Volgens Sigmund Freud is het atheïsme een troostrijke illusie

Theepotisme is de ideologie die stelt dat in God geloven hetzelfde is als geloven in een vliegende theepot. Er is voldoende bewijs tegen theepotisme. Dus als volgens filosoof Bertrand Russell theïsme hetzelfde is als theepotisme, dan moet de atheïst, om zijn overtuiging te rechtvaardigen, net als de a-theepotist, krachtig bewijs tegen theïsme hebben.

Op de site Godsbewijzen staan een tiental ‘keukentafelargumenten’ op een rijtje die veelvuldig en gretig door atheïsten en relativisten worden gebruikt. De site noemt ze zwak, onsamenhangend en ze beargumenteren eigenlijk niets. Echter, de slechtste argumenten worden het meest gebruikt.

‘De waarheid’ bestaat gewoonweg niet, is er ook zo een. Filosoof Roger Scruton zegt hierover dat als iemand zegt dat er geen waarheden zijn, of dat alle waarheid ‘slechts negatief’ is, hij jou vraagt om hem niet te geloven: Doe het dus niet!

Een ander argument van de keukentafel: Waarheid is gewoon een machtsmiddel om andere mensen mee te controleren. Theoloog Tim Keller zegt hierover dat als je zegt dat alle waarheidsaanspraken machtsspelletjes zijn, dat ook geldt voor je eigen bewering.

‘Als je (net als Freud) zegt dat alle beweringen over God en religie niet meer zijn dan psychologische projecties om je schuld en onzekerheid te hanteren, geldt dat ook voor je eigen bewering… Foucault probeerde anderen te overtuigen van de waarheid van zijn analyse, ook al ontkende hij het bestaan van de categorie waarheid.’

Over het argument dat de atheïst geen bewijslast moet dragen omdat atheïsme slechts de afwezigheid van geloof is, zegt filosoof William Lane Craig dat volgens deze nieuwe definitie atheïsme niet langer meer een visie of overtuiging is.

‘Als atheïsme wordt benaderd als een standpunt, namelijk het standpunt dat er geen God is, dan moeten atheïsten hun deel van de bewijslast dragen, die dit standpunt ondersteunt. Maar veel atheïsten geven openlijk toe dat ze een dergelijke bewijslast niet kunnen dragen. Dus proberen ze zich van hun epistemische verantwoordelijkheid te onttrekken door het atheïsme opnieuw te definiëren, zodat het niet langer een standpunt is, maar gewoon een psychische conditie, die als dusdanig niets beweert.’

Nog een laatste argument en dan verwijs ik naar de link die alle argumenten helder op een rijtje heeft staan. Atheïsten en relativisten zijn stil de laatste tijd, misschien hebben ze het tegenwoordig te druk met hun atheïstische kerkbezoek, dat heilzaam kan zijn en rust geeft. Dit argument luidt: Geloof in God is een waanidee, een troostrijke illusie voor mensen met een infantiele mentaliteit. Ofwel de freudiaanse/(neo)marxistische visie op het geloof in God. Hierover zegt wiskundige en wetenschapsfilosoof John Carson Lennox in zijn bestseller God: A Brief History of the Greatest One, dat Manfred Lütz erop wijst dat de freudiaanse kijk op religie uitstekend werkt, mits God niet bestaat. (Sigmund Freud – foto: skepticism.org.)

‘Maar volgens dezelfde logica, vervolgt Lütz, als God wel bestaat, laat hetzelfde freudiaanse argument zien dat het atheïsme de troostrijke illusie is, de vlucht voor de realiteit, een projectie van het verlangen om God nooit te hoeven ontmoeten en dan verantwoording te moeten afleggen voor je leven… De echte vraag is dan ook: bestaat God?’

Schrijver en Nobelprijswinnaar literatuur (1980) Czesław Miłosz voegt hier aan toe dat de ware opium van het volk het geloven is in (het) niets na de dood, de gigantische troost van denken dat we niet berecht zullen worden voor ons verraad, onze hebzucht, lafheid of moordpartijen.

Zie: Keukentafelargumenten

Foto: bertaltena.com

God: ‘Ik ben eeuwig, almachtig, maar waar kom ik vandaan?’

Waarom bestaat het universum? Dit wordt wel eens het meest sublieme en ontzagwekkende mysterie genoemd, de diepste en verreikendste vraag die de mens kan stellen. Ze obsedeerde grote denkers. Ludwig Wittgenstein, wellicht de grootste filosoof van de 20ste eeuw, was verbijsterd dat er überhaupt een wereld bestond. Hij schreef in zijn Tractatus: ‘Niet hóe de dingen zijn in de wereld is een mysterie, maar het bestaan ervan zelf.’

Dit zegt de Amerikaanse filosoof Jim Holt, de schrijver van Waarom bestaat de wereld?, afgelopen weekend aanwezig op het Brainwashfestival, waarvan het doel was ‘mensen helder na te laten denken over hun eigen leven’. In de Volkskrant (25 oktober) besprak Marcel Hulspas zijn boek, waarover hij zegt dat Holt de lezer luchtig en vakkundig langs onpeilbaar diepe filosofische afgronden voert om die huiveringwekkende vraag te stellen: waarom is er ‘iets’? Hij noemt het een boek om te koesteren.

‘Voor Leibniz was de vraag ‘waarom iets in plaats van niets’ geen groot mysterie. Hij was of pretendeerde een oprecht christen te zijn in zijn metafysisch wereldbeeld. Volgens hem was het duidelijk: God had de wereld geschapen. En wel uit het niets. Zo machtig is God. Hij had geen al bestaand materiaal nodig om een wereld te maken. Hij kan hem maken van niets: schepping ex nihilo. Dit geloven overigens de meeste Amerikanen momenteel. Voor hen geen mysterie van het bestaan. God maakte het.’ (Holt)

Jim Holt (foto: TED) haalt onder meer filosofen als Leibniz, Wittgenstein en Schopenhauer erbij, maar ook wetenschappers als Wheeler, Stephen Hawking, en Holts’ vriend Martin Amis. Het Boeddhisme komt langs, de metafysica, Betrand Russell, de kwantumveldentheorie.

‘Als God bestaat, zou hij zich kunnen afvragen: ‘Ik ben eeuwig, almachtig, maar waar kom ik vandaan?’ Waarvandaan? God houdt er een formeel taaltje op na. En zo is er een theorie dat God het zo moe was om na te denken over het vraagstuk van zijn eigen bestaan dat hij de wereld schiep om zichzelf wat te vermaken. Maar laten we God even vergeten. We halen hem uit de vergelijking. Dan krijgen we: – + niets = de wereld. Als je een Boeddhist bent, wil je hier misschien al ophouden, want je hebt al: niets = de wereld, en uit identiteitssymmetrie volgt dan: de wereld = niets.’ (Holt)

Aan het einde van zijn voordracht onthult Holt nog iets persoonlijks, dat alle briljante, geweldige mensen heeft verbaasd… Hij is te zien bij TED, maar ook is het transcript te lezen. De TED-video raad ik aan, daar Holt een aardige, humoristische manier van optreden heeft. Je kunt eigenlijk uren naar hem kijken en luisteren… een stand-upfilosoof en goed te volgen.

‘Onderweg beschrijft Holt de historische, wiskundige en filosofische achtergronden van die malle vraag waar de grootste geesten zo graag mee worstelen. Om aan het slot, na een zonovergoten middag filosoferen met auteur John Updike (‘de werkelijkheid is een gedicht’), tot de conclusie te komen dat hij al die tijd misschien een andere vraag had moeten stellen. Het heelal bestaat, dat weet ik omdat ‘ik’ besta. Maar wat is ‘ik’? Wat is de oorzaak van bewustzijn?’ (Hulspas)

Zie: Waarom bestaat de wereld? (de Volkskrant / Marcel Hulspas)

en: TED (Hier Nederlands ondertiteld): Waarom bestaat het universum? (Jim Holt) – Transcriptie: Transcript

Cartoon: mimiandeunice.com

Waarom bestaat de wereld? Een existentiële detective. Jim Holt woont en werkt in New York. Het metafysische mysterie hoe wij ooit zijn ontstaan is nog steeds de lastigste en meest fascinerende vraag aller tijden. De briljante en zeer humoristische Jim Holt onderzoekt onze jongste pogingen om vat te krijgen op de oorsprong van het heelal. Volgens hem zijn we veel te benepen geweest door alleen God en de Big Bang als verantwoordelijken te beschouwen, en daarom zoekt Holt het antwoord op deze prangende vraag ook in andere hoeken, zoals bij een chagrijnige filosoof uit Oxford, een laureaat van de Nobelprijs en een Franse boeddhistische monnik. De uitkomst van zijn speurtocht is Waarom bestaat de wereld? een werk dat uit zichzelf filosofisch wordt. (Nijgh & Van Ditmar)

Ton van Reen stuurt godgeleerden naar het gesticht

‘Doctor worden in iets dat niet wetenschappelijk bewijsbaar is, is natuurlijk een gotspe. Professor in de godgeleerdheid, het is de grootste idioterie die ik ooit gehoord heb.’ Schrijver Van Reen zou mooiere boeken schrijven als hij zich zou verdiepen in de filosofie, of wat hij nog erger vindt: de theologie. Beoefenaars ervan verwijst hij echter naar een psychiatrische inrichting…

‘In Nederland hebben we er ongeveer tweehonderd (professoren in de godgeleerdheid, PD) en gek genoeg, vooral aan erkende en befaamde universiteiten waarvan je verwacht dat ze serieus wetenschap beoefenen.’ (TvR)

Wonderlijk, om zulke uitspraken te vernemen uit de pen van een schrijver van wie je toch op zijn minst enig filosofisch inzicht zou verwachten. Of schrijft hij zijn boeken gedachteloos? Ton van Reen (foto: ouderenjournaal.nl) lijkt onbewust zijn woede op God te koelen. ‘Filosofie,’ zegt hij, ‘is volgens Aristoteles de meest goddelijke activiteit, en een blijvende bron van vreugde.’ Dat komt echter niet binnen bij Van Reen. Theologie is voor hem natuurlijk nog erger, want die houdt zich vooral met God bezig. Voor Van Reen is het allemaal gekte.

‘Het (de godgeleerden, PD) zijn er in ieder geval genoeg om er een psychiatrische inrichting mee te vullen. Ze kunnen daar gezelschap krijgen van mensen die denken dat ze Napoleon, Willem van Oranje of Florence Nightingale zijn. En een enkele overspannen filosoof. Mensen van hun eigen niveau, die ook allemaal doctor zijn in de fantasie.’ (TvR)

Filosofen en theologen houden zich echt niet alleen met God bezig, maar met religie, met godsdienstbeoefening, in al zijn vormen. Daarom verschijnen er bij de regelmaat van de klok studies omtrent goede en kwalijke kanten van religie. Dankzij de theologen. Filosofen doen hetzelfde, ook als zij het over levensbeschouwing hebben. Het is nu eenmaal een feit dat het merendeel van de mensheid zich serieus met religie in welke vorm dan ook bezighoudt. Juist filosofie en theologie zijn noodzakelijk om dat in goede banen te leiden, of onderzoek naar te doen.

De filosofie van het humanisme bijvoorbeeld, stelt de mens en de waarde van de mens centraal in het denken over de wereld. De cognitieve revolutie vroeg aandacht voor wat zich in de hoofden en gedachten van mensen afspeelde. Voor de godsdienstpsychologie is humanist Abraham Maslow van groot belang. Zijn denken en dat van andere humanisten is een inspiratiebron geweest voor meer existentialistische denkers zoals psychiaters Viktor. Waardevolle filosofie!

‘Doctoren in de filosofie tref je vooral aan tussen beroepsuitkeringstrekkers, en een enkele keer tussen toezichthouders in zwembaden en tussen de bezoekers stalkende suppoosten in musea. Meer kun je niet doen met een filosoof.’ (TvR)

Piek- of mystieke ervaringen, als ander voorbeeld, zijn volgens Maslow hetzelfde als wat anderen religieuze ervaringen noemen. Voor hem zijn ze weliswaar ontdaan van hun religieuze context, maar wel onderdeel geworden van het unieke menselijke functioneren. Religie wordt zo een menselijke waarde die niet noodzakelijk van God afkomstig hoeft te zijn. Waardevolle inzichten!

Van Reen beseft nauwelijks dat religie in zowel de filosofie, de theologie en ook in de psychologie toenemend kritisch beschouwd wordt. (De Griekse filosofen hielden zich eigenlijk ook al met psychologie bezig: debatteerden aan de hand van de realiteit en het menselijk handelen over wat er zich in het menselijk brein afspeelde.) Ook psychiater en humanist Irvin Yalom houdt zich bezig met de meest diepgaande zorgen van het leven: het zijn existentiële thema’s. Filosofie betekent ‘liefde voor wijsheid’. Van Reen gooit dit allemaal overboord, hij begeert geen wijsheid.

Zie: Wijsbegeerte en Godgeleerdheid (Ton van Reen)

Foto: advalvas.vu.nl – De Denker

God is niet alwetend. Welles. Nietes.

‘Er is een onvermijdelijk tekort in iedere zelfkennis. Geen enkel subject kan zichzelf volledig kennen. Een archimedisch gezichtspunt op de wereld lijkt daarom onmogelijk. En dan kan zelfs God, als God bestaat, zo’n standpunt niet innemen. Als God bestaat, dan is God niet alwetend.’ Deze uitspraak is een denkfout volgens godsdienstfilosoof Jan-Auke Riemersma. ‘Arme God. Hij moet zich voegen naar de wetten van de filosofen; Hij zit in een logische kooi en Hij kan geen kant uit.’

De denkfout is van filosoof Emanuel Rutten. Nochtans, dat vindt docent filosofie Riemersma. Die stelt dat uitspraak hierboven een universele uitspraak is, en wij zijn echter niet in staat om betrouwbare universele uitspraken te doen.

‘De gedachte dat betrouwbare universele uitspraken wel mogelijk zijn zit zo vast verankerd in het verstand van filosofen, dat ze zich zulke denkfouten niet eens realiseren. Maar het is en blijft een denkfout. De slotsom: ‘God is niet alwetend’, is dan ook onjuist. Let op de ironie: uitsluitend als de filosoof zichzelf in zeker opzicht alwetend acht (hij acht zichzelf in staat om betrouwbare universele uitspraken te doen) is hij in staat om te beredeneren dat God niet alwetend is. Arme God.’ (J-AR)

Riemersma vraagt zich af waarom filosofen geloven dat logische wetten universeel geldig zijn. We hebben volgens hem niet de beschikking over een ander verstand met andere regels om de logische regels mee te vergelijken en te beoordelen.

‘Wie eenmaal logisch denkt moet altijd en overal logisch denken: de natuur is de baas over de werking van ons verstand.’ (J-AR)

Filosofen maken volgens De Lachende Filosoof Jan-Auke Riemersma (illustr: J-AR) massaal de denkfout dat wij altijd en overal logisch denken, en de werkelijkheid dus overal en altijd logisch is. Volgens hem denken wij altijd en overal logisch, en geloven wij dat de werkelijkheid overal en altijd logisch geordend is. Riemersma vindt wel dat de logische regels in de praktijk heel gelukkig goed bruikbaar zijn.

‘De wereld die wij te zien krijgen als we de verschijnselen logisch ordenen is uitermate geschikt voor ons. In een wereld waarin ons verstand bovenal de logische kenmerken belicht kunnen mensen rennen, draven, denken, verliefd worden en kinderen ter wereld brengen. Een logische wereld is een wereld waarin onze handen en voeten ‘weten’ wat ze moeten doen. Fraai, want daar is het de natuur ook om begonnen.’
(J-AR)

Zie:

* Een universele denkfout (Jan-Auke Riemersma)

* Een archimedisch gezichtspunt (Emanuel Rutten)

God is wellicht dood, maar ‘God’ is onsterfelijk

‘Hoe spreek je de Grond van het Zijn aan? Welke beleefdheidsvormen hanteer je bij het oneindige Absolute waarvan eenieders contingente bestaan afhangt?’ Dit vraagt Maarten Boudry zich af in het opinieartikel Het magische drieletterwoord in Trouw, waarin hij tracht uit te zoeken wie of wat God is. ‘Bestaat God? Nou, dat ligt eraan. God is wellicht dood, maar ‘God’ is onsterfelijk.’

‘De vraag lijkt eerder: hoe ver kunnen we de definitie van ‘God’ oprekken en vervormen, zodat we aan ‘Zijn’ bestaan kunnen blijven vasthouden?’ (MB)

Maarten Boudry, filosoof en auteur, verbonden aan de universiteit van Gent, jongleert eindeloos met ‘God’, met het woord dan; zoekt omschrijvingen. En zo heeft hij het over ‘Hij die is wie Hij is’; een bovennatuurlijk wezen met menselijke emoties en gedachten; een onpersoonlijke kracht die de wereld stuurt en vormgeeft; een verpersoonlijking van het goede tussen mensen of Mysterie van het bestaan. (Foto: blog.newhumanist.org.uk)

En hij vraagt zich af of God dood is, of het eraan ligt wat we met God benoemen. Boudry verwijst naar het ontologisch Godsbewijs: een wezen dat niet bestaat, is minder perfect dan een wezen dat wel bestaat. Hij verwijst ook naar Paul Tillich die stelde dat God niet bestaat, maar het Zijn zelf is. Al met al vindt Boudry dat al die omschrijvingen van God slechts leiden tot gekrakeel tussen atheïsten en gelovigen.

‘De nieuwe lichting atheïsten staart zich blind op infantiele godsbeelden waar niemand nog geloof aan hecht. Dat partijtje schaduwboksen moet ophouden.’ (MB)

En zo gaat Boudry nog een tijdje door. Totdat hij zich afvraagt of God bestaat. En dan zijn we weer terug bij bovenstaand citaat waarin Boudry stelt dat God wellicht dood is, maar ‘God’ onsterfelijk.

Blogger Stan Verdult reageert hierop in zijn Spinozablog De schepping van God door de mens. Boudry zegt niets over Spinoza, dus doet Verdult dat, en stelt dat God eeuwig heeft bestaan, zoals de filosofen aannemen; in ieder geval ging Spinoza daarvan uit. (Foto: spinoza.blogse.nl)

‘God, oftewel een substantie die uit een oneindig aantal attributen bestaat die ieder de eeuwige en oneindige essentie uitdrukken, bestaat noodzakelijk.’ Ontken dit maar eens, stel u dan voor (als u dat kunt) dat God niet bestaat. Dan zou zijn essentie dus niet het bestaan inhouden, wat een absurde gedachte is. Dus bestaat God noodzakelijk. En dat vormt dan Spinoza’s voornaamste bewijs.’ (SV)

Verdult eindigt met de opmerking dat Boudry’s essay door Trouw geïllustreerd werd met de bekende afbeelding van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel dat naar de titel luistert: De schepping van Adam. Die titel zou volgens hem toch langzamerhand wel eens getransformeerd mogen worden in: De schepping van God door de mens. En dat deed hij.

Zie:

* Het magische drieletterwoord – (Maarten Boudry in Trouw) via Blendle (25 ct)

* De schepping van God door de mens (Stan Verdult)

Illustr: Michelangelo