Religie als maakbaarheidsgeloof

Magritte.Intermission...De.maakbare.mens
‘Het linkse idee dat de samenleving maakbaar was, is op niets uitgedraaid. En nu blijkt sinds de kredietcrisis ook de rechtse maakbaarheidsideologie failliet.’ Dat schreef Trouw al eind 2008. Hoogleraar publieke theologie Erik Borgman zegt nu dat het stuklopen van de maakbaarheidsideologie de religie terug op de kaart heeft gezet, in De geloofsbelijdenis van Erik Borgman.

De Verlichting bracht het idee van de maakbaarheid. In de woorden van historicus, ethicus en publicist Gie van den Berghe, de schrijver van het boek De mens voorbij:

mens_voorbij‘Geen door God gegeven wetten, macht of moraal. Wij mensen staan er alleen voor, moeten zelf een betere staatsvorm en moraal ontwerpen, wereld en mens maken, moeten onze eigen schepper worden. Dat is het inzicht dat Verlichting heet. Goddelijk licht, openbaring, ingeruild voor dat van rede en wetenschap.’ 

‘Het grenzeloze optimisme werd bekrachtigd door politieke en industriële revoluties; triomfen van wetenschap en technologie, geneeskunde en biologie; ideologieën die hemelen op aarde beloofden. De negentiende eeuw werkte de verlichtingsideeën uit, reikte instrumenten aan voor hun realisatie. Daar stonden we dan, leerling-tovenaars met een achterophinkende moraal.’ 

Het vooruitgangsgeloof en de maakbaarheid van de voorzienigheid, Verlichting genaamd, blijken uiteindelijk erg tegen te vallen. Volgens Borgman – ‘we zijn extreem bezig met risicobeheersing’ – in een artikel van Theo van de Kerkhof, dringen de grenzen van de maakbaarheid tegenwoordig steeds hinderlijker ons blikveld binnen en heeft de terugkeer van de religie in onze samenleving hiermee te maken.

‘Religies kunnen omgaan met precies dit punt, de onbeheersbaarheid en kwetsbaarheid van het leven. In religieuze tradities leeft het besef dat het leven niet in onze hand ligt, dat het ons gegeven is. Met andere woorden: het stuklopen van de maakbaarheidsideologie heeft de religie terug op de agenda gezet.’ 

erikborgmanDe valkuil van de religie zelf als maakbaarheidsideologie is echter dat het ook – zoals Borgman stelt – te gebruiken is ‘als een set van tools waarmee je jouw geestelijk welzijn voor elkaar kunt boksen, want dan wend je de religie instrumenteel aan en dat gebeurt veel’. Volgens de theoloog maakt een overspannen maakbaarheidsgeloof ons leven er echt niet beter op.
Erik Borgman (foto: TU) is dan ook erg huiverig om religie als oplossing aan te dragen, maar onze cultuur zou wel gebaat zijn bij een meer religieuze grondhouding.

‘Religie zegt niet: ‘Geef je nou maar over, dan wordt alles oké.’ Het is omgekeerd: ‘Op een bepaalde manier is alles al oké en daarom is het reëel en verantwoord om je over te geven.’ Het christendom is in dit opzicht dubbel tegendraads: zelfs als je aan die overgave ten onder gaat dan nog is de situatie niet reddeloos verloren, dan nog is er die laag in de werkelijkheid waar je niet uit kunt vallen. ‘Niemand valt, of hij valt in uw handen’, dicht Huub Oosterhuis. Zo is het, geloof ik.’ 

‘Het geloof zegt: zelfs als er helemaal niets meer is, dan moeten we bij dat niets blijven. En in dat niks gebeurt iets. Dat is het wonder waar het in het geloof om draait. En dat wonder is geen toevalligheid, maar dat is de grondstructuur van onze werkelijkheid: de God uit wie alles voortkomt, is betrokken liefde. Dát is de christelijke belijdenis’ 

Zie: De geloofsbelijdenis van Erik Borgman

logo-de-bezieling-web
Het artikel van Van de Kerkhof staat op de gloednieuwe site De bezieling, waar ‘hedendaags leven de christelijke spiritualiteit ontmoet’.

Erik Borgman (1957, Amsterdam) is hoogleraar publieke theologie. Hij bekleedt de Cobbenhagen-leerstoel van Tilburg University.

Illustr. Intermission, 1928, Rene Magritte