De Britse filosoof en staatsman Francis Bacon stelde ooit dat weinig wetenschap van God verwijdert en veel wetenschap Hem terugbrengt. Nu stelt de Britse socioloog David Martin dat onze filosofiegeschiedenis van de verhouding wetenschap en religie niet alleen het feitelijke beeld van de secularisatie vertroebelen, maar er eigenlijk voor zorgen dat we in een permanente onwetendheid verkeren over de realiteit in de wereld op dit moment.

Martin zegt dit in het artikel Hoe meer wetenschap hoe minder geloof? dat over de complexe verhouding gaat tussen religie, wetenschap en secularisatie. Hij stemt hiermee in met atheïst Sir Bob Geldof die zegt dat, tenzij wij religie gaan begrijpen, we onvoldoende door zullen hebben wat er wereldwijd gebeurt. Martin stelt vast dat de natuurwetenschappers en technologen een grotere godsdienstigheid tonen dan de beoefenaren van de geesteswetenschappen en sociale wetenschappen. We moeten af van het idee dat harde wetenschappen niet verenigbaar zijn met religie.

‘Stark laat zien dat de softste wetenschappen ook de meest ongodsdienstige zijn, en dat ongodsdienstigheid niet evenredig stijgt met een toenemende blootstelling aan de harde wetenschappen.’

Martin geeft als pakkend voorbeeld het onderscheid tussen de ingeperkte eendimensionele ruimte die in de voormalige DDR werd nagestreefd – waar een denken in ‘of-of’ regeerde – en anderzijds de nogal open denkruimte in de Verenigde Staten, waar een geloof in engelen, UFO’s  en buitenaardse wezens kennelijk vrolijk samengaat met ruimtevaarttechnologie.

Ook is boeiend om vergelijkingen te lezen als: ‘Jouw leven is in hun handen’ als we over artsen spreken en ‘Hij heeft de hele wereld in Zijn hand’. Of: ‘De waarheid is groot en zal zegevieren’ versus ‘Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven’. Martin heeft het dan over taal en sociologische analyse.

Verderop stelt David Martin (foto: wapenveld.nl) dat volksreligie en de elitaire Verlichting meestal hand in hand gingen bij de opbouw van een inclusief burgerlijk nationalisme. Martin vestigt ook extra de aandacht op het proces van sociale differentiatie en het ontwikkelen van een bewust persoonlijke religie, dat nogal kenmerkend is voor moderniserende maatschappijen. Hij stelt dat terwijl op vele plekken in de wereld magie en religie door de opkomst van moderniteit uiteenvallen, dat dit niet zo duidelijk geldt voor de oosterse orthodoxie in Europa.

‘Zo vinden we in Griekenland een verrassend geloof in de kracht van iconen en bescherming vanuit het spirituele domein, gepaard gaand met een geloof in de duivel, dat slechts geëvenaard wordt in de Verenigde Staten. Vanuit de Griekse geschiedenis bezien niet zo verwonderlijk, maar helder is wel dat het voortschrijden van wetenschap niet de meest voor de hand liggende factor is voor wie een verklaring zoekt.’ 

Martin stelt voorts dat de intellectuele geschiedenis wordt beïnvloed door een master narrative dat godsdienst beziet als een incoherent en achterlijk bijgeloof of als ziekelijk schuim dat het ware zicht op de realiteit belemmert. Deze filosofische geschiedopvatting is volgens Martin te veel beïnvloed door wat John Weightman ontleed heeft in zijn The Concept of the Avant Garde.

‘Het is niet zo dat het concept van de avant-garde nooit gebruikt mag worden, maar het wordt gevaarlijk indien de progressieve voorhoede als standaard voor een samenleving wordt genomen, omdat die nu eenmaal de krantenkolommen vult.’ 

Mensen liggen niet zozeer wakker van esoterische vragen zoals die naar mogelijke constructiefouten in de schepping. Volgens Martin houdt mensen het mogelijk schadelijk verband tussen religie en geweld en intolerantie bezig en krijgt hierdoor vooral het verhaal aandacht dat het religieuze dwaalspoor en de verwijtbare slechtheid zullen eroderen door de ontdekking van de wetenschappelijke waarheid.

‘De link die wordt verondersteld tussen religie en het kwade, of dit nu aanbevolen wordt door populaire wetenschappers of door borrelpraat, lijkt overtuigend te zijn en roept om een grondige sociologische analyse, die ik hier onmogelijk kan geven. Het berust echter op een naïeve en simplistische verwijzing naar een handvol feiten – of het nu Noord-Ierland betreft, het Midden-Oosten of waar dan ook – terwijl een grondige studie uit de weg wordt gegaan van de cruciale, maar zeer complexe vraag over hoe religie al dan niet zich tot macht en de dynamiek van macht verhoudt.’

Martin stelt dat de afname van religie eerder te wijten is aan wetenschappelijk falen dan aan de ontdekking van wetenschappelijke waarheid.

‘Het is belangrijk om hier op te merken dat bepaalde wetenschappelijke theorieën die religie in ons brein positioneren als een ingebouwd neurologisch programma dat in een verafgelegen oertijd onze kans op overleving vergrootte, ondertussen secularisatie – op wetenschappelijke of pseudowetenschappelijke gronden – fors beperken.’

Ten slotte nog een mooie uitsmijter van Martin:

‘Als ik atheïst zou zijn die van plan was het geloof van een intelligente jonge vriend te ondermijnen, dan zou ik hem het vak Bijbelkritiek aanbevelen –  ‘t lijkt heel wat, maar het is niet veel zaaks – of onderwijs in psycho-gebabbel en socio-gebabbel, of helemaal het beste, een krachtige onderdompeling in de romantische literaire Weltschmerz. Maar zeker niet, absoluut niet, een onderwijsmodule in astrofysica. Hij of zij zou namelijk nogal gemakkelijk kunnen gaan denken dat hij of zij ‘The Mind of the Maker’ (Gods Gedachten) aan zou treffen.’

Zie: David Martin – Hoe meer wetenschap, hoe minder geloof?
(Via Geloof & Wetenschap)

Illustr: kerkindenhaag.nl