‘Filosofie ontwikkelt zich waar vrije geesten naar waarheid zoeken, los van enig vooroordeel. De islam vormt daarop geen uitzondering. Denkers als Avicenna, Ghazali en Averroës, en recenter Afghani, Abdel Raziq en Iqbal, namen tal van filosofische kwesties onder handen.’ Dit zegt hoogleraar Frans en filosofie  Souleymane Bachir Diagne in zijn boek Filosoferen in de islam? ‘Een verhaal van hoop en rede.’

Volgens religiewetenschapper en filosoof Kamel Essabane – in een recensie van dit boek – werd de islamitische filosofie lange tijd vaak kleinerend ‘Arabische filosofie’ genoemd, omdat deze weinig originaliteit zou kennen. Tel daar het beeld van de boze irrationale moslim bij op, in de context van internationaal terrorisme, en de islam komt als snel als de ultieme antithese van filosofie uit de bus.

‘Aan de andere kant is er ook vanuit islamitische hoek een groot wantrouwen wanneer filosofie en islam in één adem worden genoemd. Dat lijkt vreemd wanneer men tegelijkertijd trots over de bloeitijd van de islam spreekt. Een tijd waarin filosofie en wetenschapsbeoefening floreerden. De islam zou ook een rationele religie zijn die irrationele geloofsdogma’s zoals de christelijke drie-eenheid en erfzonde verwerpt.’

De Senegalees Diagne (Columbia University, New York) – gespecialiseerd in islamitische filosofie en Afrikaanse filosofie – gaat recalcitrant tegen beide visies in en schetst een alternatief beeld. Hij stelt dat filosofie zich daar ontwikkelt waar vrije geesten naar waarheid zoeken, en dat geldt net zo goed voor de islamitische filosofie. Diagne heeft een selectie gemaakt van een aantal thema’s en vragen, en een aantal filosofen geselecteerd die deze hebben behandeld.

Volgens Diagne, een van de invloedrijkste Afrikaanse denkers van deze tijd, zouden hedendaagse moslims net als moslims uit de klassieke periode open moeten staan voor ideeën en filosofieën uit andere beschavingen en daar op een volwassen manier en op basis van gelijkwaardige dialoog mee om moeten gaan.

‘Moslims zouden zoals vroegere filosofen meer op een creatieve manier met nieuwe ideeën en ontwikkelingen aan de slag moeten, zonder te vrezen voor een zuiverheid die verloren zou kunnen gaan. Als we religie levend willen houden moeten we beseffen dat het leven in beweging is. Een religie die stil staat en verstart, sterft uit.’

Diagne behandelt ook (de kritiek op) de filosofie van Al-Ghazali, die zich zowel manifesteert als de kampioen van de zuivere orthodoxie van de uitverkoren sekte en ook de filosofie weerlegt, en als juist anti-sektarisch, anti-dogmatisch en pro-pluralistisch.

Een kritiekpunt op het boek noemt Essabane – op de site NieuwWij – dat het een eenzijdig beeld geeft van de moderniteit. Diagne definieert moderniteit als ‘niets anders dan het inzicht dat het leven in beweging is, die voortdurend bezig is uit de traditie te treden en, wat de rede betreft, haar onmondigheid achter zich te laten’, oftewel:

‘Een positieve definitie van de moderniteit met een mix van Bergson, Nietzsche en Kant. Het resultaat is dat de islam niet door de Verlichting hoeft omdat de islam zich aansluitend op haar eigen filosofische traditie en door middel van een filosofie van beweging al onderdeel is van die moderniteit.’

Als gemiste kans in het boek noemt Essabane dat Diagne niet wijst op andere, meer kritische visies op de moderniteit en moslimdenkers die de mogelijkheid aangrijpen om vanuit het potentieel van de islam een kritische dialoog met de Verlichting aan te gaan. Een dialoog op basis van gelijkwaardigheid, in een wereld waarin de vruchten van de moderniteit niet allemaal koek en ei zijn.

‘Over het algemeen is het boek echter zeer toegankelijk geschreven en zit het qua structuur goed in elkaar. Het boek vormt een sterk betoog vanuit de islamitische traditie voor openheid en pluralisme en tegen dualistisch denken, zowel het dualisme van islam versus filosofie als het wij versus zij op nationaal en mondiaal niveau. Een aanrader voor een ieder die geïnteresseerd is in de relatie tussen islam en filosofie.

Zie: Recensie van ‘Filosoferen in de islam?’ (Kamel Essabane)

Beeld: Avicenna (links) en Averroës (martienpennings.wordpress.com)

Soulaymane Bachir Diagne | Filosoferen in de islam? | Nijmegen | Uitgeverij Vantilt (2016) | Vertaling Pol van de Wiel | Oorspronkelijke titel: Comment philosopher en islam? (2014) | ISBN 978 94 6004 289 8

Op maandag 13 maart 2017 houdt Soulaymane Bachir Diagne een lezing op de Radboud Universiteit: ‘Islam and Philosophy’.