‘Een spirituele revolutie’
Het verdere verloop van het boek (hoofdstukken 3-7). In het eerste verdiepingshoofdstuk (hoofdstuk 3) vraagt hij naar de wortels van de vreemdeling in de zogenaamde axiale tijd, een tijd waarin volgens diverse filosofen en historici het idee en de ervaring van de secularisering en de universalisering van de wereld steeds meer worden gedeeld. We praten dan over de periode tussen 800 en 200 BC. Karl Jaspers beschouwt deze periode als een unieke ‘doorbraak’, een ‘spirituele revolutie’, dat wil zeggen als een nieuw begin. (blz. 82).
In de axiale tijd breken mensen met de wereld van de mythe, van de goden van het polytheïsme, van de gegevenheid van de natuur, van het lot, ten gunste van menselijke zelfemancipatie, individualisme, creativiteit en verantwoordelijkheid, een ontwikkeling die wordt begeleid door technologische vooruitgang. Het is een periode waarin de wereld niet langer ‘gegeven’ is, maar door mensen kan worden gekend, bevraagd, getransformeerd en gemaakt. (blz. 83). Er is ook een ontdekking van de geschiedenis zelf.

Us en them – philia en xenia
In de daarop volgende verdiepingshoofdstukken (hoofdstukken 4 en 5) analyseert Ten Kate hoe een zeker evenwicht tussen de band van de philia (het gemeenschapsleven) en de scheiding die tot uiting komt in de xenia (de vreemdheid) in de loop van deze axiale geschiedenis wordt verstoord ten gunste van een complexe en geleidelijke ontwikkeling naar de universaliteit van de xenia, en dus van de figuur van de vreemdeling. De wereld, geanalyseerd vanuit de veranderingen in het axiale tijdperk waarin de natuurwetten van us en them – philia en xenia – onder druk komen te staan, is eigenlijk één grote vraag die niemand kan oplossen. Als de evenwichtige wereld van het vertrouwde ‘verdwenen’ is, wat gebeurt er dan met de wereldbewoners?

Verbeelding brengt je overal
In het tweede verdiepingsdeel (hoofdstuk 6) werkt hij toe naar een nieuw begrip van de wereld vanuit zijn analyse van de vreemdeling in de eerdere hoofdstukken. Logica brengt je van A naar B. Verbeelding brengt je overal. Toegeschreven aan Albert Einstein en mijn lijfspreuk. Deel IV van Wereldtijd gaat over die Verbeelding.
Na zeven langere hoofdstukken Science verbeeldt en visualiseert Ten Kate in negen korte hoofdstukken (zeven t/m vijftien) zijn argumenten, overwegingen, afwegingen en perspectieven. Van Science naar Art. Niet Vreemd maar Vrij. Niet Bevreemdend, maar Bevrijdend. Dat zijn mijn woorden.

Laurens ten Kate

Verwonderde tijd
Maar die van Ten Kate zijn minstens zo beeldend. Hij spreekt over een Verwonderde tijd of: hoe beelden vreemdelingen zijn. Het gaat niet over statische beelden, maar over beelden die terug kijken en tot ons spreken. Het helpt als je dan een vierjarig kind gebleven ben (ik zeg niks). De beelden die in dit deel volgen zijn zeer divers. Als beelden beeldwerelden worden waarin we de vreemdeling ontmoeten, maar die ook zelf op ons toekomen als vreemdelingen, dat hebben we het over iets fundamenteels aan beelden: dat ze ‘werken’ en werelden voor ons openen.
Dat geldt voor schilderijen (hoofdstukken 10, 11 en 14), voor een sculptuur (hoofdstuk 12), maar ook voor een gedicht (hoofdstuk 12), een cabaretshow (hoofdstuk 8), een dans-muziekstuk (hoofdstuk 15), voor performance art (hoofdstuk 13) en voor film (hoofdstuk 9).
Woorden, gebaren, klanken zijn ook beelden in deze fundamentele betekenis. Soms besteedt Ten Kate wat meer aandacht aan de context van het beeld en aan interpretatiemogelijkheden. In andere hoofdstukken richt hij zich er vooral op om het beeld kort te laten spreken in zijn tekst. (blz. 166).

En dus?
Ieder verlangt naar verbondenheid: je hoort bij je familie, gemeenschap, volk of natie. Maar er is dan ook altijd iemand die er níét bij hoort: de vreemdeling. Is dit schema van us and them vandaag de dag nog wel houdbaar? In Wereldtijd laat Ten Kate zien dat de balans tussen het vertrouwde en het vreemde in onze tijd steeds meer onder druk komt te staan, maar dat de verstoring van die balans oude wortels heeft die ons duizenden jaren terug in de tijd voeren.
Hoe ziet een wereld eruit waarin de vreemdeling niet langer een uitzondering is, maar de regel? Een wereld waarin wij allemaal vreemdelingen zijn geworden, voor elkaar én voor onszelf? Moeten we zo’n wereld toejuichen of bestrijden? We hebben helemaal niet de luxe van een dergelijke keuze, stelt Ten Kate. De vreemdeling laat zich niet wegsturen en blijft aandringen: ga met mij een band aan, ook al hebben we helemaal geen band.

‘Band zonder band’
In dit essay worden de mogelijkheden van zo’n ‘band zonder band’ verkend, in dialoog met denkers, dichters en kunstenaars: van Augustinus, Friedrich Nietzsche, Hannah Arendt en Jacques Derrida tot Caravaggio, Emily Dickinson en Herman Finkers. Hoe luisteren zij naar de vraag van de vreemdeling? Aldus de samenvatting op de achterkant van het boek zelf.

Meer over Wereldtijd:

Stichting Stimulering Vrijzinnig Gedachtengoed – met agenda van presentaties bij wijze van tournee. Wereldtijd: het nieuwe boek van Laurens ten Kate

Bespreking in Trouw 3 juni 2025 Hoe we allemaal vreemdeling werden – en gastvrijheid opnieuw moet worden uitgevonden

Bespreking in Volzin van juni 2025: Een wereld met allemaal vreemdelingen

Wereldtijd ISVW online 6 oktober 2025 20.00-21.30

Wereldtijd: de vraag van de vreemdeling ISVW cursus 22-26 oktober 2025

Bronnen:

Laurens ten Kate, Vreemde Vrijheid, Uitgeverij Sjibbolet 2016.

Laurens ten Kate, Wereldtijd. Essay over de vraag van de vreemdeling, Boom 2025. Podcast UvH. We zijn allemaal vreemdeling – podcast met filosoof Laurens ten Kate over zijn nieuwste boek Wereldtijd

Patrick Loobuyck, Religie & Wetenschap, Pelckmans 2023.

David de Boer & Geert Janssen, De Vluchtelingenrepubliek, Prometheus 2023.

Hein de Haas, Hoe migratie echt werkt. Het ware verhaal over migratie aan de hand van 22 mythen. Spectrum 2023.

Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving, rapport Op de rem. Voorbij de hypernerveuze samenleving. (RVS 2025)

Foto Laurens ten Kate: Kirsten den Boef (Universiteit voor Humanistiek)