Radicale secularisatie en het transcendente perspectief

Radicale secularisatie? – ‘Er is een verstarde secularisatie die religie achter de voordeur wil houden door haar te bannen uit de publieke ruimte. Dat is een even gesloten wereldbeeld als dat van het religieuze fundamentalisme.’ In het artikel Stijn Latré ziet kansen voor religie in seculiere samenleving, door Emmanuel Van Lierde, vraagt filosoof Latré zich af of godsdiensten een rol blijven spelen in een seculiere wereld.

‘Zijn de westerse samenlevingen radicaal – en dus definitief – geseculariseerd? ‘Het antwoord luidt enerzijds-anderzijds”, zegt Stijn Latré (foto: facebook). ‘Ja, het is zo want religie komt niet terug als de allesbepalende factor in de samenleving. Zodra een samenleving geproefd heeft van de autonomie, lijkt het uitgesloten dat ze die vrijheid weer afstaat. De moderniteit valt niet meer uit te wissen in het Westen.
Toch is daarmee niet gezegd dat religie en transcendentie zullen verdwijnen. Wetenschap en verlichting leiden niet tot het einde van religie. Er is een aanleg in de mens om zich open te stellen voor het andere. Daar ligt een kans voor religie. Ze blijft een rol spelen, ook in de publieke sfeer.’

Godsdiensten blijven een rol spelen in de wereld. – Bij Tertio worden in het dossier Religie en kritiek drie godsdienstfilosofen aan het woord gelaten over de these dat in de secularisatietheorie wordt gesteld dat religie vanzelf zou verdwijnen in een ‘verlichte’, op wetenschap gestoelde samenleving.

‘Of kunnen godsdiensten een rol blijven spelen in de moderne cultuur? In hoeverre is die moderniteit trouwens schatplichtig aan het christendom? Wat zijn de eigenlijke wortels van het fenomeen secularisatie? En hoe gaat de gelovige zelf om met de kritische houding van zijn omgeving tegenover religie?’

Tertio schrijft hierover in het dossier Religie en kritiek naar aanleiding van het boek van Stijn Latré en Guido Vanheeswijck: Radicale secularisatie? Tien hedendaagse filosofen over religie en moderniteit dat dit voorjaar verschijnt. Dit boek wil inzicht bieden in de actuele stand van het secularisatiedebat aan de hand van de bijdragen die een tiental vooraanstaande hedendaagse denkers daartoe hebben geleverd.

‘Deze filosofen, onder wie Luc Ferry, Jürgen Habermas en Charles Taylor, bieden elk op eigen wijze een grondige reflectie over de relatie tussen christendom en moderniteit. In hoeverre is de moderne tijd schatplichtig aan het christendom? Wat zijn de eigenlijk wortels van het fenomeen secularisatie? Kan de moderniteit religie definitief uit het maatschappelijke speelveld verbannen? Het klassieke paradigma van de secularisatie- theorie stelt dat religie vanzelf verdwijnt in een ‘verlichte’, op wetenschap gestoelde samenleving. In dit boek wordt nagegaan of dit een houdbaar paradigma is. Zijn westerse samenlevingen radicaal, dus definitief, geseculariseerd? Of kan religie nog een rol blijven spelen? En zo ja, welke?’
(Uitgeverij Klement)

Stijn Latré en Guido Vanheeswijck (red.) | Radicale secularisatie? Tien hedendaagse filosofen over religie en moderniteit | Pelckmans/Klement Kalmhout | 216 blz. | € 22,50
‘Het radicale uit de boektitel verwijst naar het Latijnse ‘radices’ dat ‘wortels’ betekent. We gaan op zoek naar de wortels van de geseculariseerde cultuur en zoals Louis Dupré (zie blz. 7) aangeeft, liggen die in het christendom zelf,’ vervolgt de filosoof. ‘Het zit al in de joods-christelijke traditie en de Bijbel zelf om kritiek op religie te zijn en de afgoden te breken. Daarnaast bevestigt de Bijbelse traditie de autonomie van de wereld. God geeft de mens de vrijheid vanuit het rentmeesterschap over de schepping. De band die er in de Bijbel nog is met het transcendente, wordt door de moderniteit soms wel doorgeknipt. Het vers ‘Geef aan de keizer wat de keizer toekomt en aan God wat God toekomst’ (Mattheus 22, 21) bevat de mogelijkheid dat het goddelijke en het wereldse, het transcendente en het immanente, uit elkaar worden gehaald. Het is de kunst om de wereldbe- aming en de wereldverzaking samen te houden. Christenen leven in de wereld, maar zijn niet van de wereld.’ (Tertio)

Zie: Godsdiensten blijven rol spelen in seculiere wereld

Pet: zazzle.nl

‘Wetenschap van geen belang voor geloof in God’

‘Een God die onze logische denkwijze overtreft, helpt ons bij het oplossen van een reeks belangrijke theologische problemen,’ zegt filosoof Jan Riemersma in de discussie onder zijn artikel Een wereld voor mensen. ‘Het zegt ons waarom ‘de wetenschap’ van geen belang is voor ons geloof in God. Hij is van een andere orde, we kunnen zijn bestaan niet aantonen in een laboratorium of in een deeltjesversneller.’

‘En dat zou een gelovige ook niet willen; heel de ‘strijd’ tussen wetenschap en geloof kan worden vergeten als we veronderstellen dat God een niet-logische bestaanswijze heeft.’

Riemersma stelt dat er ‘bewijzen’ bestaan die bedoeld zijn om de gelovige een hart onder de riem te steken – en niet zo zeer om het bestaan van God aan te tonen. Als voorbeelden van deze ‘bewijzen’ noemt hij de ‘weddenschap’ van Blaise Pascal, de ‘omkering’ van Søren Kierkegaard en de ‘levende optie’ van William James.

‘Deze filosofen betogen, met zoveel woorden dat het niet nodig is om haarfijn aan te tonen dat God bestaat: de gelovige mag zich tevreden stellen met de gedachte dat het geloof in God zelf een groot goed is.’

De filosoof geeft een aantal voorbeelden dat helpt bij het oplossen van een reeks belangrijke problemen indien God onze logische denkwijze overtreft. Het is dan bijvoorbeeld niet redelijk om het kwaad onmiddellijk in verband te brengen met God. God is dan ook niet stelselmatig te bestuderen of te beschrijven. God die onze logische denkwijze overtreft, is vermoedelijk ‘groter’ (= perfecter) dan een God die, net als wij, alle gedachten logisch moet ordenen. En als God een niet-logische bestaanswijze heeft, mogen we eenvoudigweg rekenen op Zijn bestaan. Riemersma (foto: facebook) concludeert dat de gedachte dat de werkelijkheid logisch niet gesloten is, juist een theologisch volmaakter beeld van God oplevert.

‘Het geloof is van levensbelang, er staat voor de mens oneindig veel op het spel, namelijk de waarde en inhoud van zijn leven op aarde. Wetenschap daarentegen is werk in aanbouw. Een redelijk mens verlaat zijn huidige onderkomen niet om buiten in de kou alvast te wachten totdat eindelijk de nieuwbouw gereed is. Waarom zouden mensen hun verlangen en hoop dan alvast opgeven om te wachten op de uiteindelijke wetenschappelijke beschrijving van de werkelijkheid? Het minste wat de mens voor zichzelf kan doen is geloven dat het bestaan zinvol is en dat zijn keuzes betekenis hebben’. (Uit: Een wereld voor mensen)

Elders in de reacties pleit Riemersma voor een volstrekt ‘open’ wereld, waarin de logische wetten niet universeel gelden. ‘De natuurlijke beschrijving van de werkelijkheid is dan voor ons nog wel de meest betrouwbare beschrijving van de werkelijkheid, maar deze natuurlijke wereld is logisch niet begrensd: de natuurlijke beschrijving van de werkelijkheid is de meest betrouwbare, maar ze is niet volledig.’

‘Een niet-logische werkelijkheid heeft zulke vreemde eigenschappen, dat Gods’ bestaan eigenlijk niet kan worden ontkend. Immers, in een niet-logische werkelijkheid is alles mogelijk? Dus ook het bestaan van God. Dit betekent dat de vraag of God bestaat niet afhankelijk is van de vraag of we zijn bestaan empirisch kunnen aantonen.’

Zie: Een wereld voor mensen en de reacties eronder
(Geloof & Wetenschap)

Illustr: visje

Reli-atheïsten: god op een regeringszetel

‘Net als het christendom, jodendom en de islam zijn communisme en nazisme ook gewoon religies. Totalitaire en allesomvattende denksystemen zijn het.’ Dat zegt ‘bewustzijnsverruimer’ Psixty4 in zijn artikel Geloven in atheïsme. ‘Dus niet meer alleen maar een systeem voor de politieke en culturele invulling van de maatschappij, maar een ideologie die ook voorziet in de geestelijke behoeften van de bevolking doordat er via persoonsverheerlijking van hun leiders een religie gecreëerd is.’

‘Atheïsme kent echter geen regels die zaken voorschrijven. Atheïsme zegt niet wat je moet doen. Het kan dus bijvoorbeeld niet oproepen tot geweld. Atheïsme kan dus ook geen argument zijn voor agressie. Bij religies, met hun geschriften, kan dat vaak wel.’

Psixty4 maakt onderscheid tussen Puur-atheïsten en de Reli-atheïsten en stelt als conclusie dat als men nu de groep Reli-atheïsten, die dus eigenlijk helemaal geen atheïsten zijn, zou indelen bij de groep religieuzen, men dan kan stellen dat religie de oorzaak is van veel ellende in deze wereld.

‘Als je jezelf god waant dan duld je geen andere goden naast je. Als je als leider op religieuze wijze wordt vereerd dan is de makkelijkste manier om je machtspositie te verstevigen het uitroeien van andersdenkenden.’

Volgens Psixty4 bestaat er niet zoiets als geloven in atheïsme: atheïsme is het ontbreken van een geloof dat er een god bestaat en je kunt je er niet toe bekeren. Er zijn geen heilige geschriften, maar wel zijn er atheïstische manifesten geschreven die echter nooit leidden tot een leidraad om agressieve daden te vergoelijken. Ze vormen ook geen geloofgemeenschap, al zegt Emie in een reactie dat ze wel een ‘ongeloofgemeenschap’ vormen. Zij doelt hiermee op organisaties als het Atheïstisch Verbond die met hun site en het vereniging-initiatief op praktische wijze invulling geven aan het uitdragen en bewaken van het humanistisch-atheïstisch gedachtegoed.

De god van de Reli-atheïsten huisvest volgens Psixty4 niet in de hemel, maar op een regeringszetel en volgen en aanbidden Reli-atheïsten geen god maar hun leiders (zoals Hitler, Stalin of Mao) minstens zo fanatiek als de fundamentalisten van de drie grote wereldgodsdiensten.

‘Door mooie voorspiegelingen, valse beloften en persoonsverheerlijking werden de grote leiders aanbeden als goden, religie is macht. Als je jezelf god waant dan duld je geen andere goden naast je. Als je als leider op religieuze wijze wordt vereerd dan is de makkelijkste manier om je machtspositie te verstevigen het uitroeien van andersdenkenden. Ze deden aan geloofsvervolging door religieus geïnspireerd geweld.’

Zie: Geloven in atheïsme (Grenswetenschap)

Illustr: huubmous.nl