‘Beginnen met het einde voor ogen’

Euthanasie liefdespartner – Marian Beekmans vraagt zich in dagblad Trouw af wat er gebeurt, na het overlijden van de ernstig zieke levenspartner na euthanasie, met de partner die alleen achterblijft. – Maar dat is vooral belangrijk om samen over na te denken in het begin van de liefdesrelatie.

‘Een leven waarin iemand zich niet, of niet langer, op zichzelf bezint, is in mijn optiek geen zinvol leven’
_{(filosoof Samuel IJsseling)}

‘Beginnen met het einde voor ogen’
Dit betekent, stelde Samuel IJsseling (1932-2025): ‘beginnen met een duidelijk beeld van je bestemming’. Als beide partners zich op zichzelf bezinnen, en bijtijds, heb je samen een zinvol leven, individueel en autonoom. Als je lief dan wegvalt, blijft de ander overeind. IJsseling sprak vijf jaar voor zijn dood hierover met filosoof Leon Heuts in een interview voor Filosofie Magazine.

Morele spanning
Ook Beekmans is er voor dat partners zich bezinnen, voorstander van een open gesprek hierover.

‘Tegelijkertijd roept de realiteit van ouderdom, verlies en eenzaamheid vragen op die niet eenvoudig te beantwoorden zijn met vaste regels. Juist daar, waar liefde en verantwoordelijkheid samenkomen, ontstaat de morele spanning die om een open gesprek vraagt.
_{(Marian Beekmans)}

Open gesprek
Vaste regels zijn niet het antwoord hierop. Wel het open gesprek erover. En niet in eerste instantie tussen beide partners. Sommige huisartsen bieden hun individuele cliënt een open gesprek aan op leeftijd 76. Over hoe hij of zij stilstaat bij wat te doen als ondraaglijk lijden dreigt bij de partner of bij haar of hem zelf. Dat leidt er meestal toe dat de cliënt thuis dat ‘open gesprek’ begint.

‘Voor veel mensen, ook vanuit een religieuze of levensbeschouwelijke traditie, heeft het leven een intrinsieke waarde die bescherming verdient. Dat uitgangspunt verdient respect.’
_{(Marian Beekmans)}

Filosoof Samuel IJsseling (1932-2025)

Postmoderne denker
Prof. dr. Samuel IJsseling was emeritus-hoogleraar filosofie aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte in Leuven. ‘Hij introduceerde het postmoderne denken in het Nederlandse taalgebied, ontmoette Heidegger, was bevriend met Jacques Derrida en schreef baanbrekende werken over retorica en de veelzijdige waarheid van de Griekse goden. Hij stond lange tijd aan het hoofd van het Husserl-archief,’ staat op de omslag van Heidegger, het boek waarop hij promoveerde.

Cruciale rol artsen
Het pleidooi van Beekmans voor partner-euthanasie is, zoals zij aangeeft, ‘geen pleidooi voor gemakzucht of maatschappelijke druk’. Mooi is dan ook het voorbeeld dat zij geeft van de gezamenlijke euthanasie van voormalig minister-president Dries van Agt en zijn vrouw. Zij konden samen in rust en verbondenheid afscheid nemen.

‘Het vraagt om strenge waarborgen, vrijwilligheid, wilsbekwaamheid en een grondige toetsing. Daarbij is het belangrijk te erkennen dat de grootste twijfel vaak bij de huisarts en euthanasie-arts zal liggen.
(…) Hun rol is cruciaal: zij bepalen uiteindelijk of een dergelijk traject ethisch en medisch verantwoord kan worden. Het gesprek met de arts is daarom onmisbaar en verdient evenveel aandacht als de persoonlijke overwegingen van de partners zelf.’
_{(Marian Beekmans)}

‘Vanwege euthanasie raakt de huisarts bekneld tussen justitie en patiënten’

Groeiende afhankelijkheid
Voor de partner die alleen achterblijft, bestaat die ruimte niet, zegt Beekmans terecht. Die kan ook ondraaglijk lijden ervaren, ‘existentieel, relationeel en sociaal’.

‘Het vooruitzicht is vaak een langzaam aftakelend lichaam, verlies van zelfstandigheid en een groeiende afhankelijkheid van steeds wisselende zorgverleners. Eenzaamheid ligt voortdurend op de loer. Voor sommige mensen is dit geen leven meer dat zij als waardig ervaren.’
_{(Marian Beekmans)}

Levensverwachting
In een tijd waarin mensen steeds ouder worden, vooral de Generatie Z en Alpha, is het extra van belang stil te staan bij hoe het leven samen met je (liefdes)partner, en ook autonoom, eruit kan zien als je wellicht 100+ wordt – velen halen nu al de honderd.

In Met het Oog op Morgen (3 februari 2026) vertelde demograaf en sociaaleconomisch onderzoeker Ruben van Gaalen van het CBS over levensverwachting in Nederland. De bijzonder hoogleraar (UVA) vertelde over grote sociaaleconomische gezondheidsverschillen en vindt het plausibel dat de rijkste mannen 25 jaar meer gezonde levensjaren kunnen verwachten en de rijkste vrouwen 23. Dit in vergelijking met de armste mensen.

Prof. dr. Ruben van Galen

‘Tijdens het debat over het coalitieakkoord klonk kritiek op het voorstel om de AOW-leeftijd te laten meestijgen met de levensverwachting. GL-PvdA deed een vergeefse poging de verhoging meteen van tafel te krijgen, maar kwam niet aan een meerderheid.’
_{(Uit: Met het Oog op Morgen)}

Goed ouder worden
Er is een rijke geschiedenis aan (filosofische) literatuur over ouder worden. Over de vergrijzing wordt meer en meer geschreven: de zilveren generatie. De kracht van ouderen groeit en vaak mogen zij nog glinsterende jaren beleven. Literatuur erover stapelt zich op.

‘Filosoof Plato (428-347 v. Chr.) zag een belangrijke plek voor de wijze oudere in de samenleving. Cicero (106-43 v. Chr.) legt uit hoe de verlossing van jeugdige verlangens ruimte biedt voor rust en nieuwe inzichten.
Net als Epictetus (50-130 n. Chr.) benadrukt Michel de Montaigne (1533-1592) eeuwen later dat acceptatie van het onvermijdelijke en het loslaten van streven belangrijke deugden zijn in het ouder worden. Simone de Beauvoir (1908-1986) stelt daarentegen dat het blijven nastreven van doelen onmisbaar is voor goed ouder worden.
_{(Gēron, tijdschrift over ouder worden & samenleving)}

Filosofie van het late leven
Filosoof Suzanne Biewinga studeerde na haar werkende bestaan filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Zij promoveerde in 2025, op haar zeventigste, op Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven. Hierin wordt duidelijk dat Biewinga een overvloed aan kennis, inzicht en ervaring ziet bij de oudste generatie.

Autonoom en actief

Deze promotie leidde tot ‘een noodzakelijke en verfrissende benadering van ouder worden in een vergrijzende samenleving’ en de paperback Ouder worden als ervaring.

Bronnen:
*Trouw: Opinie – Alleen achterblijven is ook lijden (Marian Beekmans, 25 januari 2026)
* Samuel IJsseling: ‘Juist omdat het leven eindig is, krijgt het betekenis’ (Relifilosofie, 14 mei 2023
* Filosofie Magazine: Samuel IJsseling: ‘Simpelweg dankbaar dat ik er ben’ (Leon Heuts in gesprek met Samuel IJsseling, 26 april 2010)
* Bingo… of levensdoelen stellen als je toekomst krimpt (Relifilosofie,19 oktober 2025)
* Epictetus: Stoïcisme is geen school, maar levensleer voor iedereen (Relifilosofie, 29 juni 2025)
* YouTube: de zilveren generatie (interview met prof. Manu Keirse door Luuc Smit, omroep Zeeland)
* Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven | Suzanne Biewinga | Boom Uitgevers | Februari 2025 – 5e druk | ISBN 9789024469079

Beeld: soChicken
Foto Samuel IJsseling: Screenshot Vimeo (NRC)
Tekening huisarts: Sjoerd van Leeuwen (Dagblad Trouw)
Foto Ruben van Galen: Bij Vogonsymposium 2025 over bevolkingsgroei
Beeld Autonoom en actief: Pxhere

‘Geluk begint met een moment voor jezelf’

Boekrecensie Solosofie – Nika Vázquez Seguí. Zij schrijft over ‘de kunst van het alleen-zijn’ in Solosofie. Liefde voor het alleen-zijn. De Spaanse auteur schreef Solosofia in 2022. Vertaald als Solosofie in 2023. Een variatie op het stoïcisme? Segui verwijst toch niet naar die sofisten uit de 5^e eeuw v Chr. Wel toont Solosofie er duidelijk overeenkomsten mee. En eveneens met de wijze Solon van Athene. Segui vindt haar ‘denkgenoten’ echter verrassend genoeg veelal in het Westen.

‘Alleen zijn is niet hetzelfde als je alleen voelen’
_{(Nika Vázquez Seguí)}

Nika Vázquez Seguí studeerde psychologie aan de universiteit van Valencia en behaalde een master in de psycho-oncologie. Zij combineert haar werk in haar eigen psychotherapiepraktijk met cursussen over emotionele intelligentie bij verschillende instellingen. Seguí schreef eerder de boeken Aporta o aparta en Te quiero, ¿y ahora qué?.

Blijven leren
In Solosofie, in hoofdstuk Zelfgekozen eenzaamheid als je ouder wordt, leidt Segui af dat de Atheense moralist Solon een van de eerste solosofen was die dit soort uitspraken deed. En dat al een eeuw eerder dan de stoïcisten.

‘De Atheense moralist en dichter Solon zei het al in de zesde eeuw voor Christus: “Probeer te blijven leren zolang je leeft; denk niet dat de ouderdom de rede met zich meeneemt”.’
_{(Segui in: Solosofie)}

Een kunst, een kunde
De Duits-Amerikaanse filosoof en psychoanalyticus Erich Fromm (1900-1980), een der belangrijkste denkers over mens en maatschappij van onze tijd, schreef onder meer Liefhebben – een kunst, een kunde (1956). Segui verwijst al direct naar deze titel als een van de voorbeelden hoe we ons ‘in het leven van alledag kunnen bekwamen en verbeteren’.

Nika Vázquez Seguí

‘Zoals Erich Fromm het concept liefde op zijn kop zette door het te beschrijven als een kunst waarin we ons in het leven van alledag kunnen bekwamen en verbeteren, is ook een leven op eigen benen niet iets wat je zomaar van de ene dag op de andere leert, zeker als je nooit eerder de noodzaak hebt gevoeld om het te leren.’
_{(Segui in: Solosofie)}

Zelfontplooiing
Een andere Duits-Amerikaanse schrijver, Charles Bukowski, zegt Segui, is de vertegenwoordiger van de literaire beweging die dirty realism wordt genoemd en een trouwe bepleiter van eenzaamheid als middel om tot zelfkennis en zelfontplooiing te komen.

‘Het juiste evenwicht bewaren tussen eenzaamheid en mensen om je heen, daar gaat het om, dat is de manier om niet in het gekkenhuis te belanden.’
_{(Segui in: Solosofie)}

De leegte van je ziel vullen
Segui vindt de Franse filosoof Blaise Pascal (1632-1662) een revolutionair in zijn tijd. Na een zware depressie in 1645 wisselde hij wiskunde en toegepaste wetenschap in voor filosofie en theologie. Hij ontdekte de oneindige rijkdom van rust en zelfkennis. Wat hij met onderstaand citaat bedoelt, zegt Segui, is dat ‘de mens eropuit gaat om iets te vinden waarmee hij de leegte van zijn ziel kan vullen, omdat hij niet in staat is een innerlijk leven te cultiveren dat hem betekenis geeft’.

‘Al het leed van de mensen komt hieruit voort dat ze niet rustig in hun kamer kunnen blijven.’
_{(Segui in: Solosofie)}

Naar jezelf kijken
De bekende managementgoeroe Stephen R. Covey (1932-2012) waarschuwt, zegt Segui, dat als je ondergedompeld bent in de maalstroom van het dagelijkse leven, het bijna onmogelijk is tijd te vinden om naar jezelf te kijken. Covey schreef De zeven eigenschappen van effectief leiderschap (2008), waarin hij schrijft: ‘Reorganiseer je leven en neem opnieuw de leiding’.

‘Je laat je meeslepen door wat urgent is en vergeet wat belangrijk is. Als dat gebeurt doen ontevredenheid en onbehagen hun intrede, aldus managementgoeroe Stephen Covey.’
_{(Segui in: Solosofie)}

Zintuigen
Solosofie bestrijkt tal van boeiende en onverwachte onderwerpen, zoals Leven met je vijf zintuigen. Over ruiken waarmee je reist naar het hart van je herinneringen. Zien: geluk schuilt in het oog van de waarnemer. Horen en de muziek van het leven. Voelen en de emoties die dicht onder je huid zitten: over ‘huidhonger’ dat ook wel contactarmoede wordt genoemd. En proeven: Segui zegt een ‘foodie’ te zijn, en vertelt waarom een ‘solosoof’ in een restaurant vraagt om een tafel voor één.

‘Alleen’ zijn
Als een ‘duveltje-uit-een-doosje’ reageert Segui als mensen tegen haar zeggen dat ze ‘alleen’ zijn om duidelijk te maken dat ze geen formele relatie hebben: ‘Je bent niet alleen, je hebt alleen geen partner’. Een groot hoofdstuk hierover beschrijft ze in: Liefde is niet altijd iets voor twee. Boeiend is ook wat zij schrijft over Zelfgekozen eenzaamheid als je ouder wordt, en dan komen we uit bij de eerdergenoemde Atheense Solon.

Cicero
In Samenleven zonder iets op te geven, nodigt Segui je ten slotte uit om met beoefening van solosofie je relatie met anderen te verbeteren terwijl je meer rekening houdt met jezelf. Daarom staan er ook tientallen Oefeningen en Ervaringen in Solosofie, die extra inzicht geven, om uiteindelijk Cicero na te kunnen zeggen: “Ik ben nooit minder alleen dan wanneer ik alleen ben.” Commentaar van Segui hierop: