‘Veel atheïsten zijn religieus,’ stelt Stephen Prothero in zijn boek God is niet één. ‘Gloeiend van geloofsijver dragen ze hun opvattingen over God uit en verrichten hun bekeringswerk met verve. Ze keren zich uitsluitend tegen goden die ze kennen. Van de goden en godinnen van het hindoeïsme weten ze weinig. Wanneer zij het afgodsbeeld van God op de korrel nemen, dan jagen ze toch meestal op de God van het westers monotheïsme.’

In Trouw van 4 juli jl. ging het ook weer eens over het atheïsme als geloof van het ongeloof. Over missionair atheïsme, hoewel het antireligieuze humanisme in Nederland heel klein en vergrijsd is. Een van de reacties, van Thomas Milo, was dat het niet-sparen van postzegels geen hobby is, dus niet-geloven is ook geen geloof. Prothero noemt dat in zijn boek naïef: het atheïsme is zelfs strenger in de leer dan welke religie dan ook. Hij citeert de atheïstische advocaat Michael Newdow – met de woorden van romancier David Foster:

‘atheïsme als een antireligieuze religie, die de rede vereert, de scepsis, het intellect, het empirisch bewijs, de autonomie en zelfbeschikking van de mens’. 

Universitair docent religie Stephen Prothero (foto: bruggenbouwers.nl) verwijst naar het feit dat ook religieuze mensen het bestaan van God ontkennen, zoals veel boeddhisten, confucianisten en joden. Hij zegt dat na de Franse Revolutie geen religieloos tijdperk volgde, maar de Eredienst van de Rede. Hij noemt dat een religie die een even hoog ritueel gehalte had als het Franse katholicisme.

‘Het vereerde Voltaire als een seculiere heilige, samen met een aantal martelaren voor de revolutionaire zaak. Het herdoopte de Notre Dame tot de Tempel van de Rede, zong lofliederen voor de godin van de rede, en vierde een Feest van de vrijheid. Al spoedig doopten de Fransen hun kinderen in de naam van de heilige drie-eenheid van vrijheid, gelijkheid en broederschap. Ze getuigden van hun geloof in de Franse republiek, en markeerden het jaar met heilige dagen ter herdenking van de rede, de deugd en de Franse revolutie zelf.’ 

Trouw schrijft dat het ‘nieuwe atheïsme’ van mensen als Richard Dawkins razend populair is onder studenten. De krant verwijst naar Rotterdamse sociologen die empirische gegevens hebben die hun theorie staven dat antireligie structureel te vergelijken is met religie. Egbert Ribberink, promovendus aan de Erasmus Universiteit, zegt:

‘Daar doe ik op dit moment onderzoek naar. Ik wil weten hoe religie en antireligie elkaars spiegelbeelden zijn. Het is opvallend dat het atheïsme in katholieke landen, waar geloof collectief wordt beleefd, de gedaante van het communisme aanneemt. Mensen hebben veel minder moeite met autoriteit. En in protestantse landen, waar geloof veel individueler is, de gedaante van het zogeheten ‘new atheism’, dat zich veel sterker richt op de individuele vrijheden.’ 

Prothero heeft het niet zo op de dogmatische nieuwe atheïsten, die hij in zijn boek –  in het hoofdstuk Een korte coda over het atheïsme – ‘sloophameratheïsten’ noemt die zelfs het eens zo gekoesterde ideaal van de religieuze tolerantie ter discussie stellen. Steeds meer van hen gingen geloven dat het bewerken van religie met een sloophamer niet alleen hun persoonlijke plicht was, maar ook het algemeen belang diende.

‘Vriendelijke atheïsten’ bevallen hem beter: het nieuwe Nieuwe Atheïsme. Mensen die het atheïsme niet als de ene en onfeilbare waarheid presenteren, maar als een zinnig standpunt dat een eerlijke beoordeling verdient. Hij verwijst onder meer naar een voormalig medewerker religie, nu ‘atheïst tegen wil en dank’, van de Los Angeles Times, William Lobdell, die schrijft dat het ongeloof van de nieuwe atheïsten ‘een religieuze kant heeft die ik niet wil overnemen’.

Prothero: ‘De doorsnee atheïst is een horzel, geen bommengooier, en de meeste atheïsten zijn tegenwoordig minder dogmatisch dan de hogepriesters van het Nieuwe Atheïsme.’

God is niet één | 2010 | Stephen Prothero | ISBN 978 90 351 3589 5 | uitgeverij Bert Bakker

Stephen Prothero schreef in 2007 de bestseller Religious Literacy en doceert religie aan de universiteit van Boston.
Hij schrijft en recenseert voor onder meer The New York Times, The Wall Street Journal en USA Today.
Prothero studeerde aan Yale en in 2007 won hij de Quill Award.

Trouw: Atheïsme: geloof van het ongeloof (Frank Mulder)