In De architectuur van het onzichtbare laat Carlijn Kingma bij het thema Religie zien ‘hoe het menselijke geloof in geesten en goden wordt gewoven tot een stevig instituut’. ‘Neem het christendom’, zegt zij, ‘wat begon als een rebelse filosofie stolde in een hiërarchische organisatie. Wat begon als een levende, orale traditie, wordt vastgelegd in geschreven teksten.’ Kunstenaar en cartograaf Kingma laat de geschiedenis van de mensheid zien als het weven en ontrafelen van sociale netwerken en structuren. ‘Het weefsel der mensheid’.

Andere thema’s zijn Wetenschap; De vloek van de beschaving; De pers; De rede; In de greep van de staat; Het machtsorgaan; Samenwerking en afhankelijkheid en Uitvindingen en ontwikkelingen.

Nog tot 10 januari 2021 is Het weefsel der mensheid in Rijksmuseum Twenthe te zien als onderdeel van Carlijn Kingma’s overzichtstentoonstelling ‘Architectuur van het onzichtbare’. Voor al haar kaarten werkt Kingma intensief samen met schrijvers, wetenschappers en ervaringsdeskundigen. Dit werk is ontstaan in nauwe samenwerking met historicus Rutger Bregman en is mede geïnspireerd op diens boek De meeste mensen deugen. Het is een verhaal over de noodzaak van afhankelijkheid en samenwerking om te kunnen koersen naar een duurzame en inclusieve toekomst.

‘Met kaarten van denkwerelden onderzoekt Kingma de vaak onzichtbare structuren, mechanismen en organisaties die bepalen hoe we hier kwamen, en laat ze zien waar we naartoe kunnen. De kaarten vol metaforen en symboliek zijn een uitnodiging tot verwondering over en verdieping in sociaal-politieke geschiedenissen, menselijke ambities en de grote ideeën van vroeger en nu. Kingma gebruikt de metaforische taal van de architectuur – torens en tunnels, pleinen en silo’s, bruggen en doolhoven – om haar denkwerelden mee te bouwen.’ 

In het museum kun je kiezen voor een audiotour. Ook is er begeleidende tekst, zoals bij Religie, dat onderverdeeld is in Het alziend oog; Het labyrint en Hechting. 

‘Neem het christendom: wat begon als een rebelse filosofie stolde in een hiërarchische organisatie. Wat begon als een levende, orale traditie, wordt vastgelegd in geschreven teksten. In het midden zien we hoe priesters een deken weven uit strofen van de Bijbel. Het is een deken met een labyrint erop: het pad van het vrome leven. Daarboven zien we het alziend oog van God, die al onze gedachten kan lezen.

In Het alziend oog zegt Kingma onder meer dat religie, net als de uitvinding van de staat, een manier werd om de samenleving te sturen.

‘Wat ooit begon als een orale traditie, als een verhaal doorverteld en aangevuld door vele personen, eindigde als een hiërarchisch instituut met een verhaal vereeuwigd in een boek. De kerk. (…) Door een combinatie van regels, afgedwongen met geweld, en de continue controle door het alziend oog van God, werd de sociale stabiliteit gegarandeerd. De in elkaar gevouwen handen konden gemakkelijk worden gebonden en het alziend oog ontging niets.

In de natuur, aldus Kingma, vinden we de vorm van een labyrint terug in schelpen, de ingewanden van dieren, spinnenwebben en de kolking van water.

‘In veel tradities weerspiegelen deze labyrintische spiralen de symbolische doorgang van het zichtbare rijk van de mens naar de onzichtbare dimensie van het goddelijke.’

In de Correspondent vertelt Kingma dat zij de wereld wil begrijpen, maar voor veel verhalen is tekst niet toereikend, want een boek lees je door op de eerste pagina te beginnen en op de laatste pagina te eindigen. Een kaart lees je volgens haar heel anders: je kunt zoeken en dwalen, vinden en ontdekken, dwarsverbanden zien die in een boek niet zouden opvallen, of zelfs afwezig zijn. 

‘Op Carlijns werk zie je geen landen en wegen, bergen en rivieren, aldus Rutger Bregman. Je ziet metaforen. Carlijn illustreert ideeën die, als je ze naast elkaar ziet, nieuwe inzichten kunnen opleveren. Daarvoor werkt ze samen met andere kunstenaars of schrijvers, omdat ze gelooft dat er iets extra’s kan ontstaan in die interactie.’ 

Rijksmuseum Twenthe |  Tentoonstelling: Architectuur van het onzichtbare, met Het weefsel der mensheid | Nog tot 10 januari 2021|

Zie ook: Een duizelingwekkende reis door de geschiedenis van de mens (de Correspondent)

Rondleiding: Met journalistiek platform de Correspondent ontwikkelde Kingma een speciale website waarop zij de bezoeker meeneemt op een exclusieve tour door dit werk.

Beeld: Het weefsel der mensheid, Carlijn Kingma, 2019-2020, aangekocht door Rijksmuseum Twenthe met steun van het Mondriaan Fonds.

Beeld in tekst: Een geschiedenis van de utopische traditie (2016), Carlijn Kingma.