Spinoza en de theorie van het waangeloof


Juist in deze tijd van crises is het goed Spinoza’s filosofie als godsdienstkritiek te lezen. Het verheldert veel van onze huidige situatie. De lezer kan zelf de toepassing van deze ‘theorie van het waangeloof’ wel toepassen op onze tijd vol waan over economische groei, over geld en euro, over hebzucht, bonussen etc.

‘Hoe waangeloof tot conflictueuze gevolgen voor de samenleving leidt; hoe angst en superstitie instrument worden van godsdienst en politiek om het volk te regeren. En hoe dit in sommige tijden kan escaleren’

Spinoza de Benedictus 
Dit zegt Stan Verdult van het blog Spinoza de Benedictus in zijn bespreking van het boek (proefschrift) Drie perspectieven op religie in het denken van Spinoza – een onderzoek naar de verschillende betekenissen van religie in het oeuvre van Spinoza door arts en filosoof Paul Juffermans. In dit boek onderscheidt laatstgenoemde drie perspectieven op religie in het denken van Spinoza over religie. Aan elk perspectief wijdt hij een uitvoerig hoofdstuk of deel.

Conflictueuze gevolgen samenleving
Juffermans bespreekt Spinoza’s filosofie als godsdienstkritiek, met name over de superstitie (waangeloof, pd); filosofische religie: filosofie als metafysisch gefundeerde ethiek-religieuze heilsweg en filosofisch-wetenschappelijk onderzoek van de historische religieuze (westerse) tradities: de openbaringsreligies van Jodendom en christendom.

‘Uitvoerig laat Juffermans zien hoe voor Spinoza de passionele gemoedsgesteldheid (hoop, vrees, hoogmoed, haat etc.) ten grondslag ligt aan de superstitie (en niet zozeer de verwarrende godsbeelden zelf). Voorts hoe waangeloof tot conflictueuze gevolgen voor de samenleving leidt; hoe angst en superstitie instrument worden van godsdienst en politiek om het volk te regeren. En hoe dit in sommige tijden kan escaleren.’
(Verdult)

Waangeloof in alle tijden
‘Wat zou het goed zijn,’ zegt Verdult ten slotte, ‘wanneer dit deel als zelfstandig boek zou verschijnen. Het vergt slechts beperkte redactionele wijzigingen en behoeft m.i. geen actualiseringen. Het boekje over het waangeloof, waaraan we in alle tijden onderhevig zijn (en bepaald niet alleen op het vlak van godsdienst) zoals het uit Spinoza’s filosofie wordt gepresenteerd is nog steeds geldig en uiterst nuttig. Ik zeg: Doen!’

Zie: Paul Juffermans schreef goed boekdeel over Spinoza’s ‘theorie van het waangeloof’ – een pleidooi voor heruitgave
► Het boek (PDF) via Radboud Repository: PDF
Boek (2003): online boekhandel (alleen tweedehands)

Update 15-02-2025 (Lay-out, links)

Moderne breinboek niet veel meer dan nieuwe mythe


‘Besluit een baby in vrijheid dat hij wil drinken? Besluit een boos iemand in vrijheid dat hij zich wil wreken? Besluit een lafaard dat hij wil vluchten? Besluit een kletskous dat hij wat wil zeggen, terwijl hij zijn praatzucht niet kan bedwingen?’ Dick Swaab citeert hier Spinoza. Karaktereigenschappen en gedrag liggen bij de geboorte nu eenmaal vast, is dan Swaabs conclusie. Ook al wil Swaab ons dit doen geloven, het is geen conclusie die door Spinoza wordt gedeeld.

Bovenstaande is te lezen in het uitgebreide artikel van Jan Derksen, getiteld: ‘Een mooie moderne mythe, een overzicht van de breinboekenhype’, in de Academische Boekengids van afgelopen oktober. ‘Even verderop in dezelfde stelling die Swaab (overigens niet erg letterlijk) citeert, betoogt Spinoza dat we door onze verlangens (de psychologie) worden gedreven en niet door de biologie, zoals Swaab en de meeste andere auteurs die hier aan bod komen denken.’

Derksen gaat er helaas verder weinig op in en stelt dat een ‘grondige studie van onder meer Spinoza de hersenenwetenschappers wel kan helpen de gebrekkige logica in veel van hun redeneringen te verbeteren’. Voor de rest vindt Derksen dat breinboeken zijn als ‘fast food, ze verteren snel en je verlangt meteen naar meer’.

Een boeiend artikel waar Derksen ook andere ‘breinboeken’ bespreekt, zoals onder meer De appel en de boom van René Kahn, hoogleraar psychiatrie te Utrecht; De mannelijke hersenen van Louann Brizendine en Passies van het brein van Margriet Sitskoorn.

Moderne mythe
Derksen: ‘Zowel in de meer wetenschappelijk georiënteerde boeken als in vele andere teksten, die in de Angelsaksische wereld intussen met ‘brain scams’ worden aangeduid, krijgen de hersenen de status van een moderne mythe: het brein als zetel, als basis en oorzaak van ziekten en achteruitgang van menselijk gedrag en beleven, van ons samenleven met anderen, van oorlog en vrede. Veel schuldgevoelens over egoïstische, agressieve en perverse wensen worden gerelativeerd. Elke hoop en verwachting richt zich nu op hersenonderzoek: zou het eindelijk lukken ons bestaan in een houdgreep te nemen? Alle psychologische en sociologische processen smelten weg, niet bestand tegen de overmacht van het moderne brein: ‘Wij zijn ons brein’. Onze psychologische en sociologische identiteit valt samen met of wordt gereduceerd tot de hersenen en wordt bevrijd van eigenheid, autonomie, psychologische en sociologische determinatie.’

Prof. dr. J.J.L. Derksen is als hoogleraar klinische psychologie werkzaam aan de Radboud Universiteit Nijmegen en aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij is tevens verbonden aan een eerstelijns psychotherapiepraktijk te Bemmel.

Zie: Een mooie moderne mythe, een overzicht van de breinboekenhype 

Illustr: vib.be 

Spinoza, erg eigenwijs en een beetje arrogant


Graphic novel ‘De lens van Spinoza’ van Jaron Beekes vertelt de veelbewogen geschiedenis van Nederlands grootste filosoof, Baruch de Spinoza (1632-1677) en geeft tegelijk een beeldende, toegankelijke inleiding op zijn werk. Van 23 oktober t/m 27 november 2011 zijn originele tekeningen uit deze graphic novel te zien in de Wisselvitrine van het Joods Historisch Museum.

Beekes studeerde ooit Algemene Cultuurwetenschappen (VU), Illustratieve Vormgeving (HKU) en Beeld & Taal (Gerrit Rietveld Academie) en hij maakte zelfs een van die studies af, zoals hij zelf ironisch laat weten.

Vrijheid van meningsuiting en godsdienst
In de proloog zie je hoe Spinoza verbannen wordt uit de Portugees-joodse gemeenschap van Amsterdam. Het kan de jonge, veelbelovende koopman niet deren, hij gaat liever zijn eigen weg. Spinoza verlaat Amsterdam om zijn eigen filosofisch systeem te ontwikkelen: een radicaal, seculier antwoord op religie. Zijn pleidooi voor politieke en religieuze tolerantie levert hem vooral vijanden op. Gehaat en bestreden blijft hij tot zijn dood vechten voor wat we nu als vanzelfsprekend ervaren: vrijheid van meningsuiting en godsdienst.

Zie: Stripboek Spinoza verschenen (Filosofie Magazine)

De lens van Spinoza, Jaron Beekes, (Oog en blik / De Bezige Bij), 160 blz. / € 17,50