‘Als er niets anders is dan materie en een blind evolutieproces, zijn waarden en normen volstrekt willekeurig. Wat wij goed en fout vinden, is dan puur het resultaat van een toevallige ontwikkeling.’ Aldus prof. dr. J. Hoek, bijzonder hoogleraar gereformeerde spiritualiteit aan de Protestantse Theologische Universiteit, in het RD onder de kop ‘Ook dierenwereld laat vonkjes van bedoeling Schepper zien’. 

Hoek citeert Richard Dawkins waarop de Britse wiskundige John C. Lennox reageerde dat deze schokkende conclusie volkomen logisch volgt uit het naturalistisch atheïsme van Dawkins: 

‘In een universum van blinde fysieke krachten en genetische celdeling zullen sommige mensen verwond worden, andere mensen geluk hebben en je zult er geen enkele betekenis in vinden en evenmin enige gerechtigheid. Het universum dat we waarnemen heeft exact die eigenschappen die we zouden verwachten als er ten diepste geen ontwerp, geen doel, geen kwaad en geen goed is. Niets behalve blinde, meedogenloze onverschilligheid. Het DNA weet niets en kan het niets schelen. DNA is gewoon. En wij dansen naar zijn pijpen.’ 

Het artikel van Hoek is er een uit een reeks artikelen in de diverse media naar aanleiding van het recent verschenen boek De Bonobo en de Tien Geboden – Moraal is ouder dan de mens van bioloog en momenteel hoogleraar psychologie Frans de Waal. Hoek gaat verder in op De Waal, die stelt:

‘dat mensapen zoals de bonobo lang niet zo zelfzuchtig zijn als werd aangenomen en dat ze, als het op ‘humaan’ gedrag aankomt, het mogelijk zelfs winnen van de gemiddelde priester of leviet (met een zinspeling op de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.)

Hoek denkt dat De Waal het morele godsbewijs voorgoed uitgerangeerd meent te hebben, daar menselijkheid immers een biologische eigenschap van de soort is en niet iets wat ons door religie bijgebracht hoeft te worden. Verdere argumentatie van Hoek houdt op met de stelling dat de dierenwereld vonkjes van bedoeling van de schepper laat zien:

‘In de Bijbel lezen we van de zorg die dieren voor elkaar hebben (denk bijvoorbeeld aan de hen met haar kuikentjes en aan de mus en de arend die voor hun jongen zorgen, Matth. 23:37; Psalm 84:4; Deut. 32:11) en van de warme gevoelens die ze kunnen koesteren voor hun menselijke verzorgers (Jes. 1:3).’ 

In de Volkskrant stelde opinieredacteur Chris Rutenfrans dat er voor moraal menselijk bewustzijn nodig is. Hij vroeg zich af of het gedrag van mensapen, dat inderdaad sterk lijkt op menselijk gedrag, wel moreel genoemd kan worden.

‘Dat lijkt mij niet. Dieren vertonen wel sociaal gedrag dat bij de mensapen inderdaad bijzonder verfijnde vormen kan aannemen, maar zij kennen geen moraal in de zin van een stelsel van waarden en normen met betrekking tot goed en kwaad. Moraal is niet je goed gedragen, maar is een reflectie op goed en slecht gedrag en het vermogen aan de bestaande opvattingen daarover te twijfelen en er nuances in aan te brengen. Zoals De Waal ook zelf schrijft, kennen mensapen geen streven naar een moraal, in de menselijke betekenis van een logisch coherent systeem waarover gedacht en gediscussieerd kan worden en dat op grond daarvan ook gewijzigd kan worden.’ 

Ds. G. A. van den Brink groef wat verder in een ander artikel in het RD, waarin hij onder meer stelt:

‘Het verbaast dan ook niet dat De Waal vergaande filosofische en theologische uitspraken doet. Maar hij vermeldt in zijn literatuur geen enkel recent filosofisch of wijsgerig-theologisch werk. Er gebeurt ontzettend veel in de godsdienstfilosofie, en men houdt zich daar grondig bezig met de vraag wat moraal is en hoe de relatie is tussen sociaal en moreel gedrag. Maar De Waal kijkt naar zijn aapjes en hoeft die boeken niet meer te lezen.’ 

Van den Brinks eindconclusie is dat de inspanningen van De Waal misschien daarom zo populair zijn omdat hij met alle kracht betoogt dat de mens ‘van nature goed’ is (de titel van een eerder boek). 

‘De dierentuin moge een terrein zonder zonde zijn, maar helaas kun je dat van de mensenwereld niet zeggen. Misschien wordt het tijd dat Frans de Waal eens de dierentuin uit stapt en zijn ogen opent in de mensenwereld. De wereld van Verdun, van Rwanda, van Syrië, van Somalië. De wereld van ons.’ 

De mensenwereld lijkt wel van moraal los. Maar heel misschien is het ook waar wat Rutenfrans zegt:

‘Zoals De Waal terecht opmerkt, ligt aan alle bekende culturen een religie ten grondslag. Dat niet-religieuze culturen niet bestaan ‘stemt tot nadenken’, schrijft hij. Als de morele verschillen tussen verschillende culturen niet biologisch verklaarbaar zijn, zijn ze mogelijk te verklaren uit de verschillen tussen de religies die aan die culturen ten grondslag liggen.’

Zie: 

Ook dierenwereld laat vonkjes van bedoeling schepper zien 

Zoektocht Frans de Waal naar moraal in dierentuin overtuigt niet 

‘Er is geen moraal zonder God’ 

Luister na al die artikelen ook eens naar: Theodor Holman in gesprek met:

Stine Jensen, Chris Rutenfrans en Paul Cliteur over het laatste boek van Frans de Waal De Bonobo en de tien geboden’, met als ondertitel ‘moraal is ouder dan de mens’. Frans de Waal is bioloog, gespecialiseerd in het gedrag van primaten (apen en halfapen). Wat is de herkomst van moraal? Hebben we religie nodig om goed te zijn? (Opname van 8 juli jl.)

Bioloog Frans de Waal (foto: wikipedia) woont al meer dan dertig jaar in de Verenigde Staten waar hij werkt als hoogleraar psychologie aan de Emory University in Atlanta. Al ruim 30 jaar doet hij onderzoek naar het gedrag van apen. In 2007 plaatste Time Magazine hem in Top 100 met de meest invloedrijke mensen ter wereld. Zijn meeste recente boek The Bonobo and The Atheist verscheen eerder dit jaar in de VS, en ligt sinds maart de vertaling De Bonobo en de tien geboden ook in Nederland in de boekhandel.

Natuurfoto’s : PD