Religieus analfabetisme in stadsbesturen

Door religieus analfabetisme in stadsbesturen worstelen kerken in grote steden om een plek te vinden. Niet zo vreemd dat het aantal Nederlandse gelovigen vorig jaar weer afnam. Stadsbesturen houden structureel te weinig rekening met huisvesting van geloofsgemeenschappen. – Dus niet, zoals dagblad Trouw cynisch schrijft, doordat er op zondag ‘natuurlijk ook Buitenhof op televisie’ is. Of dat ‘het kan regenen’. Bovendien kopen figuren als ondernemer Ruben van Zwieten, ‘de Zuidas-predikant’, kerken op om tot mindfulness-centrum te verbouwen, met bar en appartementen.

‘Kerken zijn ankerpunten in wijken. Ze zijn plekken van ontmoeting, zingeving en zorg’
(Don Ceder en Tim Kuijsten)

Gebrek aan religieus bewustzijn
De cijferaars van het CBS lieten 13 maart 2026 weten dat religie niet meer in de lift zit. Althans niet naar boven. Na een lichte stijging in 2024 nam het aantal Nederlandse gelovigen in 2025 weer af. Religieus analfabetisme werkt dat in de hand: stadsbesturen blokkeren daardoor contact met kerken, evenals de samenwerking met kerken rond subsidies, en de kerkhuisvesting zelf.

‘Een gebrek aan religieus bewustzijn zorgt er onder andere voor dat de scheiding tussen kerk en staat door ambtenaren en lokale politici regelmatig wordt begrepen als een plicht tot afstand. Het gevolg is handelingsverlegenheid ten aanzien van het contact met kerken, de samenwerking met kerken rond subsidies en het vraagstuk van de kerkhuisvesting.’
(Uit dagblad Trouw: Gemeenten moeten kerken de ruimte geven)

Oma wil haar eigen kerk terug
Hoe waarachtig is Van Zwieten in zijn missie? – De Oma van Matthijs beseft dat er geen andere oplossing mogelijk is voor de toekomst van de kerk, maar raakt langzaam wanhopig wanneer ze merkt dat ze steeds minder naar de kerk kan gaan. Zij wil haar oude kerk terug.
De film van Matthijs Vuijk over de Nicolaaskerk is een schitterende arthousefilm, prachtig poëtisch / meditatief in beeld gebracht. Zowel Ruben van Zwieten als de (kritische) kerkgangers, en vooral ook oma Coby komen tot hun recht.

‘Het leven van de oma van filmmaker Matthijs Vuijk staat op zijn kop: de kerk waar zij al haar hele leven naar toe gaat in het kleine dorpje Kortgene, is failliet. Eén man komt vervolgens tot de redding: de Amsterdamse ondernemer Ruben van Zwieten, ook wel de “Zuidas-predikant” genoemd. Kan de oma van Matthijs ooit terug naar haar eigen kerk?’
(Uit: De glazen kerk – NPO Doc)


Uit de archieven van CBS: kerken als rijksmonumenten te koop

Nieuwe Poort Zeeland
Ondernemer Ruben van Zwieten, ‘de Zuidas-predikant’, heeft de Nicolaaskerk in Kortgene ingrijpend verbouwd. De Nieuwe Poort Zeeland heeft de Nicolaaskerk voor kerkgangers behouden.
Over de film De glazen kerk geeft de Nieuwe Poort Zeeland de volgende reactie:

‘Protestantse Gemeente De Ontmoeting & Stichting Behoud de Nicolaaskerk konden het onderhoud van de Nicolaaskerk niet meer opbrengen. Om de Nicolaaskerk voor kerkgangers in Kortgene te behouden was verandering nodig. De Nieuwe poort Zeeland werd in 2019 benaderd om dit te realiseren.

Nieuwe Poort Zeeland heeft onder moeilijke omstandigheden van de Nicolaaskerk weer een plek van ontmoeting en inspiratie gemaakt. Uitvaarten en kerkdiensten van de Protestantse Gemeente De Ontmoeting vinden nog steeds plaats in de Sint Nicolaaskerk. Tarieven zijn ongewijzigd gebleven.

De Nicolaaskerk is met de appartementen een plaats waar bezoekers langer kunnen verblijven, elkaar kunnen ontmoeten en zich kunnen laten inspireren. De Nieuwe Poort Zeeland heeft van de burgerlijke gemeente ondanks mondelinge toezeggingen geen horeacvergunningen gekregen.’
(Nieuwe Poort Zeeland)

Sacrale ruimten
Kerken blijven nodig, en ‘genereuze of sacrale ruimten’. In zijn boek Geestkracht (2021), van cultuurfilosoof en geestelijk begeleider Frans Croonen, vertelt hij over het ontstaan van seculiere stadskloosters, in meer of mindere mate christelijk of kerkelijk.
En dat je kerkelijke en niet-kerkelijke zinzoekers overal kunt vinden. Op zoek naar rust en stilte, naar structuur en balans vanwege de drukte in het leven, naar betekenisvolle inhoud. Croonen ziet in ons spirituele landschap een ‘boeiend transitieproces dat zich nog volop aan het voltrekken is’. 

‘Sommigen worden “heel seculier” en zoeken andere woorden voor God, genade en voorzienigheid. Toch doet de “ogenschijnlijke ongodsdienstigheid niets af aan de zingevingsvragen en het religieus verlangen waar een steeds grotere groep mensen mee rondloopt”.
Daar zijn ook letterlijk ruimten voor nodig. Plaatsen voor verbinding en verdieping. Voor bezielende bijeenkomsten. Die plekken worden ‘genereuze ruimten’ genoemd: een ruimte die mensen stil laat staan, maar ook in beweging brengt.’
(Uit Relifilosofie over Geestkracht: Zin. Zoeken. Vinden. De weg.)

Kerk is ankerpunt in de wijk
Een stadsbestuur dat nu nog denkt dat kerken slechts voor de bezoekers op zondag zijn, is religieus bewusteloos.

‘Kerken zijn ankerpunten in wijken. Ze zijn plekken van ontmoeting, zingeving en zorg. Kerken verlenen schuldhulpverlening, helpen bij integratie, functioneren als voedselbank, doen aan jeugdwerk of zijn simpelweg een plek waar mensen een kop koffie en een luisterend oor krijgen.’
(Uit dagblad Trouw: Don Ceder en Tim Kuijsten in: Gemeenten moeten kerken de ruimte geven)


Kerk in Actie voor de Voedselbank

Bronnen:
* CBS: Alleen in Limburg rekent de meerderheid zich nog tot een geloof (13 maart 2026)
* Dagblad Trouw: Alleen in Limburg zijn de meeste inwoners nog religieus, al zitten ze daar het minst vaak in de kerk (13 maart 2026)
* Dagblad Trouw: Opinie: Gemeenten, geef kerken de ruimte (13 maart 2026, Don Ceder en Tim Kuijsten, ChristenUnie)
* De glazen kerk – NPO Doc (15 maart 2026)

Beeld: Religie en Samenleving (Eburon Academic Publishers, jaargang 8 nr. 1 – detail cover)
Beeld Te koop: CBS (29 maart 2024)
Beeld Kerk in Actie: 150 kerkelijke gemeenten deden in januari mee met de actieweek van Kerk in Actie voor de Voedselbank (2024)

‘Beginnen met het einde voor ogen’

Euthanasie liefdespartner – Marian Beekmans vraagt zich in dagblad Trouw af wat er gebeurt, na het overlijden van de ernstig zieke levenspartner na euthanasie, met de partner die alleen achterblijft. – Maar dat is vooral belangrijk om samen over na te denken in het begin van de liefdesrelatie.

‘Een leven waarin iemand zich niet, of niet langer, op zichzelf bezint, is in mijn optiek geen zinvol leven’
(filosoof Samuel IJsseling)

‘Beginnen met het einde voor ogen’
Dit betekent, stelde Samuel IJsseling (1932-2025): ‘beginnen met een duidelijk beeld van je bestemming’. Als beide partners zich op zichzelf bezinnen, en bijtijds, heb je samen een zinvol leven, individueel en autonoom. Als je lief dan wegvalt, blijft de ander overeind. IJsseling sprak vijf jaar voor zijn dood hierover met filosoof Leon Heuts in een interview voor Filosofie Magazine. 

Morele spanning
Ook Beekmans is er voor dat partners zich bezinnen, voorstander van een open gesprek hierover.

‘Tegelijkertijd roept de realiteit van ouderdom, verlies en eenzaamheid vragen op die niet eenvoudig te beantwoorden zijn met vaste regels. Juist daar, waar liefde en verantwoordelijkheid samenkomen, ontstaat de morele spanning die om een open gesprek vraagt.
(Marian Beekmans)

Open gesprek
Vaste regels zijn niet het antwoord hierop. Wel het open gesprek erover. En niet in eerste instantie tussen beide partners. Sommige huisartsen bieden hun individuele cliënt een open gesprek aan op leeftijd 76. Over hoe hij of zij stilstaat bij wat te doen als ondraaglijk lijden dreigt bij de partner of bij haar of hem zelf. Dat leidt er meestal toe dat de cliënt thuis dat ‘open gesprek’ begint.

‘Voor veel mensen, ook vanuit een religieuze of levensbeschouwelijke traditie, heeft het leven een intrinsieke waarde die bescherming verdient. Dat uitgangspunt verdient respect.’
(Marian Beekmans)


Filosoof Samuel IJsseling (1932-2025)

Postmoderne denker
Prof. dr. Samuel IJsseling was emeritus-hoogleraar filosofie aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte in Leuven. ‘Hij introduceerde het postmoderne denken in het Nederlandse taalgebied, ontmoette Heidegger, was bevriend met Jacques Derrida en schreef baanbrekende werken over retorica en de veelzijdige waarheid van de Griekse goden. Hij stond lange tijd aan het hoofd van het Husserl-archief,’ staat op de omslag van Heidegger, het boek waarop hij promoveerde.

Cruciale rol artsen
Het pleidooi van Beekmans voor partner-euthanasie is, zoals zij aangeeft, ‘geen pleidooi voor gemakzucht of maatschappelijke druk’. Mooi is dan ook het voorbeeld dat zij geeft van de gezamenlijke euthanasie van voormalig minister-president Dries van Agt en zijn vrouw. Zij konden samen in rust en verbondenheid afscheid nemen.

‘Het vraagt om strenge waarborgen, vrijwilligheid, wilsbekwaamheid en een grondige toetsing. Daarbij is het belangrijk te erkennen dat de grootste twijfel vaak bij de huisarts en euthanasie-arts zal liggen.
(…) Hun rol is cruciaal: zij bepalen uiteindelijk of een dergelijk traject ethisch en medisch verantwoord kan worden. Het gesprek met de arts is daarom onmisbaar en verdient evenveel aandacht als de persoonlijke overwegingen van de partners zelf.’
(Marian Beekmans)


‘Vanwege euthanasie raakt de huisarts bekneld tussen justitie en patiënten’

Groeiende afhankelijkheid
Voor de partner die alleen achterblijft, bestaat die ruimte niet, zegt Beekmans terecht. Die kan ook ondraaglijk lijden ervaren, ‘existentieel, relationeel en sociaal’.

‘Het vooruitzicht is vaak een langzaam aftakelend lichaam, verlies van zelfstandigheid en een groeiende afhankelijkheid van steeds wisselende zorgverleners. Eenzaamheid ligt voortdurend op de loer. Voor sommige mensen is dit geen leven meer dat zij als waardig ervaren.’
(Marian Beekmans)

Levensverwachting
In een tijd waarin mensen steeds ouder worden, vooral de Generatie Z en Alpha, is het extra van belang stil te staan bij hoe het leven samen met je (liefdes)partner, en ook autonoom, eruit kan zien als je wellicht 100+ wordt – velen halen nu al de honderd.

In Met het Oog op Morgen (3 februari 2026) vertelde demograaf en sociaaleconomisch onderzoeker Ruben van Gaalen van het CBS over levensverwachting in Nederland. De bijzonder hoogleraar (UVA) vertelde over grote sociaaleconomische gezondheidsverschillen en vindt het plausibel dat de rijkste mannen 25 jaar meer gezonde levensjaren kunnen verwachten en de rijkste vrouwen 23. Dit in vergelijking met de armste mensen.


Prof. dr. Ruben van Galen

‘Tijdens het debat over het coalitieakkoord klonk kritiek op het voorstel om de AOW-leeftijd te laten meestijgen met de levensverwachting. GL-PvdA deed een vergeefse poging de verhoging meteen van tafel te krijgen, maar kwam niet aan een meerderheid.’ 
(Uit: Met het Oog op Morgen)

Goed ouder worden
Er is een rijke geschiedenis aan (filosofische) literatuur over ouder worden. Over de vergrijzing wordt meer en meer geschreven: de zilveren generatie. De kracht van ouderen groeit en vaak mogen zij nog glinsterende jaren beleven. Literatuur erover stapelt zich op.

‘Filosoof Plato (428-347 v. Chr.) zag een belangrijke plek voor de wijze oudere in de samenleving. Cicero (106-43 v. Chr.) legt uit hoe de verlossing van jeugdige verlangens ruimte biedt voor rust en nieuwe inzichten.
Net als Epictetus (50-130 n. Chr.) benadrukt Michel de Montaigne (1533-1592) eeuwen later dat acceptatie van het onvermijdelijke en het loslaten van streven belangrijke deugden zijn in het ouder worden. Simone de Beauvoir (1908-1986) stelt daarentegen dat het blijven nastreven van doelen onmisbaar is voor goed ouder worden.
(Gēron, tijdschrift over ouder worden & samenleving)

Filosofie van het late leven
Filosoof Suzanne Biewinga studeerde na haar werkende bestaan filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Zij promoveerde in 2025, op haar zeventigste, op Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven. Hierin wordt duidelijk dat Biewinga een overvloed aan kennis, inzicht en ervaring ziet bij de oudste generatie.


Autonoom en actief

Deze promotie leidde tot ‘een noodzakelijke en verfrissende benadering van ouder worden in een vergrijzende samenleving’ en de paperback Ouder worden als ervaring.

Bronnen:
*Trouw: Opinie – Alleen achterblijven is ook lijden (Marian Beekmans, 25 januari 2026)
* Samuel IJsseling: ‘Juist omdat het leven eindig is, krijgt het betekenis’ (Relifilosofie, 14 mei 2023
* Filosofie Magazine: Samuel IJsseling: ‘Simpelweg dankbaar dat ik er ben’ (Leon Heuts in gesprek met Samuel IJsseling, 26 april 2010)
* Bingo… of levensdoelen stellen als je toekomst krimpt (Relifilosofie,19 oktober 2025)
* Epictetus: Stoïcisme is geen school, maar levensleer voor iedereen (Relifilosofie, 29 juni 2025)
* YouTube: de zilveren generatie (interview met prof. Manu Keirse door Luuc Smit, omroep Zeeland)
* Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven | Suzanne Biewinga | Boom Uitgevers | Februari 2025 – 5e druk | ISBN 9789024469079

Beeld: soChicken
Foto Samuel IJsseling: Screenshot Vimeo (NRC)
Tekening huisarts: Sjoerd van Leeuwen (Dagblad Trouw)
Foto Ruben van Galen: Bij Vogonsymposium 2025 over bevolkingsgroei
Beeld Autonoom en actief: Pxhere

Bingo… of levensdoelen stellen als je toekomst krimpt

UITGELICHT – Filosoof Suzanne Biewinga promoveerde dit jaar op haar zeventigste op Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven. Zij ontdekte een overvloed aan kennis, inzicht en ervaring bij de oudste generatie. Voor haar onderzoek voerde zij filosofische groepsgesprekken met ouderen naar het ware, goede en schone van senioriteit. ‘Maar los van heersende vooroordelen die ouder worden afdoen als niets anders dan kommer en kwel, alsof ouder worden alleen maar bestaat uit kwalen, eenzaamheid en het verlies van alles wat je lief is’.

‘Geloof me, Kefalos, ik vind het fijn om met heel oude mensen te praten. Ze hebben als eersten een weg genomen die misschien ook wij moeten afleggen’
(Socrates)

De weg tot geluk
Het onderzoek van Biewinga is dit jaar onder dezelfde titel als boek verschenen. Het ware, goede en schone in Biewinga’s gesprekken met ouderen doen mij direct denken aan Plato: bovenaan zijn Ideeënleer staan ‘het goede, ware en schone.’ De ziel is dan belangrijk, want daarmee wordt de mens in staat gesteld de ideeën te kennen. Zelf lijkt de wereld weinig op de ideeën. We leren pas echt via de dood de ideeën kennen. Daarom, zegt Plato, moeten we leren sterven: de weg tot geluk. Voor de oudste generatie wordt die weg steeds korter.

Nationale Ouderendag 2025
Ouder worden kan kwalen met zich meebrengen, eenzaamheid en het verlies van alles wat je lief is. Als je dan leest dat Bingo ‘het hoogtepunt’ is van de Nationale Ouderendag 2025, dan slaat de schrik van het ouder worden je om het hart. Als je zo je eenzaamheid moet vullen… “Welke zinvolle levensdoelen kun je stellen als je toekomst krimpt?” zou Biewinga waarschijnlijk vragen aan de oudere die ‘Bingo!’ riep en na afloop met een grote leverworst om haar nek eenzaam naar huis wandelde.


Bingo troef op de Nationale Ouderendag 10 oktober 2025

Filosofie van het late leven
De filosoof plaatste in een lokale krant een uitnodiging aan ouderen om ‘deel te nemen aan filosofische gespreksgroepen, waarin met behulp van oude en hedendaagse denkers en wetenschappers zal worden onderzocht wat de hete hangijzers zijn van ouder worden’. Bingo! dachten vele ouderen: de mailbox van Biewinga stroomde over van de vele aanmeldingen die zij ontving. De wachtlijst bleef groeien.

‘Als eindig wezen hebben we ons, na een lange periode van ‘gewone’ volwassenheid, te verhouden tot het voorbijgaan van de tijd en onze eindigheid. Met de verzamelde bouwstenen vorm ik een nieuwe semantische ruimte* rond ouder worden, waarin vrijuit en waarachtig gesproken kan worden over ervaring, waarheid en betekenis van ouder worden in deze tijd.’
(Uit: Ouder worden als ervaring)

[*Een talige ruimte die de mogelijkheid biedt om op een nieuwe manier te denken en te spreken over ouder worden (UvA)]

Bondgenoten
Biewinga kent de tools die je nodig hebt voor je levensreis, en waarin ouderen verder zijn dan jongeren: Levensmoed, praktische wijsheid, interesse, maat houden, eigenwaarde en bondgenootschap. Zij vertelt in haar boek over de filosofiewerkplaats. De deelnemers ervan ‘proberen woorden te vinden voor deze houding:

‘We willen doen wat ons gelukkig maakt en dat willen we voortleven en doorgeven. We hoeven niet per se te slagen in het leven, je best doen is genoeg. We hopen dat anderen er iets aan hebben dat wij zijn zoals wij zijn.’
(Uit: Ouder worden als ervaring)


‘Wat ouderen jongeren te bieden hebben’

“Geloof me, Kefalos, ik vind het fijn om met heel oude mensen te praten. Ze hebben als eersten een weg genomen die misschien ook wij moeten afleggen. En ik denk eigenlijk dat we van hen kunnen leren hoe die weg is, ongelijk en lastig óf gemakkelijk en vlak. Hoe denk jij hierover?”
(Socrates in Het bestel (Plato) – Geciteerd in: Ouder worden als ervaring)

‘Zouden die bondgenoten de gen Z’ers en millennials kunnen zijn? Jonge levensreizigers die optrekken met de oudere levensreizigers om zelf te leren hoe je je het beste uitrust voor de expeditie van het leven? Een ervaren medereiziger zou op een goed moment in het leven van de gen Z’ers en millennials komen, want ze staan net op een kruispunt van een nieuw, onbekend parcours.’
(Trouw, Tijdgeest, 12 oktober 2025, essay: Wat kunnen twintigers leren van zeventigplussers?)


Suzanne Biewinga

Levenservaringsloket
In haar essay in Trouw stelt onderzoeksjournalist Anna Maria van Willigen dat ‘twintigers vaak met grote vragen zitten waar je niet mee naar een psycholoog gaat. Kan het groeiende leger 70+’ers soelaas bieden? Is de tijd rijp voor een levenservaringsloket?’ In het essay verwijst zij onder meer naar Biewinga, en spreekt ook anderen, jong en ouder over levensdilemma’s. Onder het essay staat de oproep van Van Willigen: Bent u 70+ of tussen de 20 en 30 en wilt u meebouwen aan het levenservaringsloket? Mail Anna Maria: ame.vanwilligen@jurkenvanmaria.nl

Bronnen:
* Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven | Suzanne Biewinga | Boom Uitgevers | Februari 2025 – 5e druk | ISBN 9789024469079
‘Suzanne Biewinga (1954) promoveerde als zeventigjarige aan de Universiteit van Amsterdam op haar onderzoek naar een nieuwe filosofie van ouder worden als ervaring. Hiervoor was ze onder andere werkzaam als ondersteuner van patiëntenorganisaties en als coördinator van een hospice. Na haar werkende bestaan studeerde zij filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en zette ze haar filosofiewerkplaats op.’ (Boom Uitgevers)
* Ouder worden als (andere) ervaring (Universiteit van Amsterdam)
* Wat kunnen twintigers leren van zeventigplussers? (Trouw, 12 oktober 2025, Essay Levenservaringsloket, Anna Maria van Willigen (1973). De onderzoeksjournalist volgt momenteel een opleiding tot geestelijk verzorger en publiekstheoloog aan de Vrije Universiteit Amsterdam)

Gerelateerd: Voltooid leven? Doe als Boeddah (RELIFILOSOFIE, 2023)

Beeld: Pxhere
Foto Nationale Ouderendag 2025: Bingo! © Herman Stöver / AD
Foto Wat ouderen jongeren te bieden hebben: Othello België #ouderenweek
Foto Suzanne Biewinga: Frans Rentink / Boom Uitgevers