dat de mensen worden geacht kennis van de hun omringende werkelijkheid (inclusief God) op te bouwen vanuit zichzelf.’

Interessant. Klinkt heel actueel. Of moeten we (weer) geloven op gezag, opdat God weer tegen ons  kan zeggen wat Hij wil? En dat daarmee de westerse mens de omgang met God terugwint? De remedie hiervoor is wat Newman en Noordmans voorstaan: geloven doen we op gezag.

‘Wij kennen God doordat ons met gezag wordt aangezegd wie Hij is. Beiden lokaliseren dat gezag in de Kerk.’

Newman wilde hiervoor opgenomen worden in de rooms-katholieke kerk en Noordmans zocht het liever in een nieuwe kerkorde voor de hervormde kerk. We hebben het hier wel over theologen die inmiddels het tijdelijke voor het eeuwige hebben verwisseld, maar het is een actueel vraagstuk, gezien ook het promotieonderzoek. En boeiend in een tijd dat vele gelovigen zich juist van alle gezag afwenden en hun eigen God aan het opbouwen zijn vanuit zichzelf.

Het klinkt in eerste instantie redelijk: Noordmans en Newman zijn ervan overtuigd dat deze wending een verdere ontvouwing van het christelijk geloof mogelijk maakt. Want in de christelijke traditie wil geloven zeggen: je persoonlijk verhouden tot God. Je zou in deze tijd zeggen: heel spiritueel. En dat zoeken overstijgt wat mij betreft het christelijke en al het andere kerkelijke. Het gaat er immers om je persoonlijk te verhouden tot God?

Met geloven op gezag denken nu velen welk gezag dan, en waar is dat werkelijke gezag nog te vinden en plausibel? Noordmans en Newman vreesden in hun tijd al subjectivering en individualisering van het geloof. In de wending naar het subject construeert men namelijk zelf het beeld van God.

‘Geloven, aldus Newman, wordt dan tot selfcontemplation want het is bezig zijn met je eigen gedachten over God. ‘Liberalisme in godsdienst’ noemt Newman dit. Noordmans vreest iets soortgelijks en spreekt ervan dat zo de openbaring wordt ‘uitgerekt op een menselijk raam’.

‘God en mens worden als het ware in elkaar geschoven zodat een monistisch denkklimaat ontstaat. Met deze verschillende bewoordingen bedoelen Noordmans en Newman hetzelfde: door de wending naar het subject kan God niet meer tegen de westerse mens zeggen wat Hij wil. De westerse mens verliest daarmee de omgang met God.’

Bouter sluit af met de vraag hoe het staat met de wending naar het subject in de 21ste eeuw. Hij concludeert onder meer dat de protestantse kerken zich voor de toekomst van de Kerk op Rome dienen te richten.
Wending naar het Vaticaan?

Zie: Achter wat het belangrijkste in je leven is, kom je niet op eigen kracht.’

Beeld: Rembrandt van Rijn – Mattheüs wordt bijgestaan door een engel als hij zijn evangelie schrijft. Schilderij van Rembrandt (1606/7-1669). (The Yorck Project: 10.000 Meisterwerke der Malerei. DVD-ROM, 2002. ISBN 3936122202. Distributed by DIRECTMEDIA Publishing GmbH.)