
Filosoof, religiewetenschapper en theoloog Laurens ten Kate, vroeg zich laatst af: âIn wat voor land word ik wakker?â en: âIn wat voor wereld?â â Die vragen stelde hij aan hem zelf toen in de vroege ochtenden van 23 november 2023 de social media losbarsten na de verkiezingsoverwinning van de PVV in Nederland. En op 6 november 2024, toen Donald Trump met overmacht het presidentschap van de VS heroverde. Ten Kate vond die social media irritant. En naĂŻef. âHoelang hebben jullie zitten slapen?â, dacht hij. Waarom nu pas âwakker wordenâ?
âIs de huidige crisis niet een antwoord op een eerdere orde? En zo ja, hoe oud is die orde dan? En welke toekomst is ons aan het naderen?â
(Laurens ten Kate)
Nieuwe wereldorde?
Voor de Universiteit voor Humanistiek (UvH) bekleedde Ten Kate tien jaar lang de bijzondere leerstoel Vrijzinnige Religiositeit en Humanisme voor de Stichting Stimulering Vrijzinnig Gedachtengoed.
In zijn afscheidscollege van de UvH ‘Tussen markt en volk’ van 20 maart 2026 stelde hij dat ‘de nieuwe wereldorde’ een gevleugelde term was geworden, âen wel als een aanduiding van een nieuwe epoche van schrik en angst, want verleden (wat we hadden opgebouwd) en toekomst (waar we naar toegaan) lijken verder weg dan ooit. Deze orde is eigenlijk helemaal geen orde, eerder wanorde en chaos, zo luidt het gevoelâ.

âMaar is die nieuwe wereldorde wel zo nieuw? Betekent ânieuwâ dat er gebroken wordt met het verleden, dat wat was âniet meer van deze tijd isâ, zoals het tegenwoordig heet? Het is naar mijn inzicht van groot belang te analyseren wat er wel degelijk voorafging aan de mondiale situatie waarin we thans zijn aanbeland. Waar komen we vandaan? Wat is de genealogie van de nieuwe orde? Is de huidige crisis niet een antwoord op een eerdere orde? En zo ja, hoe oud is die orde dan? En welke toekomst is ons aan het naderen? Dat brengt me bij de titel van dit college: âTussen markt en volkâ.
(Laurens ten Kate)

Timothy Stacey
‘Religie van de straat’
De ondertitel van het college is: âVrijzinnig-religieuze vragen aan een (neo)liberale wereldâ, want het werk van Ten Kate bestond in de afgelopen tien jaar vooral in theoretische verdieping: het vrijzinnig-religieuze en humanistische gedachtegoed kritisch doordenken en verder brengen. Helaas geeft de filosoof deze vraag door aan zijn opvolger Timothy Stacey en het team dat Stacey gaat bouwenâŠ
… Gelukkig kon Ten Kate het niet laten toch nog enkele woorden, niet meer dan ideeĂ«n en perspectieven te ventileren. En verwijst naar Timothy Stacey, die âover een âreligie van de straatâ spreekt, een verzet tegen oppervlakkig liberalisme, en een politics of faithâŠâ

Charles Taylor
In de richting van het onbevattelijke
Ten Kate verwijst ook naar de âvrijeâ weg waarop wordt gezocht naar een nieuwe âzinâ van religiositeit in de âseculiere tijdâ, zoals dat door de Canadese filosoof Charles Taylor is doordacht.
âDe gemeenschap die van niemand is, bevindt zich op het snijvlak van immanentie en transcendentie. Zij gaat helemaal over de mensen (immanentie), en over hoe zij kunnen samenleven in een nieuw type onzekere solidariteit, maar tegelijkertijd wijst zij weg van zichzelf, in de richting van wat de mensen in de immanente wereld transcendeert: wat ongrijpbaar, onkenbaar en âonbeschikbaarâ is, zoals [de Duitse socioloog en politicoloog] Hartmut Rosa, eredoctor van de UvH, het noemt. In veel religieuze tradities krijgt de verwijzing naar, deze âhintâ in de richting van het onbevattelijke de naam âGodâ.â
(Laurens ten Kate)

Hartmut Rosa, eredoctor UvH
Een gastvrije plaats
Volgens Ten Kate is de uitdaging om de democratie, dat ‘kwetsbare experiment van de late moderniteit, met haar kern te confronteren, een kern die ze door haar dominante (neo)liberale invulling en door de reactie daarop: haar populistische ondermijning, steeds maar niet serieus neemt’.
âWelke kern? Dat ze ons als mensen die elkaar in haar âruimteâ ontmoeten, overstijgt, precies omdat ze van niemand is. Ze is een âlege plaatsâ, zoals de politiek filosoof Claude Lefort stelt, met wie ik in hoofdstuk III van mijn boek [Tussen markt en volk] uitgebreid in dialoog ga. Een lege plaats, en precies daardoor een gastvrije plaats.â
(Laurens ten Kate)

De Franse politiek filosoof Claude Lefort (Parijs, 1924 – 2010)
Voorvechter van de democratie en criticus van het twintigste-eeuwse totalitarisme
‘Tijd voor onrust’
Aan het slot van het college zegt Ten Kate: âHet is tijd dat het tijd wordt.â Het is tijd voor âonrustâ.â
âVoorbij de waan van het ânuâ: dat kunnen we lezen in het begrip van tijd dat de dichter Paul Celan benoemt door â bijzondere tautologie â voor de tijd tijd te vragenâŠâ
(Laurens ten Kate)

Dichter Paul Celan (1920-1970)
Het is tijd dat het tijd wordt
Ten Kate laat zijn publiek achter met de vraag: âIs dat wat ons rest van religie? Is dat vrijzinnige religiositeit? Dat we ons openstellen voor de tijd? Dat wil zeggen, voor de komende democratie, opdat we opnieuw samen zijn?â Zijn antwoord is, met Celan: “Ja.”
Omstrengeld staan we in het raam, op de straat kijkt men toe:
het is tijd voor besef!
Het is tijd dat de steen zo goed is te bloeien,
dat het hart van de onrust gaat kloppen.
Het is tijd dat het tijd wordt.
Het is tijd.
Bron: Afscheidscollege Laurens ten Kate (20 maart 2026)
Foto: Stichting Stimulering Vrijzinnig Gedachtengoed
Foto Timothy Stacey: UvH (2025)
Foto Charles Taylor: 2009 – Lemniscaat
Foto Hartmut Rosa: Boom
Foto Claude Lefort: Tilburg University – ‘Lefort doceerde onder meer aan de universiteit van Parijs en SĂŁo Paulo, de Universiteit van Parijs en was verbonden met het Centre de recherches politiques Raymond Aron. Hij schreef over vroege politieke denkers zoals Machiavelli’.
Foto Paul Celan: celan.nl
Tussen markt en volk | Laurens ten Kate | ISVW | 136 blz. | ⏠18,95 | ISBN 978-90-836110-7-5 | NUR 730



Rudi Holzhauer



Harald Weidmann