God is wellicht dood, maar ‘God’ is onsterfelijk

‘Hoe spreek je de Grond van het Zijn aan? Welke beleefdheidsvormen hanteer je bij het oneindige Absolute waarvan eenieders contingente bestaan afhangt?’ Dit vraagt Maarten Boudry zich af in het opinieartikel Het magische drieletterwoord in Trouw, waarin hij tracht uit te zoeken wie of wat God is. ‘Bestaat God? Nou, dat ligt eraan. God is wellicht dood, maar ‘God’ is onsterfelijk.’

‘De vraag lijkt eerder: hoe ver kunnen we de definitie van ‘God’ oprekken en vervormen, zodat we aan ‘Zijn’ bestaan kunnen blijven vasthouden?’ (MB)

Maarten Boudry, filosoof en auteur, verbonden aan de universiteit van Gent, jongleert eindeloos met ‘God’, met het woord dan; zoekt omschrijvingen. En zo heeft hij het over ‘Hij die is wie Hij is’; een bovennatuurlijk wezen met menselijke emoties en gedachten; een onpersoonlijke kracht die de wereld stuurt en vormgeeft; een verpersoonlijking van het goede tussen mensen of Mysterie van het bestaan. (Foto: blog.newhumanist.org.uk)

En hij vraagt zich af of God dood is, of het eraan ligt wat we met God benoemen. Boudry verwijst naar het ontologisch Godsbewijs: een wezen dat niet bestaat, is minder perfect dan een wezen dat wel bestaat. Hij verwijst ook naar Paul Tillich die stelde dat God niet bestaat, maar het Zijn zelf is. Al met al vindt Boudry dat al die omschrijvingen van God slechts leiden tot gekrakeel tussen atheïsten en gelovigen.

‘De nieuwe lichting atheïsten staart zich blind op infantiele godsbeelden waar niemand nog geloof aan hecht. Dat partijtje schaduwboksen moet ophouden.’ (MB)

En zo gaat Boudry nog een tijdje door. Totdat hij zich afvraagt of God bestaat. En dan zijn we weer terug bij bovenstaand citaat waarin Boudry stelt dat God wellicht dood is, maar ‘God’ onsterfelijk.

Blogger Stan Verdult reageert hierop in zijn Spinozablog De schepping van God door de mens. Boudry zegt niets over Spinoza, dus doet Verdult dat, en stelt dat God eeuwig heeft bestaan, zoals de filosofen aannemen; in ieder geval ging Spinoza daarvan uit. (Foto: spinoza.blogse.nl)

‘God, oftewel een substantie die uit een oneindig aantal attributen bestaat die ieder de eeuwige en oneindige essentie uitdrukken, bestaat noodzakelijk.’ Ontken dit maar eens, stel u dan voor (als u dat kunt) dat God niet bestaat. Dan zou zijn essentie dus niet het bestaan inhouden, wat een absurde gedachte is. Dus bestaat God noodzakelijk. En dat vormt dan Spinoza’s voornaamste bewijs.’ (SV)

Verdult eindigt met de opmerking dat Boudry’s essay door Trouw geïllustreerd werd met de bekende afbeelding van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel dat naar de titel luistert: De schepping van Adam. Die titel zou volgens hem toch langzamerhand wel eens getransformeerd mogen worden in: De schepping van God door de mens. En dat deed hij.

Zie:

* Het magische drieletterwoord – (Maarten Boudry in Trouw) via Blendle (25 ct)

* De schepping van God door de mens (Stan Verdult)

Illustr: Michelangelo

Ideologen IS pretenderen de zuivere islam te belijden

In ons huidig modernistisch wereldbeeld wordt religie – en met uitstek de islam – vaak gereduceerd tot absurde, primitieve regels of tot bepaalde fases van haar geschiedenis. Daardoor worden de meest regelgerichte en onderdrukkende vormen van religie door hedendaagse islamcritici telkens opnieuw als ‘werkelijk religieus’ omschreven. En net dàt is wat de ideologen van IS ook doen.

‘Waarom zouden we zo’n groep dan afdoen als een toonbeeld van zuivere islam? Omdat hun ideologen zelf zeggen dat zij dat zijn? Wat maakt hen in godsnaam gezaghebbender dan historische figuren als Al Ghazali, Rumi, Ibn Rushd of Abdul Ghafar Khan? Wat maakt hen in godsnaam representatiever dan hedendaagse persoonlijkheden als Abdal Hakim Murad, Musdah Mulia, Ali Goma of Azizah al-Hibri?’ (JS)

Dit stelt ‘Halal Monk’ Jonas Slaats (foto: JS) in zijn blog bij de Nieuwe Moskee, het islamitische platform voor kritische denkers. Hij vindt het hoogst eigenaardig hoe vlot de ideeën van extremistische moslimgroeperingen worden overgenomen door zogeheten islamcritici. Als voorbeeld citeert hij Ephimenco in Trouw die onlangs beweerde dat IS zuiver islam is: ‘Zonder twijfel vertegenwoordigt IS de meest zuivere islam zoals door de profeet gesticht en door de opeenvolgende kaliefen met het kromzwaard gepropageerd’.

Slaats stelt dat de meerderheid van de jihadisten even weinig inzicht en kennis heeft van de bredere islamitische traditie als Ephimenco. Slaats haalt ook een heel tekenend voorbeeld aan van de gerenommeerde journalist Mehdi Hassan van The Huffington Post.

‘Weet je welke boeken Yusuf Sarwar en Mohammed Ahmed (Syriëstrijders, PD) op Amazon bestelden vooraleer ze in mei vanuit Birmingham richting Syrië vlogen?’ vraagt hij aan zijn lezers. De laatste uitgave van ‘Milestones, het zo belangrijke en bekende werk van de Egyptische Islamist Sayyid Qutb? Neen. Boodschappen aan de wereld: de toespraken van Osama Bin Laden dan maar? Opnieuw mis. Raad nog een keer. Wacht, The Anarchist Cookbook, waarschijnlijk? Ook fout. Sarwar en Ahmed, die vorige maand in de rechtbank beiden schuldig pleitten aan daden van terrorisme, bestelden Islam for Dummies en The Koran for Dummies.’ (JS)

Volgens Slaats schetst Sylvain Ephimenco (foto: Trouw) een bijzonder foutief beeld van de verspreiding van de islam en negeert hij het feit dat Mohammed voorheen als bemiddelaar optrad tussen de verschillende Joodse stammen van Medina. Ook vermeldt hij niets van het geweldloze optreden dat tot het pact van Hudaybiyyah leidde en is hij blind voor het feit dat de profeet met een christelijke vrouw trouwde die hij nooit verplichtte zich te bekeren.

‘Ook het huidige jihadistische geweld in Irak wordt door Ephimenco geenszins correct gekaderd. De meerderheid van de jihadisten heeft immers even weinig inzicht en kennis van de bredere islamitische traditie als hijzelf.’ (JS)

IS pretendeert volgens Slaats dat ze de ‘zuivere islam’ aanhangen omdat hun islam in enkele vormelijke aspecten overeenkomt met een specifiek tijdsgewricht.

‘Zij beweren de ‘werkelijke islam’ te volgen omdat ze er welbepaalde dogmatische interpretaties op na houden. De luidste islamcritici en de luidste extremisten kunnen elkaar daarin dan ook verbazend goed vinden. Want geen van beiden zijn in staat om de islam in zijn bredere traditie te plaatsen.’ (JS)

Zie: Wil de zuivere islam nu opstaan?

Illustr: discoverislam.nl

De Nieuwe Spirituelen: patchwork-religie

De aandoening staat (nog) niet in de DSM-5, maar het zou zomaar kunnen dat je als gelovige gediagnosticeerd wordt als lijdend aan het syndroom multiple religious belonging (MRB). Theologen en religiewetenschappers mijden je, omdat je dan zo’n enge vrije ongebonden spiritueel bent, een zwevende gelovige die eigenlijk onderzocht moet worden.

‘Sommige theologen vinden dat zulke religieuze shoppers eigenlijk niet serieus bezig zijn met religie: religie is een package deal, waarbij het alles of niets is. Maar MRB valt niet te ontkennen. Het kan mensen helpen om meer kwaliteit aan hun bestaan te geven, en om te gaan met vaak lastige levensvragen.’ (NW)

Meervoudige religieus verbonden, heet dat. Of nog vriendelijker: een flexibel gelovige. Onlangs was er een studiedag over en er komt er weer een aan. Als je niet te veel last hebt van je MRB zou je er heen kunnen gaan en lotgenoten ontmoeten. Nou ja, lotgenoten. Het lijkt me bevrijdend je behoefte aan zingeving bij meerdere religieuze bronnen te kunnen vinden.

Het onderzoek gaat verder. En op 20 september verzorgen Manuela Kalsky en André van der Braak een studiedag over meerstemmig geloven in het Dominicanenklooster in Huissen. Daar komen vragen aan de orde als:

‘Is MRB een bedreiging of een verrijking? En als het een bedreiging is, wat wordt er dan bedreigd? Draagt MRB bij aan de vorming van een nieuw wij? Hoe onderscheidt MRB zich van een plat relativisme, waarin ieder zijn eigen religieuze waarheid heeft?’ (NW)

Tijdens deze studiedag vertelt Van der Braak dat het verschijnsel MRB al veel langer bestaat in Japan en China en dat In Nederland het fenomeen onderzocht wordt op de VU. Ook wordt het Nederlandse religieuze landschap anno 2014 geschetst en kom je meer te weten over religieuze diversiteit, migratie, nieuwe spiritualiteit en hybride religiositeit. Dit laatste is een andere benaming voor MRB, en dat weer wordt ook wel multiple religious identity genoemd. De mooiste andere benaming vind ik: patchwork-religiositeit.

‘De religieuze zoeker wordt gezien als een consument op een markt van welzijn en geluk. Dit uit zich in normatieve wetenschappelijke termen als patchwork-religiositeit en religieuze bricolage, termen die hybride religiositeit vaak afschilderen als oppervlakkig en opportunistisch: mensen knutselen hun eigen persoonlijke religie in elkaar. Binnen de christelijke theologie wordt hybride religiositeit, omdat ze in strijd is met de exclusiviteitsaanspraken van (de westerse monotheïstische traditie, veelal benoemd als syncretisme, een term met een sterk negatieve connotatie.’ (DSTS)

Manuela Kalsky is directeur van het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving en van project W!J. Sinds 1 januari 2012 bekleedt ze de Edward Schillebeeckx leerstoel voor Theologie en Samenleving aan de Vrije Universiteit. (foto: Wiki)

André van der Braak is hoogleraar boeddhistische filosofie in dialoog met andere levensbeschouwelijke tradities aan de VU in Amsterdam. Hij is onderzoeker bij het DSTS in het kader van het onderzoeksproject ‘Meervoudige religieuze binding’. En zen-leraar. (foto: Wiki)

Bronnen: NieuwWij / DSTS

Datum: zaterdag 20 september 2014
Tijd: 10.00-16.30 uur
Locatie: Dominicanenklooster in Huissen
Kosten: € 37,50 (incl. lunch en drankje)
Aanmelden kan hier.

Illustr: KU Leuven (Easter Patchwork by Lin Priest and the pupils of Class 4 LP, Hornsea CP)

Gerelateerd: Steeds meer mensen kijken over de grenzen van één religie heen

‘Fine tuning? God is geen wetenschappelijke hypothese!’

Fine tuning: het precies op elkaar afstellen of fijn afstellen van fysische constanten in het universum. ‘Fine tuning is net zo’n slecht idee als geleide evolutie. Alleen geschikt voor domoren die een instant bewijs nodig hebben voor hun geloof. God is geen wetenschappelijke hypothese.’

Aldus foetert de Lachende Theoloog (religiefilosoof Jan-Auke Riemersma) in een van de reacties onder zijn blog Fine tuning: naschrift, een verdere uitwerking van zijn eerdere blog Graham Oppy en fine tuning. Op dat blog stelt Riemersma, met filosoof Oppy, dat fine tuning een fenomeen is dat noch door de theïst noch door de naturalist kan worden verklaard. Het bestaan van God verklaart niet waarom de constanten waarden hebben die het ontstaan van leven mogelijk maken:

‘We kunnen de waarden niet afleiden uit aard en vorm van God. Voor de theïst is het een verrassing dat God bestaat en dat Hij besloten heeft om de constanten deze waarden te geven. Ook de theïst kan [dus] niet verklaren waarom de constanten de waarde hebben die ze feitelijk hebben!’ (J-AR)

De naturalist op zijn beurt lijkt volgens de Lachende Theoloog eveneens geen keus te hebben dan de waarden van de constanten te accepteren. Hij kan de waarde die deze constanten hebben niet verklaren. Hij staat voor een voldongen feit. (Naturalisme is een filosofisch paradigma, waarbij gesteld wordt dat materie het enige is dat uiteindelijk bestaat en waarin alles verklaard kan worden in termen van natuurlijke oorzaken.)

In de discussie wordt ook gesproken over ‘waarom’ God het zo heeft georganiseerd. Volgens filosoof Emanuel Rutten is dat de vraag nu niet. Het doet volgens hem niets af aan de vraag dat er sprake is van een intentioneel wilsbesluit: de conclusie van het fine tuning argument. De vraag van het ‘waarom’ komt dus later.

‘Je kunt van de verdediger van het fine tuning argument immers niet eisen dat hij of zij direct ook alle vervolgvragen kan beantwoorden. Wie dat eist, eist feitelijk dat we een conclusie van een argument alleen mogen accepteren indien alle vragen die daar weer uit voorkomen ook meteen beantwoord worden.’ (ER)

Volgens Riemersma – stel dat we fine tuning wel zouden opvatten als een fenomeen dat bovennatuurlijke verklaring behoeft – behoeft God niet noodzakelijk als beste verklaring in aanmerking te komen. Het kan ‘een bovennatuurlijke kracht’ zijn – die hij de ‘wereldharmonie’ noemt. Of ‘eeuwige wetten’. Tja, denk ik dan, ‘bovennatuurlijk’, dat is gewoon een andere omschrijving van God, toch? En waar komen die eeuwige wetten vandaan?

Ook Riemersma’s idee van een fysische verklaring die er zou kunnen komen voor de fine tuning: dan zouden we God onmiddellijk kunnen afdanken. Vreemd: zodra iemand dus iets gemaakt heeft en je zou doorkrijgen hoe dat werkt en in elkaar steekt, kan je de ontwerper ervan afdanken. Kan je doen, maar daarom bestaat hij nog wel.

Volgens evolutie-blogger Gert Korthof is fine tuning van zuiver fysische variabelen ten behoeve van intelligent leven niet mogelijk: fine tuning voor intelligent leven kan niet via evolutionaire processen.

‘Als het doel van fine tuning intelligent leven is, dan zijn evolutionaire processen een hoogst onbetrouwbaar middel om dat te bereiken. Met ‘evolutionaire processen’ bedoel ik niet alleen biologische evolutie, maar ook kosmologische evolutie, chemische evolutie en planetaire evolutie.’ (GK)

Vervolgens somt hij drie voorbeelden op van planetaire evolutie. Over het molecuul CO2; het huidige percentage zuurstof, en water. Maar ook voert hij het systeem aarde en de biologische evolutie aan. Om daarna te concluderen (na het zien van Ruttens EO-optreden en een blog van Rutten waarin hij stelt dat het geen bruut toeval is dat er een universum bestaat dat überhaupt het evolutionair ontstaan van leven mogelijk maakt) dat fine tuning voor intelligent leven niet kan via open-einde evolutionaire processen.

Rutten pareert Korthof onder meer door zijn verwijzing naar zijn blog: Het fine tuning argument: een dialoog, waarin hij ook weer – uitvoerig – verwijst naar de beknopte weergave van het fine tuning argument.

‘En dan valt bruut toeval af vanwege de (zoals fysici in de afgelopen decennia ontdekt hebben) extreem kleine waarschijnlijkheid dat de natuurconstanten geheel toevallig precies die waarden hebben die het universum geschikt maakt voor het ontstaan van intelligent leven. Er was namelijk helemaal geen universum ontstaan dat geschikt is voor het ontstaan van intelligent leven indien één van de natuurconstanten een iets andere waarde gehad zou hebben. Daarom is ook hier intentionaliteit de beste verklaring voor het feit dat het universum geschikt is voor het ontstaan van intelligent leven.’ (ER)

De discussie is nog niet voorbij, de fine tuning over het fine tuning argument is nog volop gaande. Hiermee heb ik zeker niet alles besproken over wat Gert Korthof, Jan-Auke Riemersma en Emanuel Rutten postuleren over het fine tuning argument; daarin kan je je uitgebreid verdiepen in hun blogs. En in de talloze eronder verschenen reacties. Op sommige sites al meer dan 1200…

Inmiddels werkt Rutten aan een nieuw (semantisch) argument. Morgen presenteert hij dat aan de VU.

We bevinden ons op de rand van een scheermes – Het fine tuning argument (ER)

Graham Oppy en fine tuning (J-AR) Update 29082014, 08:49: Helaas heeft Riemersma dit blog verwijderd.

Finetuning: naschrift (J-AR) (Herziene versie; opnieuw geplaatst op 01092014)

Emanuel Rutten: fine tuning is een heel goed argument voor God (GK)

Fine tuning voor intelligent leven kan niet via evolutionaire processen (GK)

Het fine tuningargument: een dialoog (ER)

* Gerelateerd: Een van de sterkste Godargumenten, dat kan geen toeval zijn

Illustr: shenvi.org

Hoe God het lijden van de mensheid kan laten voortduren

‘Is dat te rijmen met Gods onovertroffen liefde? Het is echter zeker denkbaar dat vrijheid onmogelijk kan bestaan zonder lijden. En als God alwetend is, dan is het denkbaar dat Hij ook weet dat het scheppen van een wereld onvermijdelijk genoemde keerzijde heeft.’ Aldus filosoof Emanuel Rutten in zijn artikel ‘Toets je wereldbeeld: zeven kritische vragen’, waarin hij stelt dat het christendom de toets der kritiek doorstaat.

Rutten bespreekt hierin de existentiële kwestie van de vraag naar het lijden in deze wereld. Gezien de ‘toestand in de wereld’ is dit momenteel een vraag die vele mensen stellen: ‘Het enorme leed dat mensen elkaar aandoen, overvalt en ontmoedigt ons. Hoe kunnen we dit verenigen met een geloof in een liefdevolle God?’

‘De vraag blijft hoe God het lijden van de mensheid überhaupt kan laten voortduren. Is dat te rijmen met Gods onovertroffen liefde? Het is echter zeker denkbaar dat creatuurlijke vrijheid onmogelijk kan bestaan zonder lijden. En als God alwetend is, dan is het denkbaar dat Hij ook weet dat het scheppen van een wereld onvermijdelijk genoemde keerzijde heeft.’

De filosoof stelt dat het christendom deze existentiële vraag nooit uit de weg is gegaan en zelfs het lijden van de mens tot haar kernprobleem en centrale thema heeft gemaakt. Zijn conclusie is dat de mens zelf het kwaad in de wereld heeft gebracht. We zijn daarom dus zelf verantwoordelijk. God wist dat menselijke vrijheid onvermijdelijk ook menselijk lijden zou veroorzaken. Moest hij de duisternis en de leegte dan maar laten overwinnen of, ondanks alles, de wereld tot aanzijn laten komen?

‘Dan besluit God zoals gezegd toch te scheppen, licht in de duisternis te laten schijnen, het niets, de leegte, niet te laten overwinnen. De beslissende stap in het christendom is mijns inziens de gedachte dat God vervolgens als schepper van deze wereld besloot zich niet afzijdig te houden, ja mede verantwoordelijkheid te dragen door zelf te incarneren en zelfs door de dood heen mee te lijden met de mensheid.

Het kruis is zo uiteindelijk het finale antwoord op de vraag naar het lijden. Het kruis en het lijden zijn elk op zich voor de mensheid wellicht een raadsel. Maar door ze bij elkaar te brengen ontstaat zicht op een oplossing. Pas door ze bijeen te brengen, worden beide raadsels opgelost.’

Blijft echter de vraag – het raadsel dat Rutten hier niet oplost – naar het het lijden in de wereld dat niet door de mens in de wereld wordt gebracht, zoals aardbevingen, vulkaanuitbarstingen, komeetinslagen, orkanen en tsunami’s. Sommige natuurrampen zijn weliswaar terug te brengen als door de mens primair veroorzaakt door atoom- of andere proeven, fatale modderstromen door boskap en dergelijke, maar veel kwaad is er in de wereld zonder dat de mens dat aanricht. De ‘vrije wil’ van Moeder Aarde brengt zo zijn kwaad mee…

In een ander artikel stelt Rutten dat het wellicht metafysisch onmogelijk was een wereld te maken waar geen ongelukken gebeuren. En als ultieme ‘troost’:

‘Uiteindelijk, al is het aan het einde der tijden, zal er verlossing zijn. Het licht zal overwinnen, al is het pas aan het einde der tijden. Wat anders kon God nog geven? Hij hééft alles gegeven, het ultieme.’

Zie: Toets je wereldbeeld: zeven kritische vragen (de Bezieling)

Illustr: peanuts.com

‘God kan niet al te nadrukkelijk blijk geven van Zijn existentie’

Stel dat God zich al te nadrukkelijk aan ons bekend zou maken. In dat geval zouden wij niet langer oprecht in volkomen vrijheid voor het goede kunnen kiezen. Wie zou immers nog naar het kwade neigen wanneer God alle mogelijke twijfel over Zijn bestaan voorgoed zou wegnemen door de gehele mensheid een onfeilbare en onuitwisbare indruk van Zijn aanwezigheid te geven?

Dit stelt filosoof Emanuel Rutten in zijn artikel Over Gods (on)verborgenheid. Hij verwijst hiernaar in de discussie die momenteel plaatsvindt op Ruttens Facebook, op mijn vorige blog VanGodenEnMensen, op Facebook Geloof en Wetenschap en de site Dwaze Schare, over steeds hetzelfde artikel van Rutten: We bevinden ons op de rand van een scheermes – het fine tuning argument.

‘Nu is het echter redelijkerwijs een groot goed om in totale vrijheid voor het goede te kunnen kiezen en zo daadwerkelijk significante morele keuzes te kunnen maken. Het lijkt dan ook alleszins redelijk dat God dit goed niet verloren wil laten gaan door deze cruciale vrijheid van ons af te nemen. Maar dan kan God niet al te nadrukkelijk blijk geven van Zijn existentie.’

Hij reageert op het thema dat zich op Facebook ontwikkelde over Gods (on)verborgenheid. Jean Maurice van Gerwen stelde daar dat Gods ‘verborgenheid’ en zijn vermeende ‘zwijgen’ nu juist een argument is om te geloven dat Hij bestaat. Rutten schreef in genoemd artikel nochtans of het daarnaast nog maar de vraag is of God zich zo goed verborgen houdt voor wie werkelijk naar Hem op zoek gaat.

‘Er zijn immers voldoende fenomenen die een ieder van ons op z’n minst op de gedachte kunnen brengen dat het alles behalve irrationeel is om te denken dat God bestaat.’

Vervolgens somt de filosoof wel 17 fenomenen op, zoals onder meer het feit dat er überhaupt iets is en niet veeleer niets; het feit dat de wiskunde ons inmiddels leert dat waarheden over het oneindige nodig zijn om alle waarheden over het eindige te kunnen afleiden; het feit dat ons universum een absoluut begin heeft gehad oftewel een eindige tijdsduur geleden is ontstaan, en natuurlijk de fine-tuning van de kosmos.

Enkele andere fenomenen zijn het gegeven dat theïsme de meest gewortelde, oude, brede en wereldwijd verspreide praktijk van consistente, coherente en inclusieve wereldduiding is; het bestaan van vele vormen van mystieke en religieuze ervaring, en de bijzondere existentiële contrastervaring van esthetische sublimiteit, ethische waarachtigheid, wijsgerige diepte en religieuze genialiteit die juist het lezen van Bijbelverhalen kan oproepen.

Zie: Over Gods (on)verborgenheid

Gerelateerd: Een van de sterkste Godargumenten, dat kan geen toeval zijn

Illustr: sites.google.com