‘Cruciale parallel tussen religie en politiek’

Astana

Hoogleraar aan de faculteit Religie en Theologie van de VU Amsterdam, Ruard Ganzevoort, signaleert een cruciale parallel tussen het domein van de politiek en het domein van religie. Hierover hield hij eind 2018 een speech bij het 6th Congress of Leaders of World and Traditional Religions in Astana (Kazachstan.) Beide domeinen zijn volgens Ganzevoort niet tevreden met de status-quo van de bestaande wereld en de realiteit ervan. Beide geloven dat de wereld anders kan zijn dan wat we vandaag zien.

Politiek en religie hebben, volgens Ruard Ganzevoort, tevens vicefractievoorzitter van GroenLinks in de Eerste Kamer, het potentieel om leiders te inspireren en succesvol te laten zijn voor het algemeen welzijn. Politiek en religie hebben de eigenschap gemeen dat ze geloven dat de wereld anders kan zijn dan wat we zien: beide zijn gebouwd op ideaalbeelden.

Ganzevoort noemde het congres een belangrijke markering van het visionaire perspectief dat nodig is om fundamentele problemen en risico’s van deze tijd aan te pakken: oorlog, ongelijkheid en klimaatverandering. Deelnemers waren tachtig religieuze leiders, maar ook politici en academici, uit 46 landen. Er werd een Manifest* besproken dat de noodzaak om oorlog uit te roeien koppelt aan een oproep om de oorzaken van oorlog, inclusief ongelijkheid, weg te nemen.


* Volgens dit Manifest moet er vooruitgang worden geboekt naar een wereld die vrij is van nucleaire – en andere massavernietigingswapens; moet er voortgebouwd worden op bestaande geografische initiatieven om oorlog als manier van leven uit te bannen; is het noodzakelijk om dergelijke overblijfselen uit de Koude Oorlog te elimineren zoals militaire blokken die de veiligheid op de wereld bedreigen en een bredere internationale samenwerking belemmeren; is het belangrijk om het internationale ontwapeningsproces aan te passen aan de nieuwe omstandigheden, en vereist een wereld zonder oorlog in de eerste plaats eerlijke mondiale concurrentie in internationale handel, financiën en ontwikkeling. (Uit: Manifesto: The World. The 21st century)


Ook verwees Ganzevoort naar sociale en ecologische initiatieven, en de agenda voor duurzame ontwikkelingsdoelen. In dit kader noemde hij de encycliek Laudato Si en soortgelijke voorstellen van de oecumenische patriarch Bartholomeüs.

We hebben maar één wereld. Daarop leven we samen en er is geen ontsnappingsroute. We maken daarom allemaal deel uit van hetzelfde geopolitieke en ecologische ecosysteem. Gebeurtenissen in één gebied zullen onvermijdelijk andere gebieden beïnvloeden. Oorlogen in het Midden-Oosten leiden tot vluchtelingen naar omringende landen en West-Europa. Klimaatverandering beïnvloedt de armen meer dan wie dan ook en zij doen daarom een beroep op de rijken. Sociale ongelijkheid in Afrika veroorzaakt instabiliteit in Europa. Economische crises in het Westen hebben catastrofale gevolgen voor de ontwikkeling van andere delen van de wereld. ’

Volgens Ganzevoort zijn dit geen afzonderlijke gebeurtenissen of omstandigheden. Ze zijn allemaal verbonden met de fundamentele en overkoepelende uitdaging van onze tijd: hoe we ons bestaan ​​duurzaam kunnen maken.

En we maken intrinsiek deel uit van die uitdaging: hoe vervullen we onze verbondenheid met onze medemensen en met de natuurlijke wereld om ons heen. We zijn geroepen om nieuwe samenlevingen te bouwen waarin we in harmonie zijn met elkaar en met de aarde.’

Leiders die daarbij nodig zijn, zijn mensen die sterk geloven in de mogelijkheid om veranderingen aan te brengen en van deze wereld een betere plek te maken, die dapper genoeg zijn om toe te geven dat onze traditionele stijlen van politiek en religie ons grote schade hebben toegebracht en geleid naar een wereld van oorlog en ongelijkheid. Leiders dienen nederig genoeg te zijn om toe te geven dat ze de wijsheid en bijdragen van anderen nodig hebben; leiders die hun macht gebruiken om ruimte te maken voor de ander in plaats van de eigen invloed te vergroten; die begrijpen dat ze geroepen zijn om te dienen. Leiders die de tekenen van de tijd begrijpen en de urgentie van radicale stappen naar vrede.

Ganzevoort relativeerde in zijn speech de visionaire gezichtspunten van religie en politiek. Die schieten nogal eens tekort. Politiek blijft vaak steken in machtsspelletjes en komt op voor de eigen gevestigde belangen. Religieuze leiders en instellingen zijn soms geobsedeerd met het versterken van de eigen identiteit, zien zichzelf als alleen maar positief, maar maken in feite vaak deel uit van het probleem in plaats van de oplossing.

Religies zijn naar mijn mening per definitie ambivalent en kunnen worden gebruikt voor goed en kwaad, om vrede te brengen en oorlog te veroorzaken, liefde te laten groeien en haat te zaaien.’

Als ‘iemand die actief is in de wereld van politiek en van de academische studie van religie’ zegt Ganzevoort zich wel diep bewust te zijn van tekortkomingen van de politiek en religie, maar is hij eveneens overtuigd van hun potentieel.

Bron: Religious Leaders for a Safe World (Ruard Ganzevoort)

Zie ook: Statement 6th Congress of Leaders of World and Traditional Religions

Foto van het zesde congres: kazinform (international news agency)

De theologie moet haar claim op de waarheid opgeven

spelenmetheiligvuur
‘De waarheid hebben mensen niet nodig. Geloof, hoop en liefde zijn genoeg.’ Zo besluit Ruard Ganzevoort zijn boek ‘Spelen met heilig vuur – waarom de theologie haar claim op de waarheid moet opgeven’. In dit boekje legt de hoogleraar Praktische Theologie uit waarom. Mensen hebben makelaars in levenswijsheid nodig, geen theologen met de waarheid in pacht. Wel kritische publieke theologie, geen betweters van een voorbije tijd.

Over dit pamflet: de meeste mensen, ook kerkgangers, hebben zich allang aan het gezag van kerk en christendom onttrokken. Behalve aan religieuze tradities ontlenen zij ook betekenis aan films, soaps en popmuziek. Aan high culture zoals Breaking the Waves van Lars von Trier, maar vooral ook aan uitingen van low culture zoals Zij gelooft in mij en Droomland. Mensen hebben geen behoefte meer aan theologen met de waarheid in pacht, maar aan makelaars in levenswijsheid; aan theologen die oude en nieuwe spirituele bronnen kunnen duiden en met heilig vuur durven spelen.’ 

Ganzevoort is van mening dat de hedendaagse theologie steeds meer in de marge van de samenleving verdwijnt, een reliek wordt van vervlogen tijden, alleen herkend door geloofsgenoten, maar volstrekt irrelevant voor de rest van de samenleving.

‘Wat we in mijn ogen nodig hebben, is een publieke theologie die in het vertolken veel dienstbaarder is, niet alleen doordat ze de oude boodschap voor de moderne tijd vertaalt, maar ook doordat ze de moderne wereld voor de oude vertaalt.’ 

Spelen met heilig vuur
Volgens Ganzevoort is religie een spel van het heilige, van de stilte en de extase, van het grote geheim en het samen delen, gespeeld met een heilig vuur, met een gedrevenheid alsof ons leven en de eeuwigheid op het spel staan, alsof niets belangrijker is dan dit heilig spel.

‘Maar het is ook spelen met vuur: weinig is gevaarlijker dan het ontroerende, opzwepende vuur van het heilige. En vaak zijn wijde tovenaarsleerlingen die wel weten hoe ze het vuur moeten oproepen maar geen idee hebben hoe ze het kunnen beheersen. daar ligt dan ook de taak van de theologie: kritisch en betrokken helpen dit spel in goede banen te leiden.’

Cirkelredenering
Het woord ‘God’ – dat ‘niet langer geschikt is als eenduidig concept’ – komt aan de orde. Dat betekent voor de een heel veel en voor ander heel weinig. Volgens Ganzevoort weten theologen niets van God: ze kunnen er niets zinnigs over zeggen. Daarom spreekt hij liever over het heilige dan over ‘God’. ‘Nee, er ‘bestaat’ geen God,’ zo citeert hij de Zwitserse theoloog Emil Brunner. ‘God is niet in de wereld. Maar de wereld is in God. God is niet in ons kennen. Maar ons kennen is in God.’
Het leidt volgens Ganzevoort tot een cirkelredenering, dat spreken over ‘God’ en het heilige in termen als waarheid of onwaarheid. De ‘waarheid’ in de tekst ‘de weg, de waarheid en het leven’ vindt hij misleidend.

‘Wij kunnen alleen zinvol spreken over het geloven van mensen, over hun bronnen, tradities en levenspraktijken.’ 

foto_ruardVrijheid
Veel mensen doen ten onrechte alsof het in theologie en religie om de waarheid gaat, ook ‘felle atheïsten’.
Ganzevoort  (foto: RG) heeft het meer op wijsheid dan op waarheid en bespreekt dan ook de wijsheidstradities, zoals bij de Griekse filosofen en de religieuze heilige boeken, maar noemt ook het humanisme dat teruggrijpt op oudere bronnen, en volkse en alledaagse tradities met hun tegeltjeswijsheden.

Theologie moet de eenzijdige koppeling aan een bepaalde religieuze stroming achter zich laten. Het gaat de theoloog en politicus ook om vrijheid en knokken om wat kwetsbaar is en onder de voet gelopen wordt. En dan niet alleen ònze vrijheid: over de vraag hoeveel ruimte we kunnen geven aan de ander, juist aan de ander die ons in de weg zit, op de tenen staat en tegen de haren instrijkt. Maken wij de vrijheid van de ander mogelijk?

Geloof, hoop en liefde
Geloof, hoop en liefde zijn geliefde thema’s bij Ganzevoort. En hij werkt ze uit. Geloof als levenshouding, hoop als dromen die richting geven aan hoe we in het leven staan en dat gestalte geven. Liefde, en dan vooral ‘eros’, levenslust: zowel religie als seksualiteit tapt volgens hem uit het vaatje van de vitale kern van ons bestaan, de levenslust.

‘Het geloof dat het leven anders zou kunnen zijn, dromen van hoop en troost, ruimte maken voor liefde en lust – het zijn de oude termen uit 1 Korintiërs 13 die nog altijd betekenisvol kunnen worden gebruikt.(…) Als we de oude begrippen uit hun strikt religieuze tradities losmaken, ontdoen van waarheidsclaims en bevrijden uit het kerkelijke jargon, kunnen ze opnieuw vruchtbaar worden.’ 

Voor Ganzevoort gaat het erom dat mensen een religieus verhaal vinden dat hen wijzer maakt. Theologen zetten mensen creatief, open en verbindend aan om te spelen met het heilig vuur en daarvoor hebben ze de waarheid niet nodig: geloof, hoop en liefde zijn genoeg.

Spelen met heilig vuur | Ruard Ganzevoort | Verschijningsdatum: 10-6-2013 | ISBN: 9789025903251 | Uitgeverij Ten Have | Speciale prijs: € 4,95 | (Ebook: € 3,49)

nvdt_logo_2013_leftSpelen met heilig vuur is het pamflet voor de Nacht van de Theologie. Ook dit jaar vindt dit ‘boekenbal’ voor theologen op 21 juni plaats, dit keer op de SS Rotterdam. Het thema is Stromend erfgoed.