Ontsluiert de wetenschap het mysterie God?

Godsbewijzen, maar God blijk je er toch niet mee te vinden. Hij blijft een mysterie – een illusie? – alle religiedebatten ten spijt. ‘Kennis belemmert God,’ vindt Jaap Marinus. ‘Is het goddelijke, en misschien ook God zelf, in aftocht door het imperialisme van de wetenschap?’ zegt Hans van Eyghen. Taede A. Smedes vraagt zich af: ‘Hoe kan je troost en verzachting van pijn vinden in iets dat je als illusie beschouwt?’

Smedes zegt dit in een recensie van Wat is God? over God zoeken en niet vinden. Dat is wat Ton de Kok doet. Die vond wel wijsheid: ‘de wijsheid van de ratio.’ Hij vond kracht: ‘de kracht van de standvastige atheïst.’ En vond schoonheid: ‘schoonheid in de diepzinnigheid van de mystici.’ En in die wijsheid, kracht en schoonheid: ‘troost, troost en verzachting van pijn.’ De terechte reactie van Smedes is dan:

‘Maar wat had ik graag precies dáár wat meer over gelezen! Want hoe zit dat dan, dat je troost vindt en verzachting van pijn in iets wat je als een illusie beschouwt? Hoe rationeel is dát?’

Marinus heeft over kennis die onttovert, een ontwikkeling die de modernisering typeert: de bliksem komt niet langer meer van dondergod Thor. Die is dood. Maar hij stelt:

‘Hoe veel mooier is de wereld niet zonder de belemmering van al die info in je hoofd? Bedoelde Jezus dat misschien toen hij zei dat we moeten worden als de kinderen? Zoals ik vroeger naar muziek kon luisteren? En wat te denken van Jezus’ uitspraak: ‘zalig zijn de armen van geest’?’

Van Eyghen heeft het – verwijzend naar een gedicht van Edgar Allen Poe – ook over de onttoverde wereld waarin de wetenschap met haar starre blik alles verandert, en niet ten goede. Hij heeft echter – in zijn blog over het wetenschappelijk imperialisme – niet de indruk dat het goddelijke, en misschien ook God zelf, in aftocht is door het imperialisme van de wetenschap. Hij ziet zelfs lichtpuntjes en is onder meer van mening dat zelfs de moderne fysica niet verantwoordelijk geacht kan worden voor de achteruitgang van het scheppingsgeloof: ‘een groot aantal filosofen ziet er zelfs eerder aanwijzingen voor het bestaan van God in’. Eigenlijk gelooft Van Eyghen helemaal niet in het wetenschappelijk imperialisme argument.

‘Het geeft wel aan dat wetenschap waarschijnlijk meestal niet de drijvende kracht is achter ongeloof en dat het ‘wetenschappelijk imperialisme argument’ niet echt hout snijdt. De Australische filosoof James Ladyman zei onlangs in Amsterdam dat filosofen vandaag niet méér redenen hebben om niet in God te geloven dan Lucretius of twaalfde-eeuwse boeddhistische filosofen. Antwoorden op vermeende conflictclaims kunnen het debat vrijmaken van verregaande simplificaties de weg banen voor een diepere discussie over geloof en ongeloof.’

In zijn recensie zegt Smedes tot slot dat geen van de in het boek Wat is God opgevoerde grote denkers zich heeft kunnen loszingen van de Godsvraag, hoe kritisch ze ook staan tegenover het soms al te menselijk geloof, van God los komt er echter niet één.

‘Zelfs atheïsten als Schopenhauer, Nietzsche, Sartre en Camus bleven in hun denken voortdurend cirkelen rond de vraag naar God. En zo blijft aan het eind het antwoord op de vraag ‘Waarom is er iets en niet niets?’ open. En blijft het mysterie van God staan. Hoe rationeel of irrationeel is dat? De standvastige atheïst zwijgt.’

Misschien is het waar dat de wetenschap het mysterie van God niet echt oplost. Echter de vele Godsbewijzen of -argumenten vanaf de Griekse oudheid tot en met nu geven wel te denken. Men leze de kosmologische Godsbewijzen, of de ontologische, de teleologische, en andere. René Descartes sprak mij ooit – al eerste – erg aan, ook al is op hem ook weer kritiek mogelijk. Daarnaast is er het mysterieuze van het geloof, van het vanbinnen wéten van het bestaan van God, de ‘grond van alle zijnden’. En met het bijzondere en het wonderlijke van wat de wetenschap allemaal ontdekt over onze wereld, versterkt dat voor mij de stellige overtuiging van het bestaan van een noodzakelijk bestaand immaterieel persoon, ontwerper en schepper van de kosmos.

Zie:
* God zoeken, en niet vinden
* Kennis belemmert God
* Wetenschappelijk imperialisme

Illustr: ypinabby.blogspot.com

Air Amsterdam: Paul Cliteur vraagt zich vanavond af of religie aanzet tot geweld

‘In kille abstracties als Paul Cliteurs goddelijke bevelstheorie zal geen enkele gelovige zich herkennen, behalve misschien de meest godsdienstwaanzinnige.’ Dat zegt de christelijk-gereformeerde theoloog Stefan Paas over Cliteur die het steevast doet voorkomen alsof God beveelt en de gelovigen dan blind gehoorzamen. In protestantse kring heet dat volgens De Groene Amsterdammer: ‘Een antihistorisch beeld:’

‘De geschiedenis van het recht op opstand, van de zestiende eeuw tot nu, toont allerlei vormen van religieus engagement dat antifundamentalistisch is, een beroep doet op het eigen geweten en het pluralisme liefheeft.’ (DGA)

Vanavond treedt hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschap, Paul Cliteur, op in de Universiteit van Nederland in Air Amsterdam. Over een poos is dat te zien op internet. Cliteur zal zijn beeld van blind gehoorzamen wel weer gebruiken in zijn verhaal in RECHT & RELIGIE: Zet religie aan tot geweld?

‘Moord, mishandeling of verstoten worden, omdat je je geloof de rug toekeert of een andere godsdienst aanhangt. Ruim driekwart van de wereldbevolking leeft in landen waarin religieus geweld aan de orde van de dag is. Professor Paul Cliteur deed onderzoek naar de relatie tussen religie en geweld. In onze collegezaal behandelt hij de herkomst van religieus geweld en deelt hij zijn visie hoe wij als democratische rechtstaat met deze vorm van terreur moeten omgaan.’ (UVN)

Paas vindt het beeld van Cliteurs kadaverdiscipline vals. Wellicht stelt Cliteur zich ook vanavond in Air Amsterdam polemisch op, al lijkt volgens Paas ‘iedereen wat moe van dat polemisch gedoe van de afgelopen jaren’. Paas en theoloog Rik Peels proberen volgens journalist Marcel ten Hooven in De Groene in hun boek God bewijzen ontspanning te brengen ‘in dat ontwrichte gesprek’, waarvan Herman Philipse zegt dat ‘dit on-Nederlands argumentatieve boek de maatschappelijke discussie over geloofszaken naar een hoger plan tilt.’ DGA heeft trouwens in een boeiend artikel uitgebreid stilgestaan bij Paas & Peels, maar ook bij Ernst van den Hemel en Ger Groot en Roger Scruton.

Volgens predikant H. Klink betoogt Paul Cliteur (foto: UVN) in Het monotheïstisch dilemma dat alle godsdiensten heel gemakkelijk gewelddadig kunnen worden en om die reden een gevaar kunnen vormen voor de rechtstaat.

‘Cliteur pleit dan ook voor een volstrekt seculiere staat, waarin godsdienst buiten de publieke orde wordt gehouden. Zijn pleidooi doet onwillekeurig denken aan de titel van een ander boek: ‘Radicale verlichting’, van Jonathan Israel. De Britse historicus pleit in dit boek tussen de regels door voor een radicaal atheïsme.’ (HK)

Of Cliteur hier vanavond ook voor pleit, is te verwachten, hoewel iedereen kan vroeg of laat door voortschrijdend inzicht worden getroffen. Volgens politiek columnist Bart Jan Spruyt – over een artikel van Cliteur over de vrijheid van godsdienst – presenteert hij ‘zijn verhaal als een betoog over dingen waarvan hij verwacht dat ze gaan gebeuren, terwijl hij ze in feite bepleit’.

‘Maar je vraagt je niet alleen af waar Cliteur zich mee bemoeit, je vraagt je ook af waar hij nou precies bang voor is. Het vervelende, en ergerlijke, aan zijn uitlatingen is, dat zij worden gedaan door iemand die in 2003 heel erg geschrokken is omdat enkele vrienden vanuit islamitische hoek werden bedreigd, die daarna jarenlang heeft gezwegen, en nu de wind van een seculiere meerderheid in zijn rug voelt en zich daarom aan de voorhoede durft te stellen van een spraakmakende factie die zich tegen álle religie als zodanig keert. Terwijl het hem natuurlijk om de islam gaat. Maar dát durft hij nog steeds niet te zeggen.’ (BJS)

Nationaal religiedebat: Het boek is beter

Het leek alsof Herman Philipse hèt argument van de avond had gevonden, toen hij christenvervolger Paulus te voorschijn toverde die op weg naar Damascus een visioen kreeg en op slag christen werd nadat hij tegen de grond was gevallen. Nee, hij was epilepticus, luidt de seculiere verklaring; dat zou iedere psychiater zeggen. Er zou geen christendom geweest zijn. Rik Peels antwoordde gevat dat je nooit een diagnose mag stellen voordat je de patiënt hebt gezien.

Maarten Boudry reageerde hierop ook laconiek door te stellen dat je een God die je nooit hebt gezien dan ook niet almachtig kunt noemen. Dat waren tevens de uitsmijters van een bij vlagen boeiend debat dat nooit echt op gang mocht komen. Te veel verwezen de vier heren naar elkaars boeken die ze beter moesten lezen of niet goed hadden bestudeerd. Te snel werd het publiek erbij betrokken. Zeker twee keer leek het debat juist aan inhoudelijkheid te winnen, maar werd dan de nek omgedraaid door gesprekleider Markha Valenta die schijnbaar de hete adem van het publiek in haar nek voelde.

In Felix Meritis in Amsterdam ging het woensdagavond over de vraag of godsgeloof redelijk is en of massaal ongeloof funest is voor de moraal. Filosoof Rik Peels en theoloog Stefan Paas kruisten de degens met hoogleraar Herman Philipse en wetenschapsfilosoof Maarten Boudry. Volgens Peels en Paas zijn heel veel overtuigingen redelijk, ook als je er geen argumenten voor hebt, maar Philipse stelde vragen bij de religieuze kenbronnen: ‘Openbaringen (onderling tegenstrijdig), visioenen, voortekenen, religieuze ervaringen worden in deze tijd psychiatrisch verklaard.’

Philipse leek als door een horzel gestoken toen het ging over geloven zonder argumenten. Dat kon echt niet. Hij moest snel spreken, want had van zijn tien minuten spreektijd ‘nog maar 2,5 minuut om het bestaan van God te ontkennen’. Alles moet van hem rationeel bewezen worden. Ervaringen van God zijn onmogelijk. Is godsgeloof redelijk? Dat behoeft precisiering. Voor wie is het redelijk? In welke God? Wat is redelijk? Religieuze ervaringen zijn logisch onmogelijk. Nergens op gebaseerd. God is onlichamelijk, oneindig, enz. Hoe kan men zoiets ervaren? De mens is eindig; hij kan geen oneindige God ervaren. Beschrijvingen zijn geen godservaringen, maar ervaringen van geluk of zo, vond Philipse.

De zintuigen kwamen dus aan de orde. Het ging een tijdje over de onmogelijkheid een oneindig lange lijn te kunnen ervaren, zoals P&P stellen, stelde Philipse. Een eindig lijnstuk kun je ervaren, maar niet een oneindig lange lijn. Dit in vergelijking met godservaringen. Hoe weet je dat iets oneindig is? Omdat veel mensen dat zien? Volgens Philipse lijken godservaringen qua vermeend object niet voldoende op zintuiglijke waarnemingen. Maarten Boudry vroeg zich grappend af waarom zo verknocht aan superlatieven over God; een gewoon bovennatuurlijk mens is al heel wat.

Over de natuurlijke aanleg van de mens voor religie werd ook gesteggeld. Volgens P&P moet religie niet de vrije loop gelaten worden, ook niet uitgeroeid, maar in cultuur gebracht. Nee, vond Philipse, we moeten geen religie ontwikkelen, maar de wereldbeschouwing. Religie moet weggesnoeid worden. De ‘impuls’ religie is gewoon wereldbeschouwing. Dàt moet ontwikkeld worden.

Gekibbel was het veelal. Philipse noemde dit debat vooraf al een religiedebatje. Dat was het ook. Het kwam niet goed uit de verf. Volgende keer een debat zonder inmenging van het publiek, beter geleid. Het boek van Paas en Peels is beter. Ik lees het weer, dan krijg ik het overzicht terug, want dit debat was vooral verwarrend. Het religiedebat voor het eerst op hoog niveau? Niet echt. Echt niet.