‘Neoliberalisme leidt tot almaar toenemende ongelijkheid’

Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer vertelt in Alkibiades dat de jonge politicus Alkibiades onder de indruk is van zijn vriend Socrates’ zoektocht naar het Goede, het Ware en het Schone. Alkibiades vindt echter dat het in de praktijk van de politiek onmogelijk is aan zulke verheven criteria te voldoen. – In Absolute Democratie laat Ilja zien dat politiek nu leidt tot de klimaatcrisis, groeiende ongelijkheid, en oorlog in Europa. En ook dat machthebbers onze democratische verworvenheden bedreigen door de vrije pers aan te vallen, rechters te ondermijnen en de weg vrij te maken voor nepnieuws.

‘De toestand in de wereld is kritiek, verworvenheden als democratie en open samenleving staan mondiaal onder grote druk’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Democratie ligt onder vuur
Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer onderbouwt in Absolute Democratie, zijn nieuwe bundel ‘alarmerende essays’, dat de democratie onder vuur ligt. En dat ‘het neoliberalisme met zijn ongebreidelde groei tot almaar toenemende ongelijkheid leidt’.

Rechtsstaat genegeerd
Onverschilligheid vindt Ilja een groot gevaar. We moeten ons teweerstellen tegen de extreemrechtse en antidemocratische krachten die niks liever willen dan onverschilligheid. Zijn bundel essays verwijzen naar het idee dat de winnaar van de verkiezingen het democratisch mandaat heeft om te doen wat-ie wil: absolute democratie. In het Leidsch Universitair Weekblad Mare is redacteur Sebastiaan van Loosbroek in gesprek met de schrijver.

‘Trump is daar het meest afschrikwekkende voorbeeld van. Gelukkig begint Europa te begrijpen dat Amerika misschien geen bondgenoot meer is. En misschien zelfs niet eens meer een democratie. (…) Kiezers van traditionele partijen zien hoe de rechtsstaat wordt genegeerd door partijen als de PVV, bijvoorbeeld door de poging een noodwet in te voeren voor het immigratievraagstuk.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Gepromote onverschilligheid
In Absolute Democratie zwengelt Ilja de discussie over die gepromote onverschilligheid aan in de hoop dat mensen wakker worden en erover beginnen na te denken.

‘Daar moeten we ons tegen teweerstellen. Elke vrijdagavond dat je het aan de bar hierover hebt met je vrienden is al een strijd tegen onverschilligheid. Zelfs al bereik je er twee mensen mee: dat is misschien niet veel, maar ook niet niks.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Socrates berispt Alkibiades in het huis van een courtisane

Toenemende sociale spanningen
Partijen als de PVV, JA21 en BBB wil Ilja niet verbieden, maar alleen zorgen dat mensen snappen dat er een heel andere democratieopvatting achter zit en wat daarvan de gevaren zijn. Maar ook het neoliberalisme met zijn ongebreidelde groei heeft volgens de schrijver heel veel problemen veroorzaakt: een economisch systeem dat leidt tot almaar toenemende ongelijkheid.

‘Ook de klimaatcrisis komt voort uit dat model van ongeremde groei. Je hoeft niet lang na te denken om tot de conclusie te komen dat dat niet langer goed gaat. Zowel vanwege de totale roofbouw die op de planeet wordt gepleegd, waardoor we die mogelijk onleefbaar maken, als toenemende sociale spanningen vanwege de groeiende ongelijkheid, draait het hele kapitalistische systeem uit op een mislukking. Dan moet je de moed hebben om voorstellen te doen voor verandering.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

‘Niet alle politici zijn volledig dom’
Als een van de eigenschappen van de huidige democratie, zegt Ilja dat die heel erg gericht is op de korte termijn. Veel politici vindt hij laf: ze kijken alleen maar panisch naar opiniepeilingen en zijn bang voor wat de kiezer van ze vindt.

‘Het zou heel verfrissend zijn als zij zich meer gaan bezighouden met het creëren van draagvlak voor wat op de langere termijn goed is voor het land. Niet alle politici zijn volledig dom – wel veel, maar niet allemaal – dus je zou verwachten dat politici ermee aan de slag gaan.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Traditioneel links
‘Links moet in deze tijd niet bang zijn om kritiek te hebben op het kapitalistische systeem’, zegt Ilja. Terugkijkend in de tijd vertelt hij dat traditionele linkse partijen aan geloofwaardigheid hebben ingeboet, en niet alleen in Nederland. Meer verleden haalt hij op: het kapitalistische systeem werd omarmd door van alles te privatiseren. Het socialisme moest zijn ‘ideologische veren afschudden’ (premier Wim Kok). Vlak na de val van de Muur leek het of het kapitalisme definitief had gewonnen.

‘Linkse partijen zijn daarin meegegaan, om redenen die destijds begrijpelijk waren. Maar dat is funest gebleken. Een partij als de PvdA geloven mensen niet meer. Ze wekken de indruk een regentenpartij te zijn die de status quo handhaaft.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

‘Tenzij we nu ingrijpen’
Ilja verwijst als voorbeeld naar Bernie Sanders die voor het afschaffen van Wall Street pleit. En naar Zohran Mamdani, die burgemeester van New York is geworden met een heel links programma. ‘Dat creëert enthousiasme en elan’.
Mare vraagt Ilja of het niet ook inherent is aan linkse partijen dat ze vaker ideeën hebben voor de lange termijn die onaantrekkelijker klinken. De klimaatcrisis en ongelijkheid kan je immers niet in vier jaar bestrijden.

‘Mensen zijn van nature niet goed in nadenken over de lange termijn. Maar dan moet je het dus goed uitleggen door bijvoorbeeld te zeggen: als we nu doorgaan met olie boren is dat voor de korte termijn prettig, maar je kinderen en kleinkinderen komen terecht in een verschrikkelijke wereld. Daar kunnen mensen gevoelig voor zijn.’

‘We kunnen niet doen alsof er géén reden is om bang te worden. Laten we die angst maar aanjagen. Maar dat moet je wel combineren met een uitweg: “We gaan naar de verdoemenis, tenzij we nu ingrijpen.” Dat is geen leuke boodschap, maar het alternatief is nog veel erger.’
_{(Ilja Leonard Pfeijffer)}

Bron:
Mare: De toestand in de wereld is één grote clusterfuck, zegt schrijver Ilja Leonard Pfeijffer

Absolute democratie | Ilja Leonard Pfeijffer | Kroniek van een aangekondigde afrekening | De Arbeiderspers | 320 pp. | € 23,99

Beeld: VPRO PODCAST – Nooit meer slapen, 5 februari 2026: ‘Absolute democratie: Kroniek van een aangekondigde afrekening. Van populisme en cultuuroorlog tot accelerationisme en surveillancekapitalisme: het komt allemaal terug in deze bundel met alarmerende essays’.
Beeld Socrates berispt Alcibiades* in het huis van een courtisane: Olieverfschilderij van Germán Hernández Amores uit 1857 – in: Filosofie Magazine (Hans Achterhuis: Zonder Hannah Arendt wint Alcibiades niets)*
*Hoewel Pfeijffer zelf de Griekse spelling van ‘Alkibiades’ gebruikt in zijn boek, hanteert Filosofie Magazine met ‘Alcibiades’ de gangbare Latijnse spelling.

Want wie is er nou geen Vreemdeling?

De Vreemdeling breekt in ons leven in, provoceert en irriteert. Filosoof, religiewetenschapper en theoloog Laurens Ten Kate zegt: ‘De stem van de vreemdeling spreekt blijkbaar niet vanzelf, en haar horen, naar haar luisteren, brengt mensen in verlegenheid. Hoort die verlegenheid bij onze ‘wereldtijd’? Recentelijk, of al heel lang? Die vragen wil ik onderzoeken, in gesprek met vele denkers die al met zo’n onderzoek begonnen zijn.’
– Beschouwing van het boek Wereldtijd van Laurens ten Kate door gastblogger Rudi Holzhauer, Erasmus School of Law, retired.

‘De stem van de vreemdeling spreekt blijkbaar niet vanzelf, en haar horen, naar haar luisteren, brengt mensen in verlegenheid. Hoort die verlegenheid bij onze ‘wereldtijd’? Recentelijk, of al heel lang?’
_{(Laurens ten Kate)}

Vreemd vooraf, met ook wat verbinding.
Vreemde Vrijheid was de titel van de oratie van Laurens ten Kate (Universiteit voor Humanistiek Utrecht – UvH) in 2016. Ik zat daar toen in de zaal. Ik volgde alles aandachtig, ik kon alles ook goed volgen, maar doordringen deed het allemaal pas veel later.
Dat is voor mij Laurens ten Kate. Wat hij wil overbrengen is zo groot dat er eigenlijk geen woorden voor zijn. Waarbij het woord ‘vreemd’ veel gebruikt wordt (door hem). Ik lees nu UvH als ‘Universeel vreemde Herkomst’.

‘De vreemdeling’
Wereldtijd is ook zo’n woord en zo’n boek. Het is in beginsel niet te vatten. ‘Vreemd’ krijgt hier invulling als ‘de vreemdeling’. Waarbij Ten Kate vanuit zijn achtergronden de relatie tussen religie en migratie onderzoekt, verkent en toegankelijk maakt.
Religie en wetenschap is al vele eeuwen onderwerp van studie. Religie en migratie is ingegeven door ‘bewegingen’ in de sferen van religie en migratie. Min of meer recente bewegingen. Meer of minder controversiële bewegingen.

Verbinding
‘Een goede mentale volksgezondheid is “dat iedereen er mag zijn”. Daarvoor is het nodig dat mensen meer voor elkaar openstaan, vertelt hij. ‘Dat vergt een spirituele ontwikkeling.’ Dit is zelfs mogelijk voor instanties: je hebt er alleen wel de juiste houding voor nodig. Mensen moeten zich bewust zijn van hun eigen universum, zodat ze op zoek kunnen naar het universum van de ander. Friedrich [in: Vangnet voor vrienden] zelf veroordeelt niet. Hij is altijd op zoek naar wat iemand beweegt.’

Dat gaat van ‘vreemd’ naar nog algemener. En komt niet eens uit het boek van Ten Kate, maar uit een recent rapport van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS). Zie de verbinding tussen zijn boek en dat rapport. Het citaat is overigens opgetekend in een gesprek onder Vangnet voor vrienden in hoofdstuk 4 van het rapport van die Raad: ‘In hoofdstuk 4 zet de RVS uiteen wat er nodig is om de mentale volksgezondheid te verbeteren. We pleiten voor meer ruimte voor de waarden van verbinding, verscheidenheid en vertraging’. Laurens ten Kate had het ook zo kunnen schrijven. Met een voetnoot naar Hartmut Rosa.

Vreemde Vrijheid
Die V die zegt het allemaal. Niet alleen Vreemde Vrijheid, niet alleen Vluchteling en Vreemdeling, niet alleen Verlichting en Verduidelijking, maar ook Voorspelbaarheid en Verlossing. Daar kun je acht boeken over schrijven. Het ‘VEET’ nog even door.

Vier delen
Het boek bestaat uit Vier delen, met de Volgende Vermeldingen. Deel I gaat over Vrije tijd (een Verkenning). Deel II gaat over Vreemde tijd (een Verdieping). Deel II over Wereldtijd (ook een Verdieping). En Deel IV over Verwonderde tijd (ofwel Verbeelding). Ofwel er is een Verkenningsgedeelte (Opening en de hoofdstukken 1 en 2), twee delen Verdieping (hoofdstukken 3-5 en hoofdstuk 6) uitkomend bij een Verbeeldingsgedeelte (hoofdstukken 7-15).

Levinas
Het gaat er voor Ten Kate in dit boek om de wereld te (leren) begrijpen via de vreemdeling. Het boek heet Wereldtijd omdat het gaat over die wereld waarin we de ander ontmoeten (blz. 15). Wie is de vreemdeling en wat is de wereld, zijn vragen die Ten Kate opneemt met de Franse filosoof Levinas en diens werk Totaliteit en oneindigheid uit 1961. Hij ziet dat werk als het startschot voor andere denkers die hij bespreekt, zoals Hannah Arendt, Jacques Derrida en Jean-Luc Nancy.
Ten Kate neemt ons mee door de vreemde wereld waarin Levinas ons binnenleidt: de wereld die ons thuis is en die ons tegelijkertijd ontsnapt. (blz. 19) Hij gaat na hoe de wereld een plek is waar mensen als vreemdelingen wonen, voor zichzelf, voor elkaar, voor de wereld, en dat we dat vreemdelingschap moeten uithouden en op waarde schatten. In de hoofdstukken 3, 4 en 5 van Deel I gaat hij ver terug in de tijd, want de wereld is naar zijn inzicht al heel lang een vreemde plek. (blz. 20).

Laurens ten Kate bij zijn recent verschenen boek

Van A naar Z
Van de Axiale tijd of de Aufklärung naar een Zeitenwende. De axiale tijd wordt in de recente wetenschap minder als een definieerbare tijdperiode beschouwd dan als een modus, een fundamentele voorwaarde van onze tijd die zijn oorsprong vond, breed genomen, in en rond dat laatste millennium BC. De huidige axiale theorievorming interpreteert axiale wending liever als een continu proces dan als een tijdperk met een begin en een einde.
Dit alles in aanmerking genomen geeft Ten Kate de voorkeur aan de term ‘non-axiaal’ boven ‘preaxiaal’, om elke suggestie van een historische chronologie (voor en na, pre- en post-) te vermijden. Het is heel goed mogelijk dat axiale en non-axiale kenmerken de hele menselijke evolutie bepalen, waarbij ze elkaar wederzijds beïnvloeden en transformeren, elkaar soms versterken en soms tenietdoen of minstens ondermijnen (zoals bij een historische breuk). (blz. 86-87).

Religie en migratie
De vreemdeling koppelt Ten Kate aan migratie. En ook aan de huidige zgn. asielcrisis, met alle geweld (incl. Gaza) en alle eenzijdigheden die daarmee op ons pad komen. Dat stukje in het boek (blz. 25-37) leest als kritische krantencolumns. De politiek, de religies, de academische wereld, pop- en rockteksten komen voorbij. Het boek van Hein de Haas over migratiemythes werkt dan inzichtelijk. En: ‘Het zou dus kunnen dat meer dan veertig jaar neoliberalisering van de politiek in westerse landen deze spanning tussen vrijheid en verbinding voor velen onleefbaar heeft gemaakt?’ (blz. 37).

Vrijheid ‘een toverwoord’
Het Pinksterverhaal brengt de christelijke godsdienst naar binnen. Over Jezus van Nazareth die op aarde als een vreemdeling rondzwerft en in de huizen van mensen verblijft. De taal wordt universeel. Met het Bijbelboek Handelingen komt het dilemma vrijheid en verbinding binnen. Jezelf zijn en ergens bij horen. (blz. 41). Ten Kate noemt vrijheid een ‘toverwoord’, op basis van tien jaar onderzoek naar het vrijzinnig gedachtengoed. Met daarin een botsing tussen twee talen: de religieuze en de seculiere. Die elkaar niet per se uitsluiten. (blz. 50).

Spreekt vrijheid vanzelf, of toch niet?
In zijn boek ontdekt Ten Kate het tegendeel. Neoliberalisme en populisme, de Capitoolbestormers, de coronacrisis – overal staat onze vrijheid centraal. Als dilemma. ‘We staan allen voor dit dilemma dat de geest van Pinksteren ons inblaast: lieten zijn vuurtongen ons immers niet tegelijkertijd ons zelf zijn (‘moedertaal’) en ons blootstellen aan de wereld door ‘buiten onszelf te zijn’? Maar zou het dilemma dan meer zijn dan een patstelling, en ons een kans bieden? De kans om een band aan te gaan met degene met wie ik helemaal geen band heb, met de vreemdeling?” (blz. 56).

Vluchteling als heilige indringer
‘Heilig’ verwijst van oudsher naar iemand die buiten de gemeenschap staat. De heilige is de indringer. Op een schilderij van Caravaggio: ‘Caravaggio is alleen geïnteresseerd in de mens. Hij heeft van alle schilders het scherpste oog voor wat de verschijning van het hemelse voor gewone stervelingen betekent: ze raken erdoor ontzet.’ (blz. 66).
Anno de vluchtelingencrisis 2015 zien we de vluchteling als de heilige indringer die de Europese werkelijkheid ‘overvalt’, verandert, en ja, misschien ook laat ‘ineenstorten’. (blz. 69). Kan men van elkaar gescheiden zijn – dat wil zeggen volledig vreemd voor elkaar – en toch een band hebben? En zo ja, wat voor band zou dat dan kunnen zijn? (blz. 71). Antwoord: een scheidingsband ofwel een ‘bond of separation’.

Rudi Holzhauer
Want wie is er nu geen migrant en dus geen vreemdeling?
Daar werd ik zelf mee geconfronteerd door de mooie opdracht die Ten Kate in mijn exemplaar van Wereldtijd schreef. Want ja – met een Duitse moeder en wonend in Spanje ben ik dus die ‘migrant bij uitstek’. En waar koningin Maxima in 2007 meldde dat ‘de Nederlander niet bestaat’, doelend op een behoorlijke diversiteit in identiteiten, geven David de Boer en Geert Janssen in hun boek De Vluchtelingenrepubliek aan dat de overgrote meerderheid van in Nederland wonenden een migratieachtergrond heeft. Ooit gekomen als vluchteling. Naar die Republiek. Daar is niets bijzonders aan. Allemaal ooit Vreemdelingen. Allemaal ooit Indringers. Inmiddels allemaal behoorlijk Verbonden.

Lees hier vervolg van deze bijdrage: ‘Een spirituele revolutie’
_{RELIFILOSOFIE vangodenenmensen.com}

Beeld: deBalie Amsterdam
Foto Laurens ten Kate: Universiteit voor Humanistiek
Foto: Hans van Velzen – Trots laat Laurens ten Kate zijn recent verschenen boek zien. Wie meer wil weten over zijn ideeën doet er goed aan dit boek ‘Wereldtijd’ te lezen, over de blik van de vreemdeling die, zoals iedereen, verlangt naar verbondenheid.
Foto Rudi Holzhauer: (Moslim Archief)

Wereldtijd |Essay over de vraag van de vreemdeling | Laurens ten Kate | Boom

‘Overeenkomsten neoliberale ideologie met moslimfundamentalisme’

The American Dream, Salvador Dali UITGELICHT: De mens heeft onzichtbare en niet meetbare emotionele behoeftes die onderkend en beleden moeten worden om de geest gezond te houden. ‘De visie op de mens met zijn emotionele en dus immateriële behoeftes wordt in onze materialistische, door toetsen, testen, statistieken en breinonderzoeken geobsedeerde maatschappij in het beste geval genegeerd en in het ergste geval als achterlijk weggezet.’ – Dit zegt schrijfster Sana Valiulina in de NRC over de moraalvrije ideologie die de mens tot een louter rationeel wezen heeft gereduceerd.

‘Nu religie samen met Maria van de eeuwigdurende bijstand is weggevallen, blijven de grote vragen voor de meeste mensen onbeantwoord. Evenmin kunnen ze worden beantwoord door de nieuwe technologieën, laat staan door plat amusement.’

Complexe menselijke conditie
Maar die vragen ontstaan vanuit de diepste emotionele behoeften van de mens, vanuit zijn donkere, irrationele kanten. Valiulina stelt nu dat die donkere kanten door het neoliberalisme worden ontkend en genegeerd.

‘Het lijkt alsof die predikers nooit een behoorlijk boek hebben gelezen waarin de complexe menselijke conditie uiteen wordt gezet.’

Sana Valiulina

Mens meer dan economische eenheid
Het neoliberalisme moet volgens Valiulina ook niets van kunst en literatuur hebben omdat deze zich bezighouden met die donkere, onvoorspelbare kanten en laten zien dat de mens meer is dan alleen een economische eenheid, gedreven door zijn maag en libido, of, zoals het nationalisme ons wil doen geloven, door de angst en achterdocht naar de ander.

‘In haar afkeer voor kunst en literatuur vertoont de neoliberale ideologie interessante overeenkomsten met uitgerekend het moslimfundamentalisme. Dat immers, keurt ook alle uitingen van de menselijke ziel, zoals muziek, dans en poëzie, kortom alles wat niet in de pas loopt met die enige grote waarheid, af of verbiedt het.’

Historicus, cultuurfilosoof en antropoloog
Johan Huizinga (1872 – 1945)

Johan Huizinga
Valiulina stelt ook dat de humaniora, de zogenaamde menswetenschappen, een steeds kleinere rol krijgen toebedeeld in onze kennismaatschappij. Zij verwijst naar de Leidse professor (historicus) Johan Huizinga die in In de schaduwen van morgen al in 1935 stelde dat ethiek, het domein van de geesteswetenschappen, hopeloos bij de techniek was achtergebleven en in razend tempo veel van zijn glans verloor in het licht van de nieuwe, krachtige ideologieën.

‘Wat ons nekt, is de ondraaglijke platheid van het bestaan, gepredikt door de ideologen van eigen bodem.’

Zie: Ach toe, mag het bestaan iets minder plat? (NRC, 9 april 2016)

Beeld: The American Dream, Salvador Dali (Pinterest)

Sana Valiulina (Tallinn, 1964) studeerde in Moskou Noorse taal- en letterkunde en woont sinds 1989 in Amsterdam. Ze schreef eerder Het kruis (2000), Vanuit nergens met liefde (2002), Didar en Faroek (2006, nominatie Libris Literatuurprijs), Honderd jaar gezelligheid (2010) en Kinderen van Brezjnev (2015)
_{Update februari 2026: Lay-out, beeld Huizinga, foto Valiulina: Frank Ruiter, 2022 / NPOradio1}

Afrekenen met de christelijke moraal kost miljarden

‘Bankiers doen in het groot wat anderen in het klein doen. Hoe dat komt? Omdat de ethici die wilden afrekenen met de christelijke moraal die de anderen op gelijke hoogte plaatst als onszelf, al jaren zeggen dat ‘ik’ mijn norm ben en genot de zin van het leven. Bankiers doen slechts wat die ‘liberale’ ethici in wezen hebben voorgehouden.’ Dit zegt Mark Van de Voorde, publicist en raadgever van de Belgische premier Yves Leterme en van de Belgische vicepremier en minister van Buitenlandse Zaken Steven Vanackere, op Rorate.

Van de Voorde: ‘De bankiers van de Londense City verwachten dit jaar 7,2 miljard pond bonussen. Vorig jaar streken ze ‘slechts’ 6,7 miljard pond aan bonussen op. Als de verwachtingen kloppen, steken de Londense bankiers dit jaar 7 procent meer op zak. Op dezelfde dag dat dit vooruitzicht bekend werd gemaakt, stond in de Britse kranten ook te lezen dat het inkomen van het modale gezin in het Verenigd Koninkrijk is gedaald met… 7 procent. ‘

Hij is echt boos, Van de Voorde. Lees het hele artikel maar. ‘Dat in het Verenigd Koninkrijk nu al 23 procent van de kinderen in armoede opgroeit, en ook in Nederland en België het aantal armen toeneemt, zal de bankiers een zorg wezen. En de goegemeente ook. Met dank aan de ethici die de christelijke moraal achterhaald vonden die het criterium voor ons handelen buiten het individu legde. Daardoor is de negentiende eeuw terug, in een neoliberale vorm.’

Zie: Crisis, gevolg van collectief egoïsme

Illustr: hetgrotegeld.be