‘Jezus blijft een mythe’

Een verslag over het symposium Het mysterie van Jezus toen… en nu? verscheen afgelopen maand in magazine Koorddanser. Waren er nieuwe inzichten over de persoon of mythe Jezus? Dat vroeg Ewald Wagenaar zich af in zijn artikel Jezus blijft een mythe. Hij gaf daarin de opvattingen weer van filosoof Tim Freke, de gnostici Jacob Slavenburg en Bram Moerland, en theoloog Tjeu van den Berk.

Volgens Wagenaar laat de online Zeitgeistfilm geen misverstand bestaan over het christelijke kerstverhaal en doet het je zelfs twijfelen aan het waarheidsgehalte in álle religies, omdat de rol van astrologie, dan wel astronomie, als onderliggend motief vaak zo evident is:

‘Het christelijke verhaal is een gejatte versie van een oudere religie die het weer ergens anders vandaan pikte en als je zo steeds verder in de tijd teruggaat, blijkt het ten diepste een astronomisch verhaal te zijn. Terugkeer van het licht tijdens de zonnewende, drie koningen (sterren) en een heel rijtje andere typische karakteristieken.’

Wagenaar vertelt dat Freke in zijn voordracht De ervaring van het mysterie het Jezus-mysterie als een mythe bestempelt – en toch bleven de 300 luisteraars in de Baarnse kerk zitten. Die zagen volgens Wagenaar in Jezus vermoedelijk vooral een symbool. Volgens Freke is Jezus gewoon wat we zelf zijn.

‘Nou is er geen enkele historische bron die het bestaan van Jezus bewijst. Zelfs de Joodse geschiedschrijver Josephus – de enige uit Jezus’ tijd die over hem schreef – bleek onbetrouwbaar. Er zijn ook zó veel meningen over Jezus dat je wel mag zeggen dat er net zo veel mensen als Jezussen zijn.’ (Freke)

Volgens Slavenburg – sprekend over Jezus in de esoterische traditie – is het huidige christendom niet gebaseerd op de leringen van de eerste christenen en bestond in het begin van het christendom de volgelingen van Jezus uit pacifistisch joods-christelijke leerlingen. Later is de toon in het christendom gezet door Rome, in taal, cultuur en sfeer van de heersers van die tijd.

‘Maar het niet in de officiële Bijbel opgenomen evangelie van Jacobus – de broer van Jezus – laat een heel andere Jezus zien: eentje van vlees en bloed en iemand die pas bij zijn doop de ‘Christus’ werd. Hij wist wel dat hij tot iets bijzonders geroepen was, maar in een oud geschrift van de vroege Judese christenen in Syrië staat dat bij Jezus’ doop de hemel zich opende en God sprak: ‘Heden heb ik jou verwekt’.’ (Slavenburg)

Volgens Wagenaar is de Jezus die Slavenburg ziet een gnostische en dat schuurt met het beeld in het collectieve bewustzijn van de christelijke Jezus zoals de kerk hem profileert. Van den Berk – Christus: archetype, dogma en symbool; de visie van Carl Gustav Jung – belichtte op het symposium Jezus in de archetypische oriëntatie van Jung:

‘Het grote mysterie is geworteld in de menselijke ziel, niet in de buitenwereld’, citeert hij Jung. De moderne mens moet van de metafysische Jezus een ervaring maken van de eigen ziel.(…) Het gaat om de numineuze ervaring die bij de beleving van religie hoort. (…) Jung zei hierover: ‘Je wordt opgenomen in het grote zelf.’

Tot hilariteit van het auditorium, aldus Wagenaar, vertelde Moerland – To be or not to be, that’s NOT the question, verhalen als dragers van betekenis – het door hemzelf aangepaste verhaal van Roodkapje die het paadje naar oma verlaat, daar Winnie de Poeh tegenkomt en samen van de honing gaan genieten:

‘Heeft Roodkapje bestaan of niet? Dat is geen zinvolle vraag voor het sprookje. Een verhaal hoeft helemaal niet waar te zijn om een betekenis te hebben. (…) Wat is de betekenis van Jezus, ongeacht of hij bestaan heeft? Die zit voor mij in de mystieke ervaring. (…) De aard en kwaliteit van de ervaring kenmerkt zich overal ter wereld op dezelfde manier: het ervaren van de eenheid van het al, een sterk besef van de eigen bestemming, afwezigheid van angst, tijdloos en een onderdompeling in liefde. Dat geeft de ervaarder een zeker weten, dit was wat werkelijk is.’

‘Zalig de mens die heeft geleden, zei Jezus. Lijden is dus deel van de werkelijkheid. In de leegte van het niet-weten is de liefde te vinden. Dat roept barmhartigheid op en – mits die geen vlucht wordt – kan dat als antwoord gelden op de uitnodiging van de Jezusmythe. Of dat wat uitmaakt? Maakt mij niet uit. Het is mijn verhaalperspectief en betekenisvol genoeg voor mij.’

Het artikel van Ewald Wagenaar staat in magazine Koorddanser, jaargang 32, nummer 335, december 2015.

Gerelateerd: Is religie een verkeerde interpretatie van mythologie?

Illustr: 13 januari Doopfeest (Antoine Coypel, De doop van Christus, c.1690) (Pinterest)

Tolkien en de mythen die geen leugens zijn

‘Tolkien betoogde dat mythen helemaal geen leugens zijn, maar juist de beste manier zijn om waarheden door te geven die anders onuitsprekelijk zouden zijn. We zijn afkomstig van God, vervolgde Tolkien, en het is onvermijdelijk dat de mythen die wij gemaakt hebben, ook al bevatten zij fouten, ook een versplinterd fragment van het ware licht weerspiegelen, de eeuwige waarheid die bij God berust.’

Aldus LUCEpedia over J.R.R. Tolkien, momenteel het meest bezochte item aldaar. Geïnspireerd door het (her)lezen van De Hobbit, die eind dit jaar in 3D in de bioscoop (deel 1) te zien zal zijn, nam ik daar ook een kijkje. Altijd al gedacht dat bij Tolkien het religieuze een grote rol speelde. Tolkien werkte mee aan een Bijbelvertaling, de Bijbel van Jeruzalem, die uitkwam in 1966. Vriend en collega aan de universiteit (Oxford) en schrijver C.S. Lewis raakte door Tolkien overtuigd van het christelijk geloof. Lewis, die eerst overtuigd was van de onmogelijkheid het bestaan van een God aan te tonen, veranderde eerst in een theïst en vervolgens in een overtuigd christen en apologeet.

Tolkiens geloof speelde volgens Wikipedia een belangrijke rol in de bekering van C.S. Lewis van het atheïsme tot het christendom, maar Tolkien was erg teleurgesteld dat Lewis ervoor koos zich aan te sluiten bij de Anglicaanse Kerk, die Tolkien, in tegenstelling tot de rooms-katholieke Kerk, een ‘zielige en duistere mengeling van half-vergeten tradities en verminkte geloofsopvattingen’ vond.

Tolkien wordt door Humphrey Carpenter de ‘vader van de moderne fantastische literatuur’ genoemd, aldus Wikipedia. Zijn geloof in de fundamentele waarheden van het christendom en hun plaats in de mythologie brengen sommige critici ertoe christelijke thema’s te zien in In de Ban van de Ring, ondanks een opmerkelijk gebrek aan openlijke religieuze verwijzingen. Dit is niet zo verwonderlijk, want de verschijnselen die in onze eigen wereld tot religieuze impulsen leiden, zijn in Midden-aarde een normaal en vanzelfsprekend onderdeel van de natuurlijke omgeving. (Midden-aarde is afgeleid van de verengelste vorm van het Oud Noorse Midgard, het land dat bewoond wordt door mensen in de Noorse Mythologie.)

Tolkien zette zich openlijk af tegen de ideologieën van zijn tijd: het communisme, het racisme in Zuid-Afrika en het nazisme. Omdat hij daar zo uitgesproken tegen was, lieten critici zich verleiden tot het trekken van parallellen tussen Tolkiens werk en de oorlogen die destijds woedden. Zij probeerden de strijd tussen goed en kwaad in de Ring-trilogie een anti-communistische parabel te noemen of toe te passen op de oorlog tussen de nazi’s en de geallieerden. Dit soort vergelijkingen heeft Tolkien altijd fel bestreden. (Lucepedia)

Tolkien had grote moeite met het gebruik van religieuze verwijzingen in de verhalen van C.S. Lewis, die vaak openlijk allegorisch van aard waren. Tolkien schreef echter dat de plaats van handeling van de Doemberg een toelichting vormde op het Onze Vader.

Zijn voorliefde voor mythes en zijn devote geloof kwamen samen in zijn bewering dat hij geloofde dat de mythologie de goddelijke weerklank is van De Waarheid. Dit standpunt kwam tot uitdrukking in zijn gedicht Mythopoeia en zijn opvatting dat mythes fundamentele waarheden bevatten werd in algemene zin een centraal thema van de Inklings (een informele letterkundige discussiegroep die tussen 1930 en 1960 verbonden was aan de Universiteit van Oxford, pd.) (Wikipedia)

LUCEpedia (Leer de theologie kennen…) biedt een unieke dienst aan kerk en maatschappij in Nederland door een gethematiseerde ontsluiting van kennis en informatie die binnen de Faculteit Katholieke Theologie (FKT) aanwezig zijn – vanuit het theologisch onderzoek en onderwijs-, en van gewogen informatie uit geselecteerde online bronnen over theologie en samenleving, beschouwend-wetenschappelijk en actueel-opiniërend van aard, gecombineerd met speciaal geschreven content door experts binnen en buiten de FKT. Hierin ligt het surplus van LUCEpedia ten opzichte van alle andere online initiatieven.

Zie: J.R.R. Tolkien (1892-1973) (LUCEpedia)

Foto: Tolkiens blauwe plaquette bij Sarehole Mill, in Birmingham.
(GNU Free Documentation License)

Artist impression Tolkien: counter-currents.com

On You Tube: Lewis and Tolkien Debate Myths and Lies – A clip from EWTN’s ‘Tolkien’s ‘The Lord of the Rings’: A Catholic Worldview” portraying a debate between C.S. Lewis and J.R.R. Tolkien on whether or not myths are lies. This debate was ultimately instrumental in C.S. Lewis’s conversion to Christianity.