Een atheïstische geloofsgemeenschap

‘Altijd al geweten dat atheïsme een religie is. Eindelijk komen ze uit de kast.’ Aldus luidt een reactie van een lezer op de vraag van De Vrije Gedachte of een atheïstische kerk een goed idee is. ‘Een atheïstische geloofsgemeenschap,’ zo oppert De Vrije Gedachte. ‘Verdient dit idee navolging in Nederland? Zo ja, zou het iets kunnen zijn voor De Vrije Gedachte?’

‘In meerdere steden op onze planeet worden nu wekelijks bijeenkomsten gehouden waarbij toehoorders kunnen luisteren naar een seculier verhaal. De organisatoren komen tegemoet aan een basisbehoefte van de mens: gemeenschapszin.’

De Vrije Gedachte verwijst naar Trouw waar in een artikel wordt gesteld dat de kerk voor atheïsten gebruik maakt van ‘het goede dat religie te bieden heeft’, zoals gemeenschapszin. Trouw zegt dat het idee van levensbeschouwelijke bijeenkomsten voor ongelovigen aanslaat volgens de Londense comedians Sanderson Jones en Pippa Evans, die de zogeheten Sunday Assembly begonnen op hun website. Ze willen delen in het goede dat religie te bieden heeft.

‘Het zou zonde zijn als atheïsten daar enkel van af zouden zien ‘omdat ze andere theologische inzichten hebben’. De comedians waren niet de eerste die op het idee van een seculiere kerk kwamen; filosoof Alain de Botton organiseert al enkele jaren vergelijkbare bijeenkomsten.’

Een van de lezers zegt op de site van De Vrije Gedachte met genoegen terug te kijken op de zondagsbijeenkomsten van De Vrije Gedachte in Rotterdam, waar hij in de late jaren 60 van de vorige eeuw graag kwam en met enige regelmaat voordrachten hield over allerlei onderwerpen die met vrijdenken e.d. te maken hadden. Het idee om de geloofsgemeenschap om ‘godvrije’ gedachten te exploreren, te bediscussiëren en te verdiepen, leidt tot de opmerking:

‘Dat van die godvrije gedachten lijkt me een moeilijke. Atheïsten zijn nu eenmaal mensen die het meest praten over waar ze het minst van weten en begrijpen: religie.’

Zie: De atheïstische kerk, een goed idee?

en: Kerk voor atheïsten krijgt navolging in VS en Australië

Voor christenen, atheïsten en mensen die het allemaal niet weten

‘Dit is niet het zoveelste boek dat de waarheid van het christelijke geloof wil bewijzen en de argumenten van religie-bashers weerlegt, maar een scherp, grappig en vlot geschreven essay. Christenen zijn meer dan wereldvreemde figuren, die midden in de zomer lelijke regenjacks dragen en dwepen met ellende. Hun geloof geeft een diepe betekenis aan liefde, menselijk falen en aan andere oermenselijke emoties.’

Dit meldt de achterkaft van het boek Dit is geen verdediging!, van de Britse schrijver Francis Spufford, over ‘waarom het christendom ondanks alles verrassend veel emotionele diepgang heeft’.

‘De Britse schrijver Francis Spufford is christen en schaamt zich daar niet voor. Want het beeld dat Richard Dawkins en andere nieuwe atheïsten schetsen, is een grote karikatuur.’

Volgens Ineke Evink van Het Goede Leven schreef Francis Spufford (1964) (foto: universalheartbookclub.com), schrijver en lid van de Anglicaanse kerk, een pleidooi voor het christendom dat helemaal raak is en clichés als EO-programma’s, stoffige kerkbanken of juist aan licht hysterische pinkstergelovigen overstijgt. ‘Een fascinerend boek’. Met als ondertitel Waarom het christendom ondanks alles verrassend veel emotionele diepgang heeft, die in grote gekleurde letters de hele omslag in beslag neemt en een associatie wekt met de filmcyclus Starwars: The empire strikes back.

‘De politiek correcte christen beleeft er zeker geen plezier aan. Gnosticisme is geneuzel (‘De Jezus van het Evangelie van de Gnosis zegt: Ga voort Blauwe Ingewijde, naar de Zeventiende Nefrieten Poort van Verwondering en gebaar met je duimen het geheime wachtwoord.’) En de islam biedt met zijn leer over Jezus dan wel een rationele verklaring maar brengt ons van de regen in de drup. Is het verhaal van Jezus dan een mythe? Het lijkt erop maar bij nader inzien blijkt het dat niet te zijn. Mythes worden bevolkt door helden met spierballen en/of hersens. Niet door losers.’

Jammer dat hij gnosticisme ‘geneuzel’ noemt, daar kan hij blijkbaar niet aan ontkomen in een pleidooi voor het christendom. De islam blijkt het dan natuurlijk ook niet goed te kunnen doen. Toch eens zien wat hij daarover in het boek precies zegt. Evink noemt het boek een persoonlijke verantwoording van zijn geloof op emotionele gronden, een eigentijdse apologie (verdediging van het christelijk geloof.) De oorspronkelijke titel van het boek was Unapologetic, wat dus het tegenovergestelde betekent en ook ‘dit is geen verontschuldiging’. Het boek gaat ook in op Richard Dawkins en de slogan ‘God bestaat waarschijnlijk niet. Dus maak je niet ongerust en geniet van het leven’.

Het boek handelt ook over een mens die het hart van alle dingen is: Jezus (Yeshua) , en aan Hem wijdt hij een heel hoofdstuk waarin hij uitlegt hoe vreemd en tegendraads Hij eigenlijk is, en hoe het wel verkeerd met Hem móest aflopen. Verkeerd, vraag ik mij af, het was toch Jezus’ missie om de mensheid te redden? Misschien geeft Spufford daar ook wel antwoord op in zijn boek.

‘Over de kerk is Spufford niet erg optimistisch, ze zal wel blijven doormodderen en dat is dan ook het enige wat er op zit, gezien MNoDtV (Mijn Neiging om Dingen te Verkloten.) Maar tegelijkertijd is de kerk de belichaming van Christus. En hier doet ‘Dit is geen verdediging’ even denken aan ‘Brieven uit de hel ‘van C.S. Lewis: mensen zien de sullige kerkgangers met hun suffe imago, de duivels zien een indrukwekkend bouwwerk waartegen ze machteloos staan.’

Bij bol.com kan je het eerste hoofdstuk lezen. Spufford heeft inderdaad een aanstekelijke schrijfstijl. Je wilt alles lezen, ook al ben je het misschien maar ten dele met hem eens.
Evink is van mening dat Spufford de lezer een blik in zijn ziel gunt en daarmee een spiegel voorhoudt aan christenen, atheïsten en mensen die het allemaal niet weten.

‘Een boek voor iedereen die aanvoelt dat het betoog van het nieuwe atheïsme niet deugt, voor gelovigen die bevoogding zat zijn en voor ongelovigen die benieuwd zijn wat het christendom in de 21e eeuw te bieden heeft.’

Francis Spufford (1964) is lid van de Britse Royal Society of Literature en schreef meerdere boeken. De rode belofte, over de teloorgang van het vooruitgangsgeloof in de Sovjet-Unie, verscheen in negen talen en kreeg lovende recensies in onder meer de NRC, De Standaard en de Volkskrant (vijf sterren!)

Dit is geen verdediging! | Francis Spufford | Paperback | 224 pagina’s ISBN 978 90 259 0306 0 | Prijs € 18,95

Zie: Spuffords pleidooi voor christendom is helemaal raak

Illustr: brambonius.wordpress.com

Religieuze sloophameratheïsten

‘Veel atheïsten zijn religieus,’ stelt Stephen Prothero in zijn boek God is niet één. ‘Gloeiend van geloofsijver dragen ze hun opvattingen over God uit en verrichten hun bekeringswerk met verve. Ze keren zich uitsluitend tegen goden die ze kennen. Van de goden en godinnen van het hindoeïsme weten ze weinig. Wanneer zij het afgodsbeeld van God op de korrel nemen, dan jagen ze toch meestal op de God van het westers monotheïsme.’

In Trouw van 4 juli jl. ging het ook weer eens over het atheïsme als geloof van het ongeloof. Over missionair atheïsme, hoewel het antireligieuze humanisme in Nederland heel klein en vergrijsd is. Een van de reacties, van Thomas Milo, was dat het niet-sparen van postzegels geen hobby is, dus niet-geloven is ook geen geloof. Prothero noemt dat in zijn boek naïef: het atheïsme is zelfs strenger in de leer dan welke religie dan ook. Hij citeert de atheïstische advocaat Michael Newdow – met de woorden van romancier David Foster:

‘atheïsme als een antireligieuze religie, die de rede vereert, de scepsis, het intellect, het empirisch bewijs, de autonomie en zelfbeschikking van de mens’.

Universitair docent religie Stephen Prothero (foto: bruggenbouwers.nl) verwijst naar het feit dat ook religieuze mensen het bestaan van God ontkennen, zoals veel boeddhisten, confucianisten en joden. Hij zegt dat na de Franse Revolutie geen religieloos tijdperk volgde, maar de Eredienst van de Rede. Hij noemt dat een religie die een even hoog ritueel gehalte had als het Franse katholicisme.

‘Het vereerde Voltaire als een seculiere heilige, samen met een aantal martelaren voor de revolutionaire zaak. Het herdoopte de Notre Dame tot de Tempel van de Rede, zong lofliederen voor de godin van de rede, en vierde een Feest van de vrijheid. Al spoedig doopten de Fransen hun kinderen in de naam van de heilige drie-eenheid van vrijheid, gelijkheid en broederschap. Ze getuigden van hun geloof in de Franse republiek, en markeerden het jaar met heilige dagen ter herdenking van de rede, de deugd en de Franse revolutie zelf.’

Trouw schrijft dat het ‘nieuwe atheïsme’ van mensen als Richard Dawkins razend populair is onder studenten. De krant verwijst naar Rotterdamse sociologen die empirische gegevens hebben die hun theorie staven dat antireligie structureel te vergelijken is met religie. Egbert Ribberink, promovendus aan de Erasmus Universiteit, zegt:

‘Daar doe ik op dit moment onderzoek naar. Ik wil weten hoe religie en antireligie elkaars spiegelbeelden zijn. Het is opvallend dat het atheïsme in katholieke landen, waar geloof collectief wordt beleefd, de gedaante van het communisme aanneemt. Mensen hebben veel minder moeite met autoriteit. En in protestantse landen, waar geloof veel individueler is, de gedaante van het zogeheten ‘new atheism’, dat zich veel sterker richt op de individuele vrijheden.’

Prothero heeft het niet zo op de dogmatische nieuwe atheïsten, die hij in zijn boek – in het hoofdstuk Een korte coda over het atheïsme – ‘sloophameratheïsten’ noemt die zelfs het eens zo gekoesterde ideaal van de religieuze tolerantie ter discussie stellen. Steeds meer van hen gingen geloven dat het bewerken van religie met een sloophamer niet alleen hun persoonlijke plicht was, maar ook het algemeen belang diende.

‘Vriendelijke atheïsten’ bevallen hem beter: het nieuwe Nieuwe Atheïsme. Mensen die het atheïsme niet als de ene en onfeilbare waarheid presenteren, maar als een zinnig standpunt dat een eerlijke beoordeling verdient. Hij verwijst onder meer naar een voormalig medewerker religie, nu ‘atheïst tegen wil en dank’, van de Los Angeles Times, William Lobdell, die schrijft dat het ongeloof van de nieuwe atheïsten ‘een religieuze kant heeft die ik niet wil overnemen’.

Prothero: ‘De doorsnee atheïst is een horzel, geen bommengooier, en de meeste atheïsten zijn tegenwoordig minder dogmatisch dan de hogepriesters van het Nieuwe Atheïsme.’

God is niet één | 2010 | Stephen Prothero | ISBN 978 90 351 3589 5 | uitgeverij Bert Bakker

Stephen Prothero schreef in 2007 de bestseller Religious Literacy en doceert religie aan de universiteit van Boston.
Hij schrijft en recenseert voor onder meer The New York Times, The Wall Street Journal en USA Today.
Prothero studeerde aan Yale en in 2007 won hij de Quill Award.

Trouw: Atheïsme: geloof van het ongeloof (Frank Mulder)