‘Neoliberalisme leidt tot almaar toenemende ongelijkheid’

Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer vertelt in Alkibiades dat de jonge politicus Alkibiades onder de indruk is van zijn vriend Socrates’ zoektocht naar het Goede, het Ware en het Schone. Alkibiades vindt echter dat het in de praktijk van de politiek onmogelijk is aan zulke verheven criteria te voldoen. – In Absolute Democratie laat Ilja zien dat politiek nu leidt tot de klimaatcrisis, groeiende ongelijkheid, en oorlog in Europa. En ook dat machthebbers onze democratische verworvenheden bedreigen door de vrije pers aan te vallen, rechters te ondermijnen en de weg vrij te maken voor nepnieuws.

‘De toestand in de wereld is kritiek, verworvenheden als democratie en open samenleving staan mondiaal onder grote druk’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

Democratie ligt onder vuur
Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer onderbouwt in Absolute Democratie, zijn nieuwe bundel ‘alarmerende essays’, dat de democratie onder vuur ligt. En dat ‘het neoliberalisme met zijn ongebreidelde groei tot almaar toenemende ongelijkheid leidt’.

Rechtsstaat genegeerd
Onverschilligheid vindt Ilja een groot gevaar. We moeten ons teweerstellen tegen de extreemrechtse en antidemocratische krachten die niks liever willen dan onverschilligheid. Zijn bundel essays verwijzen naar het idee dat de winnaar van de verkiezingen het democratisch mandaat heeft om te doen wat-ie wil: absolute democratie. In het Leidsch Universitair Weekblad Mare is redacteur Sebastiaan van Loosbroek in gesprek met de schrijver.

‘Trump is daar het meest afschrikwekkende voorbeeld van. Gelukkig begint Europa te begrijpen dat Amerika misschien geen bondgenoot meer is. En misschien zelfs niet eens meer een democratie. (…) Kiezers van traditionele partijen zien hoe de rechtsstaat wordt genegeerd door partijen als de PVV, bijvoorbeeld door de poging een noodwet in te voeren voor het immigratievraagstuk.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

Gepromote onverschilligheid
In Absolute Democratie zwengelt Ilja de discussie over die gepromote onverschilligheid aan in de hoop dat mensen wakker worden en erover beginnen na te denken.

‘Daar moeten we ons tegen teweerstellen. Elke vrijdagavond dat je het aan de bar hierover hebt met je vrienden is al een strijd tegen onverschilligheid. Zelfs al bereik je er twee mensen mee: dat is misschien niet veel, maar ook niet niks.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)


Socrates berispt Alkibiades in het huis van een courtisane

Toenemende sociale spanningen
Partijen als de PVV, JA21 en BBB wil Ilja niet verbieden, maar alleen zorgen dat mensen snappen dat er een heel andere democratieopvatting achter zit en wat daarvan de gevaren zijn. Maar ook het neoliberalisme met zijn ongebreidelde groei heeft volgens de schrijver heel veel problemen veroorzaakt: een economisch systeem dat leidt tot almaar toenemende ongelijkheid.

‘Ook de klimaatcrisis komt voort uit dat model van ongeremde groei. Je hoeft niet lang na te denken om tot de conclusie te komen dat dat niet langer goed gaat. Zowel vanwege de totale roofbouw die op de planeet wordt gepleegd, waardoor we die mogelijk onleefbaar maken, als toenemende sociale spanningen vanwege de groeiende ongelijkheid, draait het hele kapitalistische systeem uit op een mislukking. Dan moet je de moed hebben om voorstellen te doen voor verandering.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

‘Niet alle politici zijn volledig dom’
Als een van de eigenschappen van de huidige democratie, zegt Ilja dat die heel erg gericht is op de korte termijn. Veel politici vindt hij laf: ze kijken alleen maar panisch naar opiniepeilingen en zijn bang voor wat de kiezer van ze vindt.

‘Het zou heel verfrissend zijn als zij zich meer gaan bezighouden met het creëren van draagvlak voor wat op de langere termijn goed is voor het land. Niet alle politici zijn volledig dom – wel veel, maar niet allemaal – dus je zou verwachten dat politici ermee aan de slag gaan.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

Traditioneel links
‘Links moet in deze tijd niet bang zijn om kritiek te hebben op het kapitalistische systeem’, zegt Ilja. Terugkijkend in de tijd vertelt hij dat traditionele linkse partijen aan geloofwaardigheid hebben ingeboet, en niet alleen in Nederland. Meer verleden haalt hij op: het kapitalistische systeem werd omarmd door van alles te privatiseren. Het socialisme moest zijn ‘ideologische veren afschudden’ (premier Wim Kok). Vlak na de val van de Muur leek het of het kapitalisme definitief had gewonnen.

‘Linkse partijen zijn daarin meegegaan, om redenen die destijds begrijpelijk waren. Maar dat is funest gebleken. Een partij als de PvdA geloven mensen niet meer. Ze wekken de indruk een regentenpartij te zijn die de status quo handhaaft.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

‘Tenzij we nu ingrijpen’
Ilja verwijst als voorbeeld naar Bernie Sanders die voor het afschaffen van Wall Street pleit. En naar Zohran Mamdani, die burgemeester van New York is geworden met een heel links programma. ‘Dat creëert enthousiasme en elan’.
Mare vraagt Ilja of het niet ook inherent is aan linkse partijen dat ze vaker ideeën hebben voor de lange termijn die onaantrekkelijker klinken. De klimaatcrisis en ongelijkheid kan je immers niet in vier jaar bestrijden.

‘Mensen zijn van nature niet goed in nadenken over de lange termijn. Maar dan moet je het dus goed uitleggen door bijvoorbeeld te zeggen: als we nu doorgaan met olie boren is dat voor de korte termijn prettig, maar je kinderen en kleinkinderen komen terecht in een verschrikkelijke wereld. Daar kunnen mensen gevoelig voor zijn.’ 

‘We kunnen niet doen alsof er géén reden is om bang te worden. Laten we die angst maar aanjagen. Maar dat moet je wel combineren met een uitweg: “We gaan naar de verdoemenis, tenzij we nu ingrijpen.” Dat is geen leuke boodschap, maar het alternatief is nog veel erger.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

Bron:
Mare: De toestand in de wereld is één grote clusterfuck, zegt schrijver Ilja Leonard Pfeijffer

Absolute democratie | Ilja Leonard Pfeijffer | Kroniek van een aangekondigde afrekening | De Arbeiderspers | 320 pp. | € 23,99

Beeld: VPRO PODCAST – Nooit meer slapen, 5 februari 2026: ‘Absolute democratie: Kroniek van een aangekondigde afrekening. Van populisme en cultuuroorlog tot accelerationisme en surveillancekapitalisme: het komt allemaal terug in deze bundel met alarmerende essays’.
Beeld Socrates berispt Alcibiades* in het huis van een courtisane: Olieverfschilderij van Germán Hernández Amores uit 1857 – in: Filosofie Magazine (Hans Achterhuis: Zonder Hannah Arendt wint Alcibiades niets)*
*Hoewel Pfeijffer zelf de Griekse spelling van ‘Alkibiades’ gebruikt in zijn boek, hanteert Filosofie Magazine met ‘Alcibiades’ de gangbare Latijnse spelling.

‘Beginnen met het einde voor ogen’

Euthanasie liefdespartner – Marian Beekmans vraagt zich in dagblad Trouw af wat er gebeurt, na het overlijden van de ernstig zieke levenspartner na euthanasie, met de partner die alleen achterblijft. – Maar dat is vooral belangrijk om samen over na te denken in het begin van de liefdesrelatie.

‘Een leven waarin iemand zich niet, of niet langer, op zichzelf bezint, is in mijn optiek geen zinvol leven’
(filosoof Samuel IJsseling)

‘Beginnen met het einde voor ogen’
Dit betekent, stelde Samuel IJsseling (1932-2025): ‘beginnen met een duidelijk beeld van je bestemming’. Als beide partners zich op zichzelf bezinnen, en bijtijds, heb je samen een zinvol leven, individueel en autonoom. Als je lief dan wegvalt, blijft de ander overeind. IJsseling sprak vijf jaar voor zijn dood hierover met filosoof Leon Heuts in een interview voor Filosofie Magazine. 

Morele spanning
Ook Beekmans is er voor dat partners zich bezinnen, voorstander van een open gesprek hierover.

‘Tegelijkertijd roept de realiteit van ouderdom, verlies en eenzaamheid vragen op die niet eenvoudig te beantwoorden zijn met vaste regels. Juist daar, waar liefde en verantwoordelijkheid samenkomen, ontstaat de morele spanning die om een open gesprek vraagt.
(Marian Beekmans)

Open gesprek
Vaste regels zijn niet het antwoord hierop. Wel het open gesprek erover. En niet in eerste instantie tussen beide partners. Sommige huisartsen bieden hun individuele cliënt een open gesprek aan op leeftijd 76. Over hoe hij of zij stilstaat bij wat te doen als ondraaglijk lijden dreigt bij de partner of bij haar of hem zelf. Dat leidt er meestal toe dat de cliënt thuis dat ‘open gesprek’ begint.

‘Voor veel mensen, ook vanuit een religieuze of levensbeschouwelijke traditie, heeft het leven een intrinsieke waarde die bescherming verdient. Dat uitgangspunt verdient respect.’
(Marian Beekmans)


Filosoof Samuel IJsseling (1932-2025)

Postmoderne denker
Prof. dr. Samuel IJsseling was emeritus-hoogleraar filosofie aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte in Leuven. ‘Hij introduceerde het postmoderne denken in het Nederlandse taalgebied, ontmoette Heidegger, was bevriend met Jacques Derrida en schreef baanbrekende werken over retorica en de veelzijdige waarheid van de Griekse goden. Hij stond lange tijd aan het hoofd van het Husserl-archief,’ staat op de omslag van Heidegger, het boek waarop hij promoveerde.

Cruciale rol artsen
Het pleidooi van Beekmans voor partner-euthanasie is, zoals zij aangeeft, ‘geen pleidooi voor gemakzucht of maatschappelijke druk’. Mooi is dan ook het voorbeeld dat zij geeft van de gezamenlijke euthanasie van voormalig minister-president Dries van Agt en zijn vrouw. Zij konden samen in rust en verbondenheid afscheid nemen.

‘Het vraagt om strenge waarborgen, vrijwilligheid, wilsbekwaamheid en een grondige toetsing. Daarbij is het belangrijk te erkennen dat de grootste twijfel vaak bij de huisarts en euthanasie-arts zal liggen.
(…) Hun rol is cruciaal: zij bepalen uiteindelijk of een dergelijk traject ethisch en medisch verantwoord kan worden. Het gesprek met de arts is daarom onmisbaar en verdient evenveel aandacht als de persoonlijke overwegingen van de partners zelf.’
(Marian Beekmans)


‘Vanwege euthanasie raakt de huisarts bekneld tussen justitie en patiënten’

Groeiende afhankelijkheid
Voor de partner die alleen achterblijft, bestaat die ruimte niet, zegt Beekmans terecht. Die kan ook ondraaglijk lijden ervaren, ‘existentieel, relationeel en sociaal’.

‘Het vooruitzicht is vaak een langzaam aftakelend lichaam, verlies van zelfstandigheid en een groeiende afhankelijkheid van steeds wisselende zorgverleners. Eenzaamheid ligt voortdurend op de loer. Voor sommige mensen is dit geen leven meer dat zij als waardig ervaren.’
(Marian Beekmans)

Levensverwachting
In een tijd waarin mensen steeds ouder worden, vooral de Generatie Z en Alpha, is het extra van belang stil te staan bij hoe het leven samen met je (liefdes)partner, en ook autonoom, eruit kan zien als je wellicht 100+ wordt – velen halen nu al de honderd.

In Met het Oog op Morgen (3 februari 2026) vertelde demograaf en sociaaleconomisch onderzoeker Ruben van Gaalen van het CBS over levensverwachting in Nederland. De bijzonder hoogleraar (UVA) vertelde over grote sociaaleconomische gezondheidsverschillen en vindt het plausibel dat de rijkste mannen 25 jaar meer gezonde levensjaren kunnen verwachten en de rijkste vrouwen 23. Dit in vergelijking met de armste mensen.


Prof. dr. Ruben van Galen

‘Tijdens het debat over het coalitieakkoord klonk kritiek op het voorstel om de AOW-leeftijd te laten meestijgen met de levensverwachting. GL-PvdA deed een vergeefse poging de verhoging meteen van tafel te krijgen, maar kwam niet aan een meerderheid.’ 
(Uit: Met het Oog op Morgen)

Goed ouder worden
Er is een rijke geschiedenis aan (filosofische) literatuur over ouder worden. Over de vergrijzing wordt meer en meer geschreven: de zilveren generatie. De kracht van ouderen groeit en vaak mogen zij nog glinsterende jaren beleven. Literatuur erover stapelt zich op.

‘Filosoof Plato (428-347 v. Chr.) zag een belangrijke plek voor de wijze oudere in de samenleving. Cicero (106-43 v. Chr.) legt uit hoe de verlossing van jeugdige verlangens ruimte biedt voor rust en nieuwe inzichten.
Net als Epictetus (50-130 n. Chr.) benadrukt Michel de Montaigne (1533-1592) eeuwen later dat acceptatie van het onvermijdelijke en het loslaten van streven belangrijke deugden zijn in het ouder worden. Simone de Beauvoir (1908-1986) stelt daarentegen dat het blijven nastreven van doelen onmisbaar is voor goed ouder worden.
(Gēron, tijdschrift over ouder worden & samenleving)

Filosofie van het late leven
Filosoof Suzanne Biewinga studeerde na haar werkende bestaan filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Zij promoveerde in 2025, op haar zeventigste, op Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven. Hierin wordt duidelijk dat Biewinga een overvloed aan kennis, inzicht en ervaring ziet bij de oudste generatie.


Autonoom en actief

Deze promotie leidde tot ‘een noodzakelijke en verfrissende benadering van ouder worden in een vergrijzende samenleving’ en de paperback Ouder worden als ervaring.

Bronnen:
*Trouw: Opinie – Alleen achterblijven is ook lijden (Marian Beekmans, 25 januari 2026)
* Samuel IJsseling: ‘Juist omdat het leven eindig is, krijgt het betekenis’ (Relifilosofie, 14 mei 2023
* Filosofie Magazine: Samuel IJsseling: ‘Simpelweg dankbaar dat ik er ben’ (Leon Heuts in gesprek met Samuel IJsseling, 26 april 2010)
* Bingo… of levensdoelen stellen als je toekomst krimpt (Relifilosofie,19 oktober 2025)
* Epictetus: Stoïcisme is geen school, maar levensleer voor iedereen (Relifilosofie, 29 juni 2025)
* YouTube: de zilveren generatie (interview met prof. Manu Keirse door Luuc Smit, omroep Zeeland)
* Ouder worden als ervaring, filosofie van het late leven | Suzanne Biewinga | Boom Uitgevers | Februari 2025 – 5e druk | ISBN 9789024469079

Beeld: soChicken
Foto Samuel IJsseling: Screenshot Vimeo (NRC)
Tekening huisarts: Sjoerd van Leeuwen (Dagblad Trouw)
Foto Ruben van Galen: Bij Vogonsymposium 2025 over bevolkingsgroei
Beeld Autonoom en actief: Pxhere

Rob Mutsaerts: ‘De waarheid zal u vrijmaken’

Rob Mutsaerts, afgestudeerd op Nederlands Recht (1984), stelt dat sommige opiniemakers en politici gelijkheid reduceren tot het delen van één moderne, liberale visie op mens en moraal. Jurist Mutsaerts, sinds 2010 hulpbisschop met staf om zijn kudde in toom te houden, hanteert echter vooral de pen om zijn wapenspreuk Veritas vos Liberabit – De waarheid zal u vrijmaken te prediken.
– Welke waarheid?

Keuzevrijheid vindt Rob Mutsaerts een uitdrukking van de diversiteit van onze samenleving. Hij vraagt zich af wie het voor het zeggen heeft als het gaat om de ziel van het kind.

Het einde van vrijheid van godsdienst, en van onderwijs. Dat stelt Mutsaerts als hij in Trouw de uitslag leest van een stemming over een motie van VVD-Kamerlid Arend Kisteman in de Tweede Kamer.

‘Een krappe meerderheid van de Tweede Kamer vindt dat de vrijheid van onderwijs niet mag botsen met artikel 1 van de Grondwet waarin staat dat iedereen gelijk behandeld moet worden, zo bleek vorige week na een stemming over een motie hierover.’
(Rob Mutsaerts, in: Trouw)

Religie
Onderwijs mag, zegt jurist Rob Mutsaerts, ‘niet verworden tot indoctrinatie door de heersende mode. Media plaatsen orthodox-religieus onderwijs in het verdachtenbankje, en politieke stemmen beweren zelfs dat religie in een land als het onze geen invloed op de maatschappij mág uitoefenen’.

‘Critici zeggen dat godsdienstvrijheid wordt ‘misbruikt’ om bijvoorbeeld lhbti+-personen te discrimineren, of dat onderwijsvrijheid ‘giftige’ ideeën laat verspreiden. Met andere woorden: juist in onze seculiere samenleving staan vrijheid van godsdienst en onderwijs onder druk – door overheidsbeleid, publieke opinie en culturele trends.’
(Rob Mutsaerts, in: Trouw)

‘Kinderen zijn van de ouders, niet van de staat’
Vrijheid van onderwijs vloeit, volgens Mutsaerts, voort uit het principe: ‘het recht en de verantwoordelijkheid om kinderen te vormen volgens diepe overtuigingen over waarheid en goedheid’.

‘Kinderen zijn van de ouders, niet van de staat. Het is om die reden dat ouders de ruimte moeten houden om hun visie op het goede leven in de opvoeding en scholing door te geven. Deze keuzevrijheid is een uitdrukking van de diversiteit van onze samenleving. De vraag is: wie heeft het voor het zeggen als het gaat om de ziel van het kind?’
(Rob Mutsaerts, in: Trouw)


‘Woke-evangelie’
In zijn boek Van waarheid tot woke, stelt Mutsaerts dat we terechtgekomen zijn in een cultuur van censuur waarin mensen doodsbang zijn om hun mening te geven en dat zaken die tot voor kort als normaal en vanzelfsprekend werden aangenomen, nu worden aangevallen.

‘Het bestaan van objectieve waarheid wordt ontkend en inmiddels worden ook wetenschappers gecanceld. Bestaat er zoiets als objectieve waarheid? Hoe denken klassieke en moderne filosofen hierover? En wat heeft God hier mee te maken? Een ding is duidelijk: een wereldbeschouwing die zich zo verwijdert van de realiteit heeft verwoestende gevolgen.’
(Rob Mutsaerts, in: Van waarheid tot woke)

Waarheid als filosofische vraag
Bestaat er zoiets als ‘waarheid die voor iedereen en altijd geldt’, vraagt Mutsaerts zich af in Van waarheid tot woke. De vraag naar waarheid tracht hij te beantwoorden als filosofische vraag.

‘Als niets waar is, valt er ook nergens over te praten. Als niets waar is, zijn argumenten waardeloos. De vraag naar de waarheid is een filosofische vraag. Filosofen hebben daar zinnige dingen over te zeggen. De klassieke filosofen hebben de tand des tijds doorstaan. Dat is niet voor niets, mij dunkt.’
(Rob Mutsaert in: Van waarheid tot woke)


‘Socrates en Jezus zijn op zichzelf al invloedrijke figuren die een belangrijke rol
hebben gespeeld in het historische en filosofische debat.’ (Shawn Buckles)

Socrates en Jezus
Onze westerse cultuur is gebouwd op het fundament van Athene en Jeruzalem, zegt Mutsaerts, ‘op de rede en de religie die beiden uitgaan van objectiviteit’.

‘Voor zowel Socrates als Jezus is waarheid objectief en universeel. Democratie en mensenrechten zijn er de vruchten van. Dat is de cultuur die nu sterft met wantrouwen en het ontbreken van consensus als gevolg.’
(Rob Mutsaerts in: Van waarheid tot woke)

De nieuwe Antoine Bodar?
Ook bekritiseert Mutsaerts processen binnen de kerk zoals de ‘synodaliteit’ die hij hevig door woke vindt geïnfecteerd. De jurist maakt zich in dit boek sterk voor de waarheid van alle eeuwen, die we al even lang hartstochtelijk zoeken, vinden en aanbidden. Is de nieuwe Antoine Bodar opgestaan?

‘Als de meerderheid vindt dat God dood is, is Hij al bijna dood. Die opvatting van de waarheid als democratisch principe is niet de mijne. Ik ben ervan overtuigd dat er een absolute waarheid bestaat, onafhankelijk van ons denken. De Bijbel leert dat ook. Christus zegt het zelf: ‘Ik ben de weg, de waarheid en het leven.’
(Rob Mutsaerts in: Bodar)


‘Jezus sprak over ‘de waarheid’ over leven in de diepe verbinding
van mens en God, en over de moed om te zien wat er is.’ (Arjan Broers)

Als het gaat om de ziel van het kind
Keuzevrijheid vindt Mutsaerts een uitdrukking van de diversiteit van onze samenleving. De jurist vraagt zich af ‘wie het voor het zeggen heeft als het gaat om de ziel van het kind’. Dat antwoord heeft hij al klaar en is net zo absoluut als die van Bodar:

 ‘Als je Bodar goed leest, heeft de rooms-katholieke kerk als enige de absolute waarheid in pacht. Bodar denkt sterk Rome-centrisch als hij – weliswaar glimlachend – zegt dat er veel wegen naar Rome leiden, alle wegen zelfs.’
(Rob Mutsaerts in: Bodar)

‘De absolute waarheid’
Het kind blijkt dus ‘niet van de ouders te zijn’ of ‘de staat’, maar van de rooms-katholieke kerk...

Bronnen:
* Opinie: Wie afwijkt van de moderne liberale visie op de mens, wordt als bedreigend gezien (Trouw, 18 december 2025)
* Van waarheid tot woke | Rob Mutsaerts | Uitgeverij De Blauwe Tijger | oktober 2023 | € 23,00
* God en de absolute waarheid van Antoine Bodar (de Bibliotheek, 2017)
* Paarse Pepers (Boeken van bisschop Mutsaerts)
* Bossche encyclopedie ( Antonius Petrus Lambertus Bodar, 1944)
* Blog kloosterhuissen Commentaar van auteur Arjan Broers: ‘Jezus zei: ‘De waarheid zal je vrij maken’ (Johannes 8,32). Hij had het daarbij niet over de catechismus van de katholieke kerk of over je persoonlijke levensproject, maar over leven in de diepe verbinding van mens en God, en over de moed om te zien wat er is. In een wereld waarin alles marketing, framing, eigenbelang en reclame lijkt te zijn is dat een dappere daad. Maar wat hebben we het nodig: mensen die zo in waarheid willen leven, zichzelf ontwikkelen om het geheel te kunnen dienen.’

Beeld: Wapen van bisschop Rob Mutsaerts
Beeld Socrates en Jezus: WisdomShort – “Socrates leefde ongeveer 400 jaar vóór Jezus en heeft dus niets over hem gezegd. De filosofieën van Socrates maken deel uit van het oude Griekse denken, terwijl de leer van Jezus centraal staat in het christendom en veel later is ontstaan.” (‘Wat zei Socrates over Jezus? – Wijsheid over tijdloze bruggen slaan’, door Shawn Buckles, online uitgever)
Beeld paus: Credo:‘De Paus: De abolute leider van de Katholieke Kerk?

‘Geluk begint met een moment voor jezelf’

Boekrecensie Solosofie – Nika Vázquez Seguí. Zij schrijft over ‘de kunst van het alleen-zijn’ in Solosofie. Liefde voor het alleen-zijn. De Spaanse auteur schreef Solosofia in 2022. Vertaald als Solosofie in 2023. Een variatie op het stoïcisme? Segui verwijst toch niet naar die sofisten uit de 5e eeuw v Chr. Wel toont Solosofie er duidelijk overeenkomsten mee. En eveneens met de wijze Solon van Athene. Segui vindt haar ‘denkgenoten’ echter verrassend genoeg veelal in het Westen.

‘Alleen zijn is niet hetzelfde als je alleen voelen’
(Nika Vázquez Seguí)

Nika Vázquez Seguí studeerde psychologie aan de universiteit van Valencia en behaalde een master in de psycho-oncologie. Zij combineert haar werk in haar eigen psychotherapiepraktijk met cursussen over emotionele intelligentie bij verschillende instellingen. Seguí schreef eerder de boeken Aporta o aparta en Te quiero, ¿y ahora qué?. 

Blijven leren
In Solosofie, in hoofdstuk Zelfgekozen eenzaamheid als je ouder wordt, leidt Segui af dat de Atheense moralist Solon een van de eerste solosofen was die dit soort uitspraken deed. En dat al een eeuw eerder dan de stoïcisten.

‘De Atheense moralist en dichter Solon zei het al in de zesde eeuw voor Christus: “Probeer te blijven leren zolang je leeft; denk niet dat de ouderdom de rede met zich meeneemt”.’
(Segui in: Solosofie)

Een kunst, een kunde
De Duits-Amerikaanse filosoof en psychoanalyticus Erich Fromm (1900-1980), een der belangrijkste denkers over mens en maatschappij van onze tijd, schreef onder meer Liefhebben – een kunst, een kunde (1956). Segui verwijst al direct naar deze titel als een van de voorbeelden hoe we ons ‘in het leven van alledag kunnen bekwamen en verbeteren’.


Nika Vázquez Seguí

‘Zoals Erich Fromm het concept liefde op zijn kop zette door het te beschrijven als een kunst waarin we ons in het leven van alledag kunnen bekwamen en verbeteren, is ook een leven op eigen benen niet iets wat je zomaar van de ene dag op de andere leert, zeker als je nooit eerder de noodzaak hebt gevoeld om het te leren.’
(Segui in: Solosofie)

Zelfontplooiing
Een andere Duits-Amerikaanse schrijver, Charles Bukowski, zegt Segui, is de vertegenwoordiger van de literaire beweging die dirty realism wordt genoemd en een trouwe bepleiter van eenzaamheid als middel om tot zelfkennis en zelfontplooiing te komen.

‘Het juiste evenwicht bewaren tussen eenzaamheid en mensen om je heen, daar gaat het om, dat is de manier om niet in het gekkenhuis te belanden.’
(Segui in: Solosofie)

De leegte van je ziel vullen
Segui vindt de Franse filosoof Blaise Pascal (1632-1662) een revolutionair in zijn tijd. Na  een zware depressie in 1645 wisselde hij wiskunde en toegepaste wetenschap in voor filosofie en theologie. Hij ontdekte de oneindige rijkdom van rust en zelfkennis. Wat hij met onderstaand citaat bedoelt, zegt Segui, is dat ‘de mens eropuit gaat om iets te vinden waarmee hij de leegte van zijn ziel kan vullen, omdat hij niet in staat is een innerlijk leven te cultiveren dat hem betekenis geeft’.

‘Al het leed van de mensen komt hieruit voort dat ze niet rustig in hun kamer kunnen blijven.’
(Segui in: Solosofie)

Naar jezelf kijken
De bekende managementgoeroe Stephen R. Covey (1932-2012) waarschuwt, zegt Segui, dat als je ondergedompeld bent in de maalstroom van het dagelijkse leven, het bijna onmogelijk is tijd te vinden om naar jezelf te kijken. Covey schreef De zeven eigenschappen van effectief leiderschap (2008), waarin hij schrijft: ‘Reorganiseer je leven en neem opnieuw de leiding’.

‘Je laat je meeslepen door wat urgent is en vergeet wat belangrijk is. Als dat gebeurt doen ontevredenheid en onbehagen hun intrede, aldus managementgoeroe Stephen Covey.’
(Segui in: Solosofie)

Zintuigen
Solosofie bestrijkt tal van boeiende en onverwachte onderwerpen, zoals Leven met je vijf zintuigen. Over ruiken waarmee je reist naar het hart van je herinneringen. Zien: geluk schuilt in het oog van de waarnemer. Horen en de muziek van het leven. Voelen en de emoties die dicht onder je huid zitten: over ‘huidhonger’ dat ook wel contactarmoede wordt genoemd. En proeven: Segui zegt een ‘foodie’ te zijn, en vertelt waarom een ‘solosoof’ in een restaurant vraagt om een tafel voor één.

‘Alleen’ zijn
Als een ‘duveltje-uit-een-doosje’ reageert Segui als mensen tegen haar zeggen dat ze ‘alleen’ zijn om duidelijk te maken dat ze geen formele relatie hebben: ‘Je bent niet alleen, je hebt alleen geen partner’. Een groot hoofdstuk hierover beschrijft ze in: Liefde is niet altijd iets voor twee. Boeiend is ook wat zij schrijft over Zelfgekozen eenzaamheid als je ouder wordt, en dan komen we uit bij de eerdergenoemde Atheense Solon.

Cicero
In Samenleven zonder iets op te geven, nodigt Segui je ten slotte uit om met beoefening van solosofie je relatie met anderen te verbeteren terwijl je meer rekening houdt met jezelf. Daarom staan er ook tientallen Oefeningen en Ervaringen in Solosofie, die extra inzicht geven, om uiteindelijk Cicero na te kunnen zeggen: “Ik ben nooit minder alleen dan wanneer ik alleen ben.” Commentaar van Segui hierop:

‘Je hebt uiteraard jezelf. Beter gezelschap kun je je toch niet wensen?’
(Segui in: Solosofie)

Recensie: Solosofie – Geluk begint met een moment voor jezelf | Nika Vázquez Seguí | Hardcover € 16,99 | E-book € 9,99

Beeld: Liberi Coaching
Foto Nika Vázquez Seguí: Boekerij

Waar is de geest als die niet in je hoofd zit?

Drie filosofen zoeken een antwoord op de vraag of de mens in een tijd van ‘hormonen, neurotransmitters en hersenprocessen’ zonder geest kan. Zijn we ons brein of zijn we ons lichaam? ‘Nergens in de wereld komt de geest voor zonder dat er een lichaam is’. In een ‘bezield dossier over de geest’ van Filosofie Magazine vragen drie begeesterde denkers zich af of we zonder geest kunnen.‘De geest is de essentie van wat ons mens maakt.’

‘Al toont de liefde zich ook als een biologisch proces, het is onze geest die de emoties betekenis geeft’
(Désanne van Brederode)

Wijsgerige psychologie
Er bestaat een stroming in de wijsgerige psychologie die praten over de geest in termen van gevoelens, intenties en verlangens willen vervangen door objectieve termen uit de neurowetenschappen. Die stroming heet ‘eliminativisme’, waarvan de Amerikaanse Paul en Patricia Churchland de belangrijkste vertegenwoordigers zijn.

‘Een vrouw komt thuis bij haar man na een zware dag. ‘Paul, praat niet tegen me. Mijn serotonineniveau is tot een dieptepunt gedaald, mijn hersenen zitten vol glucocorticoïden, mijn bloedvaten zitten vol adrenaline en als ik geen endogene opiaten had gehad, was ik onderweg naar huis met de auto tegen een boom gereden. Mijn dopaminegehalte moet omhoog. Schenk me een glas chardonnay in.’
(Patricia tegen Paul)

Emoties
Filosoof Désanne van Brederode zegt hierover dat ‘als we als een neurowetenschapper naar de geest kijken, wordt alles extreem mechanisch’.

‘We kunnen verliefdheid wel uitleggen aan de hand van feromonen, stofjes in je hersenen en compatibele immuunsystemen, maar daarmee heb je doodverklaard wat liefde zo bijzonder maakt. Al toont de liefde zich ook als een biologisch proces, het is onze geest die de emoties betekenis geeft.’
(Désanne van Brederode)

Eliminativisten
Wetenschappelijke taal is doorgedrongen in ons alledaagse vocabulaire, schrijft Pieter Adriaens, hoofddocent filosofie KU Leuven, in This is mental!, een inleiding in de wijsgerige psychologie.

‘Zet de televisie aan en je hoort atleten praten over endorfines en endogene adrenaline. Eliminativisten zoals de Churchlands hopen dat we met neurologische termen objectief kunnen beschrijven wat het bewustzijn of de geest is. Net zoals chemici niet spreken van water en ijs, maar van H2O in vloeibare en vaste toestand.’
(Pieter Adriaens)


Fred Keijzer

‘Wij zijn ons lichaam’
Fred Keijzer, hoofddocent filosofie Rijksuniversiteit Groningen, onderzoekt de biologische basis van cognitie en stelt dat onze hersenen deel zijn van ons lijf en door dat lijf ook van de wereld.

‘Als we ons beperken tot neurologische processen verdwijnen wijzelf als vlezige, voelende, bewegende wezens uit beeld.(…)Nergens in de wereld komt de geest voor zonder dat er een lichaam is. In plaats van “wij zijn ons brein” kunnen we daarom beter “wij zijn ons lichaam” zeggen.’
(Fred Keijzer)

Geest is iets ‘relationeels’
Het nadeel van het neurofysiologisch denken leidt er volgens Keijzer toe dat een depressie soms wordt opgevat als een chemische onbalans in de hersenen. Volgens Adriaens is de geest iets ‘relationeels’. Veel geestesziektes vindt hij ‘relationele aandoeningen’.

‘Ze zijn op een complexe manier verweven met de interactie tussen individuen. Een voorbeeld is om emotie niet te zien als iets dat zich bevindt in het individu. Als ik kwaad word op iemand, dan zit de kwaadheid in de verhouding met die persoon.’
(Pieter Adriaens)


Désanne van Brederode

Ik ben niet ik
Volgens Désanne van Brederode is de geest de essentie van wat ons mens maakt. Zij haalt een gedicht aan van de Spaanse dichter en winnaar van de Nobelprijs Literatuur 1956, Juan Ramón Jiménez, omdat hij precies zegt wat de geest betekent: 

Ik ben niet ik
Ik ben deze
Die naast me loopt en die ik niet zie,
die ik soms bezoek,
en die ik op andere momenten vergeet;
die kalm en stil blijft terwijl ik praat,
en die vergeeft, zachtjes, wanneer ik haat,
die loopt waar ik niet ben,
die zal blijven staan wanneer ik sterf.

‘Geweten’
Weten is volgens Van Brederode iets anders dan kennis. In ‘dat prachtige woord “geweten”’ ziet zij dat. Zij herinnert zich nog dat zij als jong meisje iets kleins had gestolen, een snoepje of zo.

‘Later in mijn bed voelde ik me daar ontzettend schuldig over. Al troostte mijn moeder me door te zeggen dat het helemaal niet erg was, toch voelde ik dat ik iets had gedaan wat ik niet had willen doen. Het weten dat maakt dat je een baan laat schieten om voor een naaste te zorgen of dat je doet besluiten toch te blijven vechten voor een relatie. Zelfs al verklaart de hele wereld je voor gek en je zelf ook niet kunt uitleggen waarom.’
(Désanne van Brederode)

Menselijke geest
Pieter Adriaens zegt aan het slot van het artikel dat de vraag wat de geest precies is nooit afdoende beantwoord zal worden.


Pieter Adriaens

‘Maar misschien is dat mysterie op zichzelf al voldoende reden om te blijven spreken van een menselijke geest.’
(Pieter Adriaens)

Bron:
Kan de mens zonder geest? (Emile Smits, in Filosofie Magazine, november 2025, dossier De Geest)

Beeld: Citylit.ak.uk – ‘A taste of philosophy’ – ‘Bij City Lit zijn we er trots op dat we mogelijkheden creëren voor mensen om samen te komen en hun leven te verrijken door te leren.’
Beeld Fred Keijzer: Youtube
Foto Désanne van Brederode: Filosofie Magazine
Foto Pieter Adriaens: Brainwash

Een maatschappij waar veroudering er niet mag zijn

Dat is een dubbel probleem voor ‘de grijze duiven met dementie’, zegt psycholoog Ad Bergsma. Hoewel volgens Alzheimerverenigingen geestelijk verval geen onderdeel mag zijn van veroudering, werpt dit zijn schaduw vooruit. The European Journal of Aging stelt dat 40% van de mensen van middelbare leeftijd bang is straks de controle te verliezen. Het zenboeddhisme klinkt hoopvol en gaat ervan uit dat we niet minder menselijk worden, en evenmin worden onze subjectieve ervaringen minder belangrijk.

‘Als we een gelukkig moment beleven, is het emotioneel net zo rijk als eerder in ons leven toen we nog ‘gewoon’ waren’
(Psychogerontoloog Huub Buijssen)

‘Het hart wordt niet dement’
De wetenschappelijke beschrijving van dementie stelt verliezen centraal. Dat beïnvloedt onze beleving: een wetenschappelijke definitie kan iets ondraaglijk maken wat in zichzelf al erg is’. Het mooie idee dat hier tegenover wordt gesteld, dat ‘het hart niet dement wordt’, komt van de Nederlandse psychogerontoloog Huub Buijssen.

‘Bij dementie verslechteren de denkende delen van de hersenen veel erger dan de emotionele delen. Als we een gelukkig moment beleven, is het emotioneel net zo rijk als eerder in ons leven toen we nog ‘gewoon’ waren.’
(Huub Buijssen)

Zenboeddhisme
De filosofie van het zenboeddhisme laat zo meer ruimte voor het goede dat behouden blijft, stelt Bergsma. De Dalai Lama schreef er zelfhulpboeken over. ‘Waar wetenschappers zich richten op het oplossen van wat er niet zou moeten zijn’, stellen boeddhisten het lijden echter voor als iets dat onvermijdelijk op je pad komt: ‘Leer leven met ellende’, zo klinkt hun motto.’

‘De “nobele waarheid” is dat het “leven lijden is”.’
(De Dalai Lama)

Terugkeren tot de kern
Bergsma stelt dat het streven naar perfecte gezondheid voort kan komen uit een preoccupatie met ziekte en verval. Bij het denken over dementie is het daarom zaak de verliezen te bezien in relatie met wat behouden blijft. Hij vertelt over de Amerikaanse meditatieleraar Doug McGill die de langzame aftakeling van zijn moeder beschrijft. Niet de verliezen staan centraal, maar het terugkeren tot de kern.

‘Terwijl zij de ene na de andere lichamelijke en mentale vaardigheid verloor, werd ze voor mij meer en meer de persoon die zij in essentie altijd al was. Haar glimlach is in de loop van vijftien jaar meer spontaan en oprecht geworden. Haar lach – en ze lacht nog vaak – is zachter geworden en lichthartig, zonder een spoor van ironie, nostalgie of spijt. Haar blik is meer open en verlangend en haar liefde pijnlijk puur en direct.’
(Doug McGill)

Verbondenheid in liefde
In Onze laatste jaren van vreugde en verdriet vertelt de boeddhistische lerares Olivia Ames Hoblitzelle de laatste levensjaren van haar dementerende partner Hob. Dementie beschrijft ze onomwonden als een wreed proces. Toch ziet zij het ziekteproces van haar man ook als een mogelijkheid om te ervaren wat er het meest toe doet in het leven: de verbondenheid in liefde en momenten van geluk. Wakker worden is voor Hob wel heel moeilijk.

‘Toen ik vijf minuten geleden wakker werd, wist ik niet waar ik was… waar iedereen was… waar jij was… Ik wist niet wie ik was… Ik ben uit de gewone tijd gevallen… Het kan best zijn dat ik tweehonderd jaar heb geslapen… Ik heb helemaal geen besef van kloktijd als ik zo gedesoriënteerd ben als nu…’.’
(Uit: Onze laatste jaren van vreugde en verdriet, Olivia Ames Hoblitzelle)

Positievere benadering
In het voorwoord van Onze laatste jaren van vreugde en verdriet concludeert de Dalai Lama:

‘We kunnen weinig veranderen aan het ouder-worden of Alzheimer, maar zoals Hoblitzelle laat zien, kan het accepteren van onze toestand op de lange duur een veel positievere benadering zijn.’
(De Dalai Lama)

Paniek
Psychogerontoloog Buijssen bezocht begin deze eeuw een opera, vertelt Bergsma, toen hij plotseling besefte dat hij zich twee namen niet meer kon herinneren. ‘Paniek maakte zich van hem meester. Hij hoorde niets meer van de muziek, maar kon alleen maar denken dat hij op het punt stond dementie te krijgen, net als zijn beide ouders. Bijna twintig jaar later functioneert Buijssen nog steeds op hoog niveau, maar de gedachte aan een toekomst met dementie maakt hem minder bang dan vroeger.’

‘Als deze ziekte mij inhaalt, hoop ik zo snel mogelijk weer te worden wie ik was in mijn vroegste jeugd. Volgens haar vaak herhaalde verhalen was ik de kleuter die elke moeder zich wenst: zelden humeurig, lastig of opstandig en in het piepkleine wereldje van de box helemaal tevreden met zichzelf. Als ik deze periode nog een keer mag overdoen, dan zal het staartje van mijn leven toch een heel gelukkige tijd zijn.’
(Huub Buijssen)

Bronnen:
Zen in het aangezicht van dementie (Volzin, 21 oktober 2025, Ad Bergsma)
Onze laatste jaren van verdriet – mindful omgaan met Alzheimer | VBK Media | Broese boekverkopers Utrecht
Alzheimer Nederland

Beeld: Le courrier des maires / Adobe
Foto vergeetmijnietje sleutel: Alzheimer Nederland
Foto: Magazine Kijk / Unsplash/Pixabay