Is religie een verkeerde interpretatie van mythologie?

Timothy Freke en Peter Gandy zien als onderzoekers van wereld- en klassieke mystiek grote overeenkomsten tussen het verhaal van Jezus en die van stervende en verrijzende heidense godmensen, zoals Osiris, Dionysus, Mithras, Adonis en Orpheus. Ze leveren bewijs voor hun stelling dat Joodse ingewijden de mythen van Osiris-Dionysus bewerkten om het verhaal te creëren van een joodse stervende en weer verrijzende godmens, Jezus de Messias. Na verloop van tijd ging men deze mythe uitleggen als een historisch feit en het christendom van de dode letter was het resultaat.

Bovenstaande komt uit een recensie van hun boek Jesus and the Lost Goddess en De mysterieuze Jezus. Volgens het theosofische Sunrise legden dogmatische christenen – die christelijke verhalen letterlijk als historisch feit opvatten – overeenkomsten met oudere heidense mythen en figuren uit als plagiaat van de duivel ‘vóór het feit’ of als de historische verwezenlijking van gebeurtenissen die in andere culturen alleen als mythe voorkomen.

‘Religie is een verkeerde interpretatie van mythologie’, is een favoriete definitie van religie van cultuurfilosoof Joseph Campbell, en die bestaat uit het toekennen van een historische betekenis aan symbolen die strikt genomen naar spirituele zaken verwijzen.’ (Sunrise)

Symposium
Timothy Freke (foto: TF) is een Engelse filosoof. Hij heeft een eredoctoraat in de wijsbegeerte en is een internationaal gerespecteerde autoriteit op het gebied van spiritualiteit. Het boek The Jesus Mysteries van hem en Peter Gandy stond in Amerika en Engeland in de top-tien bestsellerslijsten. Freke is een van de sprekers op het symposium ‘Jezus en de ‘heidense’ mysteriën, toen… en nu?’ op zaterdag 7 november in Baarn.

Er zijn daar dan ook sprekers als cultuurhistoricus Jacob Slavenburg; theoloog Tjeu van den Berk; godsdiensthistoricus Annine E.G. van der Meer en filosoof Bram Moerland.

Volgens Jacob Slavenburg (foto: JS) is Jezus een tweede leven gaan leiden. Na zijn aardse bestaan zijn er verschillende tradities gevormd. De bekendste is de kerkelijke traditie. Zij formuleerde dogma’s en geloofswaarheden die slechts ten dele berustten op de christelijke teksten die opgenomen werden in het Nieuwe Testament van de Bijbel. Daarnaast ontstond er een traditie waarin niet alleen de persoon van Jezus, maar bovenal zijn leringen centraal stonden.

Tjeu Van den Berk (foto: Meinema) stelt dat de dogmatische Christus zo volmaakt en vlekkeloos is dat al het andere in hem verduisterd wordt. Voor de moderne mens is hij nog maar moeilijk invoelbaar. De archetypische Christus echter is volgens Van den Berk juist niet volmaakt maar wel volledig. Hij herbergt de duisternis, satan, hij is een paradoxaal wezen. Kan de Christus vandaag de dag nog geherinterpreteerd worden, kan hij nog wel tot symbool worden?

Volgens Annine E. G. Van der Meer (foto: AvdM) bevinden zich – naar het Evangelie van Filippus – onder de talloze vrouwen die Jezus op zijn tochten vergezellen, de drie Maria’s: Maria de Moeder, Maria de Zuster en Maria de Bruid. Het traditionele christendom hemelde de maagdelijkheid van Maria de Moeder op en het verdonkeremaande Maria de Bruid. Deze vervanging had grote gevolgen voor de visie van tweeduizend jaar christendom op lichamelijkheid, vrouw-zijn en aardse materie.

Bram Moerland (foto: wikipedia) vraagt zich onder meer af of Jezus werkelijk heeft bestaan. En hoe zinvol die vraag eigenlijk is. Jezus is volgens hem zonder twijfel de hoofdpersoon uit een aantal verhalen uit de eerste eeuwen van onze jaartelling. Maar die verhalen lijken verdacht veel op andere en eerdere verhalen uit lang vervlogen tijden. Het ziet ernaar uit dat Marcus, de eerste zogenaamde biograaf van Jezus, kwistig leentjebuur speelde in zijn mythische Umwelt.

Symposium Gnostiek | 7 november 2015 | Baarn (nadere gegevens volgen) | 10.00 tot 17.00 uur | De dagprijs voor het symposium is € 75 of € 50 naar draagkracht | In de prijs inbegrepen zijn een eenvoudige lunch, koffie en thee | Nadere bijzonderheden zoals dagindeling, routebeschrijving, parkeren e.d. volgen | Inschrijven en informatie bij Hanneke Hoekstra: 7novsymposium@gmail.com

Illustr: De Vier Zoas uit de mythologie van William Blake. Zij vormen de vier goddelijke onderdelen van de oermens Albion, namelijk instinct & kracht, rede & traditie, liefde & passie, en inspiratie & inbeelding. (William Blake Archive)

Zen en religie in tijden van wetenschap

Hoe past religie in deze (post)moderne tijd waarin wetenschap en kritische rationaliteit zo’n grote rol spelen. De toespraken van Edel Maex zwengelen discussies aan en hoewel ze op zichzelf staan, kennen ze een thema: iedereen weet. Dit weten is universeel en ligt volgens Edel Maex besloten in ons zijn als we woorden en zekerheden durven los te laten en met een open geest en hart te kijken.

‘Waar ik van gruwel, is een koude wetenschap die de werkelijkheid ‘onttovert’ en die mensen een gevoel van totale zinloosheid wil aanpraten. Waar ik van gruwel, is een fundamentalistische religie die meent de mensen te kunnen zeggen wat we moeten geloven, wie de wijsheid in pacht heeft en aan wie ze zich moeten onderwerpen. Waar ik van droom, is een middenweg.’ (Maex)

In het boek Iedereen weet gaat Maex in een verzameling zentoespraken op zoek naar wat aan de grondslag ligt van zen en religie. Die gemeenschappelijke kern kent diep vanbinnen iedereen, zo argumenteert hij, maar mogelijk zijn we er ons niet langer van bewust.

‘Iedereen weet, maar toch bestaat er de vraag hoe we zinvol kunnen omgaan met religie in deze tijd. Edel Maex doet een handreiking naar de antwoorden op deze vraag. Zijn toespraken en denken, gegoten in korte hoofdstukken, zijn filosofisch en psychologisch van aard. Zo noemt hij begrippen als fascinatie en angst en spreekt over hun rol bij het vermogen tot openheid. De wetenschappelijke empirische achtergrond van Maex is duidelijk aanwezig in het schrijven en hij noemt zichzelf meerdere malen een darwinist.’ (Donata van der Rassel)

Van der Rassel zegt dat wij niet met zekerheid kunnen stellen dat onze waarneming allesomvattend is, en dat dit van de wetenschap een perspectief maakt, maar geen waarheid.

‘De vraag van Edel Maex (foto: BD) zou wat mij betreft dan ook niet moeten zijn hoe wij zen en religie in tijden van wetenschap moeten beleven, maar hoe de betrekkelijk jonge empirische wetenschap beleefd of beoefend zou moeten worden met behulp van eeuwenoude religieuze en spirituele kennis.’ (Van der Rassel)

Voor wie religieuze antwoorden zoekt in een rationeel-kritisch domein, aldus Van der Rassel, is Iedereen weet een mooi pleidooi van de voorzichtige band op gepaste afstand die wetenschap en religie met elkaar kunnen onderhouden.

‘Zij zullen echter pas echt verenigd worden als we alle zekerheden en definities loslaten. Dat is geen middenweg, maar DE weg.’ (Van der Rassel)

Volgens het Boeddhistisch Dagblad is Iedereen weet een pleidooi om met een open hart en een open geest naar religie en spiritualiteit te kijken.

‘Want dan ontdekken we mogelijk wat we altijd al geweten hebben: dat we niet naar boven moeten kijken voor een antwoord. Dat niemand een monopolie heeft. Dat religie iets van ons allen is.’ (BD)

Zie: Edel Maex en de koude wetenschap die de werkelijkheid onttovert

en: Iedereen Weet – boekrecensie Edel Maex

llustr: Olieverfschilderij op canvas (nl.aliexpress.com)

Iedereen weet | Edel Maex | EAN 9789401424042 | maart 2015 | Hardcover | Druk: 1 | Aantal pagina’s: 144 Edel Maex is psychiater in het Antwerpse Middelheim Ziekenhuis, zenleraar en een van de grondleggers van het werken met Mindfulness Training in de Lage Landen. Ruim tien jaar geleden introduceerde hij de zogenaamde mindfulnesstrainingen, een meditatietechniek die de terugval in een depressie mee kan helpen voorkomen.

God & Seks – Kleine theologie van de erotiek

Theoloog Frank Bosman houdt een hartstochtelijk pleidooi voor de erotiek. Met zijn pamflet God houdt van seks probeert hij orde te scheppen in de erotische chaos die onze maatschappij beheerst. Het verschijnt ter gelegenheid van de Nacht van de Theologie op 20 juni 2015, dat dit jaar Religie & Erotiek als thema heeft. Met een debat over gelovigen die bekrompen over erotiek denken en een gesprek met de titel: theologen voor seks. Hoe je dit laatste moet uitleggen wordt tijdens de erotische nacht wellicht duidelijk.

‘Het is kennelijk een slecht huwelijk: seks en geloof. Seks roept associaties op met vrijheid, liefde en zinnelijk genot. Geloof daarentegen roept bij veel Nederlands precies tegenovergestelde associaties op: kuisheid, onthouding en vrijen-met-de-handen-boven-de-lakens. Maar hoewel de christelijke traditie zeker lijdt aan seksueel pessimisme, lijkt het erop dat ook binnen de seculiere samenleving steeds meer aandacht komt voor de problemen rond seks: van mensenhandel tot de drempelloze toegang tot internetporno. Wat is hier aan de hand?’ (Nacht van de Theologie)

Het pamflet is geen gesomber, maar vrolijke lijfelijkheid, zo vertelt Frank G. Bosman (foto: NVDT) tegen katholiek.nl en zegt erbij dat iedereen gefascineerd is door seks en erotiek.

‘God houdt van seks’ is het essay bij de Nacht van de Theologie 2015, geschreven door de bekende cultuurtheoloog dr. Frank G. Bosman. Het essay is een hartstochtelijk pleidooi voor de erotiek. Op basis van een analyse van het christelijke Sexualpessimismus en de rol van het begrip ‘reinheid’ in onze cultuur, pelt hij de Bijbelse boodschap af tot de naakte kern. Bosman ziet liefde, seks en erotiek als onvoorwaardelijke zelfgave, als viering van het aan ons gegeven leven en als voorproefje van hemelse heerlijkheden.’ (Kok)

Hield God eerst wel van een geintje, nu houdt hij ook van seks. Hoe moet dat dan zonder lichaam, vraag ik me af. Speelt de Heilige Geest dan een rol? Of kan je ook geestelijk in erotische sferen komen?
Misschien bedoelt God seks wel als weg naar Hem, zoals tantraleraar en ‘meest populaire trendsetter en provocateur van de 21e eeuw’ David Deida het beschrijft in zijn boek Seks als weg naar God. Eerder verschenen onder de titel God en Eros. Ik heb echter nog geen kerkgenootschap gevonden met tantra tussen de kerkbanken. Ken Wilber noemt Deida’s boek een hartstochtelijk avontuur van seksuele spiritualiteit.

‘Seks als middel tot verdieping van spirituele bewustwording is een prikkelende stelling. In zijn boek laat Deida overtuigend zien hoe we op momenten van seksuele vervoering ons hart volledig openen voor het Goddelijke.’ (Cover)

Terug naar Bosman. Die heeft toch een andere invalshoek in zijn pamflet. Op de vraag van katholiek.nl of er weer zo’n moraalridder komt die zegt hoe je moet vrijen, zegt hij:

‘Daar ben ik niet bang voor. Dat gaat namelijk gebeuren van beide kanten. Christenen kunnen mij straks verketteren omdat ik wel heel vrij over seks en God spreek. En seculiere critici zullen opmerken: wat moeten wij met een boek over seks en God als we niet eens in die God van jou geloven? Ik hoop echter beide groepen te bereiken. Ik denk dat iedereen er aan toe is om af en toe dieper na te denken over erotiek en seks.’ (katholiek.nl)

Bosman heeft het in zijn pamflet over naaktheid als ingang voor zijn theologie van de erotiek:

‘Er zijn twee soorten naaktheid: een goede en een slechte naaktheid. Goede naaktheid hoort bij goede erotiek. Vrijende partners geven zich letterlijk en figuurlijk bloot. Ze schamen zich niet voor zichzelf of elkaar. Ze genieten alleen maar.
Deze blootheid hoeft niet bedekt te worden, hoewel ik me best kan voorstellen dat stelletjes toch graag even de gordijnen dicht doen. Erotiek en intimiteit horen immers ook bij elkaar.’ (katholiek.nl)

En God zag dat het hemels was.

Zie: Pamflet God en seks biedt vrolijke lijfelijkheid

Foto: Restored Church – In Pennsylvania is ophef ontstaan over een reclamebord dat is geplaatst langs een drukke snelweg. Een lokale kerk wilde op een originele wijze bezoekers lokken en de pastoor bedacht dat seks natuurlijk altijd verkoopt.

Pinksteren 3.0 en de roep om fundamentele bezinning op geloofsleer kerk

‘Veel sleetse dogma’s passen niet bij het levensgevoel van nu. Het elke zondag ‘mijn grote schuld’ moeten zeggen, of je zondig (moeten) voelen, soms te moeten horen ‘niet in staat te zijn tot enig goed’, maakt de mens klein. Dat veroorzaakt een laag zelfbeeld met alle gevolgen van dien. Theoloog Gijs Dingemans vraagt recent in het Christelijk Weekblad om een ‘fundamentele bezinning op de geloofsleer van de kerk’. Ik zeg daar ja op.’

‘Los van een hervorming qua denken en dogma’s, moet er meer bezieling komen. We moeten ons veel meer richten op onze innerlijke en mystieke reis. Spiritualiteit komt neer op het zoeken van eenheid met het Mysterie zoals ook Jezus ons dat voorhield. Subtiel worden we daarbij trouwens al begeleid door de Geestelijke Wereld. Het heeft daarom geen zin om een ‘atheïstische kerk’ te verzinnen of een ‘religie zonder God’ te bepleiten, zoals de filosofen Theo de Boer en Ger Groot doen.’

Aan het woord is antropoloog Hans Feddema. In gesprek met Robert Reijns (NieuwWij), over kerkverlating, nieuwe spiritualiteit, mystiek, revoluties en betere mensen. Feddema heeft het niet zo op ‘verstandelijk geloof’ en theologie die nauwelijks uitstijgt boven ‘het stellen van begrippen en doen van redeneringen’. Ook vindt hij het geloof nog te veel van ‘ons geloof en dus onze groep is de juiste’. Hij mist innerlijk beleven en voelen, en ziet in de rooms-katholieke kerk macht, hiërarchie, moralisme en autocratische bisschoppen. In de protestantse kerk maakt volgens hem vooral de leer de dienst uit, zoals eerder Harry Kuitert al stelde.

Volgens Hans Feddema (foto: NieuwWij) is er een ‘nieuwe spiritualiteit’ in opkomst waarin we een ‘groter bewustzijn’ ontwikkelen: er is een ‘shift’ gaande van geloof naar ervaren, van religie naar religiositeit, van schuld naar genegenheid, van angst naar liefde, en van dogma’s naar waarden, en naar bewustzijn.

‘Het proces van individualisering lijkt bij onze evolutie te passen. Al tastend en struikelend wordt de mens autonoom. Niet alleen om troost te vinden, maar vooral om te leven vanuit de innerlijke, goddelijke oerbron. We ontdekken dat we vrij worden via het gaan van onze innerlijke weg zonder dat een externe autoriteit ons daarvan afhoudt. Een weg waarbij zelfkennis, mystiek, liefde en zielenkracht hoge ogen gooien.’

Feddema stelt dat kerken lange tijd onze goddelijkheid en goddelijke gaven hebben miskend, en denkt daar bij aan de ‘kracht van de gedachte’, aan het innerlijke weten, helderziendheid, witte magie, (zelf)heling. Hij vindt dat niet zweverig en zegt dat alle mystici, de apostel Paulus en ook Jezus daar ruime ervaringen mee hebben.

‘Je ziet ook de nieuwe spiritualiteit langzaamaan opkomen bij mensen, maar dan meer in de vorm van mystiek. Bijvoorbeeld zoals bij het soefisme, kabbala, en ook via mindfulness, yoga, qigung en meditatie en andere Aziatische vormen van spiritualiteit.’

Een andere antropoloog is André Droogers (foto: NieuwWij). Die zoekt ook naar werkbare manieren om met twijfel, godsbeelden en levensbeschouwelijke verschillen om te gaan, en noemt de God die hij zoekt God 3.0. Hij heeft het nu over Pinksteren 3.0, het ‘feest van de dwarsverbanden’. Volgens hem zingen religieuze machthebbers een paar toontjes lager. Hij heeft het ook over het Bijbelverhaal dat hij op zijn manier leest: ‘Ieder hoorde de apostelen in zijn eigen taal spreken. Hé, dus alle mensen krijgen de Geest. Vanaf het begin globaliseerde de Geest al!’

‘De Geest staat boven de Wet. Ook al zijn er religieuze bovenbazen die hun positie rechtvaardigen vanuit de Wet en die de Geest claimen als hun spindoctor, de Geest waait heel democratisch al van den beginne waarheen ze wil. Ze inspireert creatieve gelovigen aller religies.’

Zie: Pinksteren 3.0 – De geest geglobaliseerd

en: We zien een minder gewelddadig menstype opstaan