Hogeschool voor Filosofie en Liberal Arts: Filosofie b(l)oeit!

Bezield zijn ze op de eerste Open Dag: de docenten die per september 2014 studenten verwelkomen voor de eerste driejarige HBO-opleiding Filosofie en Liberal Arts (HFLA) in Nederland. Dat betekent studeren in deeltijd; met de mogelijkheid colleges digitaal te volgen; met colleges op twee avonden per week. De eerste Open dag vond plaats in de Kargadoor in Utrecht, de stad waarin ook de colleges te volgen zijn.

Dr. Rijk Schipper verrichtte op 1 maart de aftrap met de introductie Filosoferen in maatschappelijke context en gaf tevens een toelichting op de uitgangspunten van de HFLA. Daarna werden de verschillende studierichtingen gepresenteerd door dr. Tania Kochetkova en dr. Taede A Smedes.

‘Filosoferen in maatschappelijke context’, is het motto van de HFLA. Interessant zijn de drie afstudeerrichtingen, zoals Journalistiek & Media; Onderwijs & Liberal Arts en Beleid & Consult. Naast deze afstudeerrichtingen kent de HFLA vier leerlijnen, zoals Duurzaamheid, Politiek, Cultuur en Levensbeschouwing. Studenten worden opgeleid tot filosoof; voorbereiding op een beroep staat centraal.

De studierichting Journalistiek en Media met de leerlijn Levensbeschouwing trok vooral mijn aandacht. Deze is nog in ontwikkeling, evenals de andere studierichtingen en leerlijnen. Bij Levensbeschouwing moet je denken aan modules zoals Filosofie & Levensbeschouwing waarin onder meer een verkenning van de verschillen en overeenkomsten tussen rede en religie. In de lessen zal de verhouding geloof en wetenschap centraal staan.

Voorbeeld van een andere module is Media & Religie. In deze module zal aandacht worden besteed aan de manier hoe er in onze samenleving tegen religie en levensbeschouwing wordt aangekeken, welke veranderingen en trends er zichtbaar zijn (bijvoorbeeld van geïnstitutionaliseerde religie naar spiritualiteit; het opkomende ‘nieuwe atheïsme’), en hoe er in de media met religie wordt omgegaan.

Een vervolgmodule Filosofie & Levensbeschouwing leert belangrijke filosofische stromingen tegen elkaar af te zetten en ook op zoek te gaan naar de overeenkomsten. Oefening in de lectuur van ‘klassieke’ filosofische teksten en het gebruik daarvan in de praktijk van het onderwijs. Moreel beraad is weer een andere module.

Tot zover summier beschreven waardoor ik vooral geboeid werd. Op de zeer uitgebreide site van de HFLA kan je mede met behulp van verschillende pdf’s uitvoerig bestuderen wat er tot dusver te vinden is over alle afstudeerrichtingen en leerlijnen.

Wil je meer weten over de HFLA, ga behalve naar de site ook naar de eerstvolgende Open Dag op 12 april, in de Kargadoor in Utrecht.

Zie: Hogeschool voor Filosofie en Liberal Arts (HFLA)

Foto boven (PD): Docent dr. Taede A Smedes vertelt over de leerlijn Levensbeschouwing

Foto’s (HFLA): Van boven naar beneden: Dr. Rijk Schipper, dr. Taede A. Smedes en dr. Tania Kochetkova.

De God van de filosofen en die Andere

Er is maar één God. ‘Dat is ook niet veel!’ zou een kind kunnen uitroepen. Eén God is blijkbaar voldoende, hoewel, Hindoekinderen kennen er duizenden. ‘God is de filosofische naam voor de eenheid en de grond van alle werkelijkheid,’ zegt theoloog en filosoof Ben Vedder in zijn rede Is er meer dan een God?. ‘Daarom gaat het in de metafysica over God.’ Hij vraagt zich ook af wàt dood is als God dood is.

Stekker
We trekken nog maar even niet de stekker uit het Goddebat, zoals André Droogers (foto: Nieuwwij) pas nog vroeg in zijn blog Het God-debat – trek de stekker eruit! bij NieuwWij.
De antwoorden kunnen best verder gaan dan, zoals Droogers stelt, tot ‘hij bestaat’ en ‘het bestaat niet dat hij bestaat’. Het kan voorbij dat gekissebis. Trouwens, over welke God hebben we het dan eigenlijk? Vedder heeft het zelfs over een ‘voorlopige God’. Eigenlijk relativeert Vedder ieder Goddebat.

Heidegger
In zijn rede doelt Vedder op de God van de ontotheologie, als hij het heeft over de eenheid en de grond van alle werkelijkheid. Ontotheologie is, zoals Heidegger zegt, het nadenken over de grondstructuren en de vraag naar God als absolute grond van alles. ‘Dat is meer dan God herleiden tot het hoogste wezen dat bestempeld wordt als zelfgenoegzame oorzaak.’ En als je dan zegt dat God dood is, dan is dat in het bijzonder de God van de filosofen.

‘Dat is de God als het eerste alles bepalende beginsel en hoogste zijnde. Dit Godsbegrip beleeft zijn hoogtepunt in de filosofie van Hegel. Daarom begrijpt Hegel de filosofie uiteindelijk ook als een theologie. In het voetspoor van de dood van God verkondigen hedendaagse filosofen dan ook het einde van de metafysica.’ (Ben Vedder)

Anselmus
De afscheidsrede (2013) van Vedder – als afsluiting van een congres dat als titel had: Thinking Plurality (Het denken van meerdere zaken tegelijk) – is best interessant in het licht van het Goddebat. Die gaat zelfs over meer dan één God, althans over meerdere godsbeelden. Hij verwijst naar Anselmus van Canterbury. Deze verwijst naar twee wijzen van spreken over God. Hij gaat van de God waar niets groters gedacht kan worden, naar de God van zijn geloof.

‘De God van de speculatieve redenering wordt geïdentificeerd met de God die als Gij in het geloof wordt aangesproken. Wie beslist hier over deze identificatie? Is deze identificatie terecht? Beslist de God van het denken over de identiteit van de God van het christelijk geloof?’ (BV)

Pascal
Dat doet, volgens Ben Vedder (foto: RU), Pascal ook: er is een God van de filosofen en een God van Abraham, Izaäk en Jacob. Pascal onderscheidt de God van de filosofen van de God van deze drie aartsvaders.

‘Hij denkt de God van de filosofen achter zich te kunnen laten. Hij springt naar de God van een geloofstraditie. Men kan dat als gelovige doen. Een leven zonder filosofie is vele malen gemakkelijker. Men kan zich echter als filosoof niet zomaar ontdoen van datgene wat allen God noemen. Men zal een denkende verhouding moeten instellen tot de God van Abraham. Dat betekent dat er een relatie gedacht moet worden tussen de God van de filosofen en de God van Abraham.’ (BV)

Het uiteindelijke
Volgens Vedder is de wijsgerige traditie tot een traditie geworden naast of samen met de geloofstraditie en gaat het inzicht in ‘de uiteindelijke eenheid en universaliteit’ niet met bewijzen, zoals in de wetenschap. ‘Begrippen als geloof, vertrouwen en getuigenis zijn van zo groot belang als het gaat om de vraag naar de uiteindelijke dingen’.

‘Het denken over de uiteindelijke eenheid is, zoals wij van Aristoteles leerden, een eigen domein. Kennis van dat domein vraagt om zijn eigen deskundigheid, zoals ieder domein om zijn specifieke deskundigheid vraagt. Deze deskundigheid moet allereerst geloofwaardig zijn. Het gaat bij alle kennis om geloofwaardigheid, maar het domein ervan is steeds verschillend.’ (BV)

Een voorlopige God
Ten slotte stelt Vedder dat het in de vraag naar ‘het uiteindelijke’ gaat om een interpreterende duiding, waarin iedere bevestiging het statuut heeft van voorlopigheid. Hij heeft het concluderend over een ‘voorlopige God’, en wil daarmee zeggen een God die als richtingwijzer voorgaat en tegelijk voorlopig is.

‘Dat wil zeggen dat men bereid moet zijn zijn inzichten te ontmaskeren als voorbarig. Sporen van het uiteindelijke kunnen aanvaard of gezien worden in een geloofwaardige getuigenis. Zowel aan de wijsgerige traditie, als aan de christelijke geloofstraditie, ligt een getuigenis ten grondslag. Socrates en Jezus van Nazareth schreven beiden niet, zij zijn ons overgeleverd via getuigenissen die in een proces van vele jaren op schrift zijn gesteld.’ (BV)

Zie de oratie van prof. dr. Ben Vedder: Is er meer dan een God? (pdf)
Download de volledige oratie HIER

Illustr: Pinterest

Met dank aan Lucas Blijdschap, die mij op het spoor bracht van de voorlopige God.

Van de Zondeval, de Evolutie en Het Ontwaken van Menselijk Bewustzijn

De zondeval? Bestaat dat denkbeeld nog? Het klinkt zo orthodox belegen – dat verhaal van die appel. Wèg het eeuwige leven, wèg de tuin van Eden, door een hap in een vrucht! Biedt de evolutietheorie dan uitkomst? ‘Geen Adam, geen val, geen Christus, geen redding,’ zeggen creationisten. Maar als de evolutietheorie klopt, hebben Adam en Eva helemaal niet in de appel gebeten. Redding niet nodig. De evolutietheorie vertelt immers een heel ander verhaal? Of niet? Een verrassend gesprek in het ND, toch.

‘Als alles een continu proces van miljoenen jaren is, wat blijft er dan nog over van de goede schepping, van de mens geschapen naar Gods beeld, van het paradijs, van Adam en Eva en de zondeval waarin ze het hele menselijke geslacht meesleepten en waarvan Christus alleen ons redden kan?’ (ND)

In het Nederlands Dagblad wordt onder de kop Geloof en evolutie, hoe zit de zondeval dan? onder andere de vraag gesteld of er wel of geen historische zondeval heeft plaatsgevonden. René Fransen, christelijk wetenschapsjournalist, denkt dat de aarde nu een paradijs had kunnen zijn.

‘Als de mens naar God had geluisterd, had die afgeschermde plek zich misschien wel als een soort olievlek over de aardbodem uitgebreid. Zoals vandaag de kerk zou moeten zijn.’ (ND)

Dat klinkt mooi maar ook vreemd, alsof dat paradijs alleen voor kerkgangers zou zijn bedoeld. In een paradijs zijn natuurlijk geen kerken of religies, lijkt me. Misschien zelfs een voorwaarde voor een paradijs, waar alles goed of zelfs perfect is. Predikant Bert van Veluw ziet die tuin als een soort oase waar geen natuurlijk kwaad voorkwam en waar God de mens plaatste om eeuwig met Hem te leven.

‘Maar zonder afgeschermde plek zouden mensen nog steeds aan dood en ellende ten prooi gevallen zijn, en dat is niet te rijmen met Gods goede schepping.’ (ND)

Maar eigenlijk gaat het om … bewustzijn! Theoloog Gijsbert van den Brink stelt dat God op een gegeven moment in beeld kwam bij onze voorouders en bij de mens het ontwaken van het bewustzijn in gang heeft gebracht. Vervolgens gingen de mensen hun nieuw verkregen gaven van bewustzijn en vrije wil verkeerd gebruiken. Volgens godsdienstfilosoof Taede A. Smedes gaat het verhaal van de zondeval over ieder mens.

‘Niet over wat er in een grijs verleden gebeurd is. ‘Het vertelt dat mensen nu eenmaal hooghartig zijn en de neiging hebben het goede te verwerpen. Genesis vertelt in literaire taal: zo is de mens, zo is God.’ (ND)

Van Veluw en Van den Brink denken dat er op enig moment een feitelijke zondeval moet hebben plaatsgevonden:

‘Een moment waarop de mens ‘nee’ zei tegen God. Anders kun je, stellen ze, niet volhouden dat de wereld goed geschapen is.’ (ND)

Smedes kan zich zo’n moment van nee-zeggen niet goed voorstellen. Van den Brink en Van Veluw wel:

‘Zodra mensen hun eigen verantwoordelijkheid ontdekten, kozen ze ervoor die overboord te gooien. De mensen gingen hun nieuw verkregen gaven van bewustzijn en vrije wil gebruiken – op de verkeerde manier.’ (ND)

Van den Brink stelt aan het einde van het artikel dat hij in ieder geval wil aantonen dat christenen zich niet bedreigd hoeven te voelen door de evolutietheorie. Evolutie stelt het christelijk geloof niet voor onoverkomelijke problemen.

De auteur van het artikel, Dick Schinkelshoek, vraagt zich echter af of het christelijk geloof niet ver af staat van de evolutietheorie waarin dood wordt geaccepteerd als iets dat daarbij hoort. Volgens Fransen bestond er al dood voor de eerste zonde en is de dood onderdeel van een dynamiek waarmee de natuur zichzelf in stand houdt. Volgens Van Veluw bedoelt Genesis te zeggen dat als mensen zondigen ze onherroepelijk fysiek zullen sterven, maar Gods bedoeling was en is dat mensen eeuwig leven.

‘Na de zondeval kwamen de mensen terecht in de wereld buiten de tuin – vol natuurlijk kwaad en dood. God schiep die wereld vol ontberingen, is Van Veluws theorie, om mensen een tweede kans te bieden, om hen verantwoordelijkheid, creativiteit, liefde en geloof te leren. ‘Daarbij zegt God: Ik laat jullie niet los. Ik stuur jullie mijn Zoon.’ (ND)

Zie: Geloof en evolutie, hoe zit de zondeval dan? (Betaalmuur)

Gratis voorversie: Facebookgroep Geloof en Wetenschap (Gijsbert van den Brink, 22 februari)

Illustr: allesisliefde.nl

De gravitatiewetten zijn niet verantwoordelijk voor ontstaan universum

‘Het mag zo zijn dat wij niets kunnen weten over de-wereld-in-zichzelf. Dit laat echter onverlet dat wij metafysica kunnen bedrijven binnen de-wereld-voor-ons.’ Dit zegt filosoof Emanuel Rutten in zijn voordracht Is de metafysica dood? die hij 18 februari uitsprak in Felix & Sofie. ‘De wereld zoals deze op en voor zichzelf is, de-wereld-in-zichzelf, blijft voor ons als mensen voorgoed verborgen. Alles wat wij denken en ervaren heeft hoe dan ook uitsluitend betrekking op de-wereld-voor-ons.’

De mens kan zich dus altijd bezighouden met de wereld-voor-ons. Dat is de wereld zoals wij deze als mensen denken en ervaren; het allesomvattende waarop al ons denken en ervaren onvermijdelijk betrekking op heeft. Dat mag volgens Rutten genoeg zijn, we zijn immers mensen en geen goden.

Rutten somt drie bezwaren op, die hij vervolgens pareert. Als eerste: sceptici stellen dat wij nooit toegang kunnen krijgen tot de werkelijke werkelijkheid. Als tweede veronderstelt het sciëntisme dat alléén de positieve vakwetenschappen een legitieme bron van uitspraken over de werkelijkheid zijn. Als derde zou de geschiedenis van filosofie en wetenschap hebben laten zien dat a priori intuïties onbetrouwbaar zijn en dus geen epistemische waarde hebben.

In zijn betoog licht Emanuel Rutten (foto: ER) deze bezwaren en weerleggingen toe. Interessant wordt zijn betoog vooral aan het einde, waarin Rutten een klein stukje metafysica bedrijft aan de hand van de gravitatiewetten waarover Stephen Hawking beweringen doet in zijn boek The Grand Design. Hawking stelt hierin dat het universum zichzelf veroorzaakt heeft. Rutten noemt dat contradictoir.

‘In de eerste plaats kan het universum niet voortgekomen zijn uit ‘niets’ indien, zoals Hawking zegt, de gravitatiewetten verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van het universum. Immers, je kunt van de gravitatiewetten veel zeggen, maar niet dat zij ‘niets’ zijn. Het zijn immers op z’n minst abstracte objecten.

In de tweede plaats kan het universum niet de oorzaak zijn van zichzelf. Niets gaat immers in ontologische of temporele zin aan zichzelf vooraf. De idee dat het universum zichzelf veroorzaakt is dan ook contradictoir.

In de derde plaats kan direct de vraag gesteld worden wat dan de grond zou zijn van de gravitatiewetten zelf. Waarom bestaan er überhaupt gravitatiewetten? En waarom dan deze wetten in plaats van één of meer andere – logisch eveneens mogelijke – wetten?

In de vierde plaats dient te worden opgemerkt dat wetten geen objecten met causale vermogens zijn. Wetten zijn proposities of beschrijvingen en proposities of beschrijvingen kunnen geen materie, energie, ruimte en tijd veroorzaken. Ook dit is dus incoherent.’

Zie: Is de metafysica dood? (Emanuel Rutten, pdf)

Illustr: Galaxy puzzle (nasasearch.nasa.gov)

God 3.0: ‘Hé, God, laat je niet kennen!’

Zwevende gelovigen zijn in de meerderheid in Nederland: gelovigen die niet meedoen in een geloofsgemeenschap. Ze zoeken hun eigen weg zonder vaste grond onder hun voeten te hebben. Zwevende gelovigen zijn echter geen spirituele zwevers die zich weinig in de realiteit begeven, maar gewoon gelovigen die (nog) niet weten waar ze werkelijk willen staan; in ieder geval niet in een geloofsgemeenschap.

‘Tussen de uitersten van het geheide geloof en het even geheide atheïsme zoeken de meeste mensen hun plekje op de levensbeschouwelijke markt, al dan niet aan de hand van media en bestsellers. In dit boekje verken ik de keuzes waar zij mee te maken krijgen en waar ik ook zelf mee bezig ben. Ook ik ben van zekerheid naar twijfel gegaan. Bovendien heb ik onderzoek gedaan naar allerlei soorten geloof. Ik zoek naar een werkbare manier om met twijfel, godsbeelden en levensbeschouwelijke verschillen om te gaan. De God die ik zoek noem ik God 3.0. Zoek vooral mee.’ (Uit: God 3.0)

André Droogers schreef: God 3.0, Voorbij godsdienst en atheïsme, over hoe God er uitziet in de 21e eeuw. Hij stelt hierin dat vooral vrijzinnige christenen luisteren naar de wetenschappers en proberen geloof en wetenschap allebei recht te doen. Volgens Droogers moeten we dus rekening houden met de atheïstische kritiek èn met de vrijzinnige visie.

‘Maar hoe noem je dan nu het geloof van twee derde van de Nederlandse bevolking buiten de kerk? Is er een term voor hun niet-georganiseerde, vrijblijvende, maar toch wel religie-achtige beleving? ‘Spiritualiteit’ is een begrip dat lijkt te voorzien in die leemte. Mensen zeggen niet meer zo gauw dat ze ‘religieus’ zijn of zelfs dat ze ‘geloven’. Als je zegt dat je religieus bent, vermoedt je gesprekspartner dat je fanaat bent. En wie zegt dat hij gelooft, wordt nog steeds gezien als iemand die elke zondag in de kerk zit. Het is veel meer politiek correct te zeggen dat je ‘iets hebt met spiritualiteit’.’ (Uit: God 3.0)

NieuwWij interviewde 13 februari André Droogers (foto: fsw.vu.nl), onder de kop ‘Gelovigen vind je nu vooral buiten de kerkmuren’. Een gesprek over religieuze opvoeding, godsbeelden, atheïsme en God 3.0. Droogers gelooft nog altijd in God, al is zijn Godsbeeld veranderd. Hij zit in de vrijzinnige hoek.

‘Elke tijd krijgt een God die hij verdient. Na God 1.0 kwam in de moderne tijd God 2.0. Onze tijd met zijn globalisering en nieuwe verhoudingen en problemen vraagt om God 3.0. God 3.0 houdt van variatie. Ze is niet langer een exclusief bezit, maar van en voor iedereen die wel of niet gelooft. Zij komt tegemoet aan de kritiek van atheïsten. Op haar gezag houden godsdiensten op elkaar te bestrijden, maar pakken ze armoede, oorlog en milieuvervuiling aan. Religie wordt een toonbeeld van tolerantie.’ (AD)

Op de vraag aan Droogers, wat hij zou vragen als God gewoon bestaat en hij God morgen een vraag per mail mag sturen, antwoordt de emeritus hoogleraar culturele antropologie aan de VU:

‘Meer een advies: ‘Hé, God, laat je niet kennen. Adieu, André.’

Bronnen:
* God 3.0 (Informatie van uitgever Parthenon)
* ‘Gelovigen vind je nu vooral buiten de kerkmuren’ (NieuwWij)
_{Update 10-11-2024 (Lay-out – aangepaste links)}