‘Welke toekomst is ons aan het naderen?’

Filosoof, religiewetenschapper en theoloog Laurens ten Kate, vroeg zich laatst af: ‘In wat voor land word ik wakker?’ en: ‘In wat voor wereld?’ – Die vragen stelde hij aan hem zelf toen in de vroege ochtenden van 23 november 2023 de social media losbarsten na de verkiezingsoverwinning van de PVV in Nederland. En op 6 november 2024, toen Donald Trump met overmacht het presidentschap van de VS heroverde. Ten Kate vond die social media irritant. En naïef. ‘Hoelang hebben jullie zitten slapen?’, dacht hij. Waarom nu pas ‘wakker worden’?

‘Is de huidige crisis niet een antwoord op een eerdere orde? En zo ja, hoe oud is die orde dan? En welke toekomst is ons aan het naderen?’
(Laurens ten Kate)

Nieuwe wereldorde?
Voor de Universiteit voor Humanistiek (UvH) bekleedde Ten Kate tien jaar lang de bijzondere leerstoel Vrijzinnige Religiositeit en Humanisme voor de Stichting Stimulering Vrijzinnig Gedachtengoed.
In zijn afscheidscollege van de UvH ‘Tussen markt en volk’ van 20 maart 2026 stelde hij dat ‘de nieuwe wereldorde’ een gevleugelde term was geworden, ‘en wel als een aanduiding van een nieuwe epoche van schrik en angst, want verleden (wat we hadden opgebouwd) en toekomst (waar we naar toegaan) lijken verder weg dan ooit. Deze orde is eigenlijk helemaal geen orde, eerder wanorde en chaos, zo luidt het gevoel’.

‘Maar is die nieuwe wereldorde wel zo nieuw? Betekent ‘nieuw’ dat er gebroken wordt met het verleden, dat wat was ‘niet meer van deze tijd is’, zoals het tegenwoordig heet? Het is naar mijn inzicht van groot belang te analyseren wat er wel degelijk voorafging aan de mondiale situatie waarin we thans zijn aanbeland. Waar komen we vandaan? Wat is de genealogie van de nieuwe orde? Is de huidige crisis niet een antwoord op een eerdere orde? En zo ja, hoe oud is die orde dan? En welke toekomst is ons aan het naderen? Dat brengt me bij de titel van dit college: ‘Tussen markt en volk’.
(Laurens ten Kate)


Timothy Stacey

‘Religie van de straat’
De ondertitel van het college is: ‘Vrijzinnig-religieuze vragen aan een (neo)liberale wereld’, want het werk van Ten Kate bestond in de afgelopen tien jaar vooral in theoretische verdieping: het vrijzinnig-religieuze en humanistische gedachtegoed kritisch doordenken en verder brengen. Helaas geeft de filosoof deze vraag door aan zijn opvolger Timothy Stacey en het team dat Stacey gaat bouwen…

… Gelukkig kon Ten Kate het niet laten toch nog enkele woorden, niet meer dan ideeën en perspectieven te ventileren. En verwijst naar Timothy Stacey, die ‘over een “religie van de straat” spreekt, een verzet tegen oppervlakkig liberalisme, en een politics of faith…’


Charles Taylor

In de richting van het onbevattelijke
Ten Kate verwijst ook naar de ‘vrije’ weg waarop wordt gezocht naar een nieuwe ‘zin’ van religiositeit in de ‘seculiere tijd’, zoals dat door de Canadese filosoof Charles Taylor is doordacht.

‘De gemeenschap die van niemand is, bevindt zich op het snijvlak van immanentie en transcendentie. Zij gaat helemaal over de mensen (immanentie), en over hoe zij kunnen samenleven in een nieuw type onzekere solidariteit, maar tegelijkertijd wijst zij weg van zichzelf, in de richting van wat de mensen in de immanente wereld transcendeert: wat ongrijpbaar, onkenbaar en “onbeschikbaar” is, zoals [de Duitse socioloog en politicoloog] Hartmut Rosa, eredoctor van de UvH, het noemt. In veel religieuze tradities krijgt de verwijzing naar, deze ‘hint’ in de richting van het onbevattelijke de naam “God”.’
(Laurens ten Kate)


Hartmut Rosa, eredoctor UvH

Een gastvrije plaats
Volgens Ten Kate is de uitdaging om de democratie, dat ‘kwetsbare experiment van de late moderniteit, met haar kern te confronteren, een kern die ze door haar dominante (neo)liberale invulling en door de reactie daarop: haar populistische ondermijning, steeds maar niet serieus neemt’.

‘Welke kern? Dat ze ons als mensen die elkaar in haar “ruimte” ontmoeten, overstijgt, precies omdat ze van niemand is. Ze is een “lege plaats”, zoals de politiek filosoof Claude Lefort stelt, met wie ik in hoofdstuk III van mijn boek [Tussen markt en volk] uitgebreid in dialoog ga. Een lege plaats, en precies daardoor een gastvrije plaats.’
(Laurens ten Kate)


De Franse politiek filosoof Claude Lefort (Parijs, 1924 – 2010)
Voorvechter van de democratie en criticus van het twintigste-eeuwse totalitarisme

‘Tijd voor onrust’
Aan het slot van het college zegt Ten Kate: “Het is tijd dat het tijd wordt.” Het is tijd voor “onrust”.’

‘Voorbij de waan van het ‘nu’: dat kunnen we lezen in het begrip van tijd dat de dichter Paul Celan benoemt door – bijzondere tautologie – voor de tijd tijd te vragen…’
(Laurens ten Kate)


Dichter Paul Celan (1920-1970)

Het is tijd dat het tijd wordt
Ten Kate laat zijn publiek achter met de vraag: ‘Is dat wat ons rest van religie? Is dat vrijzinnige religiositeit? Dat we ons openstellen voor de tijd? Dat wil zeggen, voor de komende democratie, opdat we opnieuw samen zijn?’ Zijn antwoord is, met Celan: “Ja.”

Omstrengeld staan we in het raam, op de straat kijkt men toe:
het is tijd voor besef!
Het is tijd dat de steen zo goed is te bloeien,
dat het hart van de onrust gaat kloppen.
Het is tijd dat het tijd wordt.


Het is tijd.

Bron: Afscheidscollege Laurens ten Kate (20 maart 2026)

Foto: Stichting Stimulering Vrijzinnig Gedachtengoed
Foto Timothy Stacey: UvH (2025)
Foto Charles Taylor: 2009 – Lemniscaat
Foto Hartmut Rosa: Boom
Foto Claude Lefort: Tilburg University – ‘Lefort doceerde onder meer aan de universiteit van Parijs en São Paulo, de Universiteit van Parijs en was verbonden met het Centre de recherches politiques Raymond Aron. Hij schreef over vroege politieke denkers zoals Machiavelli’.
Foto Paul Celan: celan.nl

Tussen markt en volk | Laurens ten Kate | ISVW | 136 blz. | € 18,95 | ISBN 978-90-836110-7-5 | NUR 730

Vertrouw altijd je innerlijke stem

UITGELICHT – Literatuurwetenschapper Krina Huisman werd ‘gered door een stem’ diep in haar. In een interview met Fokke Obbema in de Volkskrant vertelde Krina onlangs dat zij in haar studietijd voelde dat ‘iets donkers het van me had overgenomen’. Ze belandde in een depressie. ‘Het was niet dat ik dood wilde, maar ik kon niet meer verder leven.’ Twee keer kwam zij in een crisis terecht en beide keren hoorde zij een innerlijke stem waardoor ze weer ‘in de richting van het licht en het leven kon bewegen’.

‘Breinscans die uitgevoerd werden op de Universiteit van Southern California gaven aan dat de mens gemiddeld 48,6 verschillende gedachten per minuut ervaart.
Je innerlijke stem krijgt dan nog amper kans’

‘Krina ervoer dat als het spreken van God die haar zei: “Je hoeft niet met de dood bezig te zijn.” Voor de wetenschapper werd op dat moment ‘zo’n gewicht van me afgenomen’. Na haar studie was er weer een crisis: ‘Ook toen werd ik gered door die stem die dwars door alles heen in mij sprak en zei: “Je bent geliefd.” Zij zegt overigens dat geloven voor haar geen zeker weten is. ‘Het is hopen. Dus ik hoop op iets na de dood, maar ik heb geen idee hoe dat eruitziet.’

Stemmenpoli’s
Veel mensen horen stemmen. Van de volwassenen 9%. Onder meer stress of ernstiger oorzaken kunnen een rol spelen. Stemmen horen wordt nogal eens betiteld als ‘handicap’ die je moet verwerken. Er bestaan zelfs ‘stemmenpoli’s’. Die poli’s zijn er niet voor onze innerlijke stem. Die stem is heel anders van aard. Gelukkig hoorde Krina in crises haar innerlijke stem.

Plato
De innerlijk stem is geen handicap, maar eerder een geschenk. Om naar te luisteren, zoals zij deed. Of God zelf tot je spreekt? Misschien wel het ‘goddelijke in je’, zou Plato zeggen. Of de ‘Idee van het Goede’. Krina zegt het belangrijk te vinden – ondanks haar drukke bestaan – om ‘stilte en ruimte in mijn leven in te bouwen’. In die stilte is de innerlijke stem (‘het Goede’) soms te horen, alsook of juist, in een crisis die je overvalt.

Intuïtieve hulp
Je innerlijke stem is altijd in je nabijheid, maar fluistert vaak, zacht. Of valt binnen als een onverwacht Idee. Soms fluistert de stem zacht omdat je toch niet luistert. Je gaat eraan voorbij. Omdat je het zo druk hebt met van alles. Je geeft geen gehoor aan je intuïtieve hulp:  een vorm van direct weten: niet logisch, maar gevoelsmatig, geïnspireerd en creatief.


‘48,6 verschillende gedachten per minuut’ (Brain scans, USC)

Overstemd
En bovendien zit je al vol van gedachten. Breinscans die in 2023 uitgevoerd werden op de University of Southern Carlifornia (USC) gaven aan dat de mens gemiddeld 48,6 verschillende gedachten per minuut ervaart. Je innerlijke stem krijgt dan nog amper kans. Die voelt zich niet gehoord, overstemd. Dan mis je echt wat. Meditatiemeesters oefenen vele jaren om die ‘innerlijke monologen’ stil te krijgen.

Boeddhistisch wandelen
In je eentje uren in de bossen dwalen kan helpen. En dan op de manier zoals boeddhisten het graag doen: echt kijken en luisteren (waarnemen), waardoor je gedachten minder kans krijgen. En dat besef je op het moment dat je een tijd geen vogel hebt gezien, zelfs geen boom, helemaal niets, omdat je alleen maar in je gedachten liep. Je weet niet meer waar en dàt je wandelde. Gedachten kunnen uiterst dominant zijn en je zicht belemmeren. Als je daaruit ‘wakker wordt’ zie je het bos weer.

Ingeving
Soms, maar steeds vaker als je luistert, hoor je wat moois of treffends. Zoek je een bepaald woord of een titel voor een artikel, song, of gedicht, fluistert de stem je iets onverwacht toe. Juist als je net iets heel anders doet, een sinaasappel eet, of een was draait. Dan krijg je het woord dat je zocht, of ingeving. Of geeft de juiste richting als je welke weg dan ook kwijt bent. Als je het even, of langer, niet ziet zitten, komt er toch iets van het Goede op. Ook als je belangrijke beslissingen moet nemen. Vertrouw op je ‘zelf’.

Biertje
Onderstaand bierviltje is van jaren geleden, uit het warme Brabantse. Op een zomers terras kon ik de uitspraak erop met een koud biertje tot me nemen. Niet te veel, want dan verdrinkt je innerlijke stem. En in je roes komt er wel van alles in je op, maar die stem houdt zich stil. Hooguit ga je lallen en is je ‘uiterlijke stem’ niet om aan te horen.

 

Social media
De innerlijke stemmen zijn ook niet blij met de social media. Daar gaan de berichten zo razendsnel voorbij, wil iedereen zo rap reageren, dat die stemmen maar zwijgen. Het is zinloos voor ze om iets te fluisteren. Ingevingen zijn toch te laat. Probeer het maar uit. Lees je toevallig een berichtje dat je aanspreekt, reageer dan niet direct. Laat maar bezinken, je bent geen kort lontje. Als je een tijdje iets heel anders doet, fluistert je innerlijke stem soms onverwacht een treffend antwoord op het social media-bericht.

NIET luisteren
Als je je ervan bewust bent dat er in je leven zoiets bestaat als je innerlijke stem, heb je er veel plezier van. Die stem is altijd positief en helpend. Als dat niet zo is: NIET luisteren en ga wat anders doen. (Gezegd moet worden dat mensen die stemmen horen, dus niet hun innerlijke stem, meestal sterk negatieve boodschappen ontvangen. Als die blijven schreeuwen kan (psychologische) hulp wel nodig zijn.)

‘Sleutels’
Probeer je innerlijke stem maar uit, voor zover je dat niet al doet. Niet afwachtend gaan zitten luisteren tot die stem wat zegt. Gewoon, terwijl je bezig bent met je huis opruimen, schrijven of tekenen, of tegen een probleem aanloopt, buiten de weg kwijt raakt, kan je ineens een seintje krijgen van je innerlijke stem, een soms lucide ingeving. We weten meer dan we denken. Een helder moment in een akelige of lastige situatie. Soms is de ingeving ‘gewoon’, heel praktisch: ‘Sleutels.’ Vlak voordat je je huisdeur achter je dicht wil gooien….
Vertrouw maar, gerust, op je innerlijke stem.  

Ook luister-rijke ervaringen gehad met je innerlijke stem? Laat maar horen! 😉

Beeld: Wojtek Siudmak – Tutt’Art@ – (7)
Brain scan illustration: David Plunkett, University of Southern California (USC)
Update juli 2025 (Lay-out)