Architectuur van het onzichtbare

In De architectuur van het onzichtbare laat Carlijn Kingma bij het thema Religie zien ‘hoe het menselijke geloof in geesten en goden wordt gewoven tot een stevig instituut’. ‘Neem het christendom’, zegt zij, ‘wat begon als een rebelse filosofie stolde in een hiërarchische organisatie. Wat begon als een levende, orale traditie, wordt vastgelegd in geschreven teksten.’ Kunstenaar en cartograaf Kingma laat de geschiedenis van de mensheid zien als het weven en ontrafelen van sociale netwerken en structuren. ‘Het weefsel der mensheid’.

Andere thema’s zijn Wetenschap; De vloek van de beschaving; De pers; De rede; In de greep van de staat; Het machtsorgaan; Samenwerking en afhankelijkheid en Uitvindingen en ontwikkelingen.

Nog tot 10 januari 2021 is Het weefsel der mensheid in Rijksmuseum Twenthe te zien als onderdeel van Carlijn Kingma’s overzichtstentoonstelling ‘Architectuur van het onzichtbare’. Voor al haar kaarten werkt Kingma intensief samen met schrijvers, wetenschappers en ervaringsdeskundigen. Dit werk is ontstaan in nauwe samenwerking met historicus Rutger Bregman en is mede geïnspireerd op diens boek De meeste mensen deugen. Het is een verhaal over de noodzaak van afhankelijkheid en samenwerking om te kunnen koersen naar een duurzame en inclusieve toekomst.

‘Met kaarten van denkwerelden onderzoekt Kingma de vaak onzichtbare structuren, mechanismen en organisaties die bepalen hoe we hier kwamen, en laat ze zien waar we naartoe kunnen. De kaarten vol metaforen en symboliek zijn een uitnodiging tot verwondering over en verdieping in sociaal-politieke geschiedenissen, menselijke ambities en de grote ideeën van vroeger en nu. Kingma gebruikt de metaforische taal van de architectuur – torens en tunnels, pleinen en silo’s, bruggen en doolhoven – om haar denkwerelden mee te bouwen.’

In het museum kun je kiezen voor een audiotour. Ook is er begeleidende tekst, zoals bij Religie, dat onderverdeeld is in Het alziend oog; Het labyrint en Hechting.

‘Neem het christendom: wat begon als een rebelse filosofie stolde in een hiërarchische organisatie. Wat begon als een levende, orale traditie, wordt vastgelegd in geschreven teksten. In het midden zien we hoe priesters een deken weven uit strofen van de Bijbel. Het is een deken met een labyrint erop: het pad van het vrome leven. Daarboven zien we het alziend oog van God, die al onze gedachten kan lezen.

In Het alziend oog zegt Kingma onder meer dat religie, net als de uitvinding van de staat, een manier werd om de samenleving te sturen.

‘Wat ooit begon als een orale traditie, als een verhaal doorverteld en aangevuld door vele personen, eindigde als een hiërarchisch instituut met een verhaal vereeuwigd in een boek. De kerk. (…) Door een combinatie van regels, afgedwongen met geweld, en de continue controle door het alziend oog van God, werd de sociale stabiliteit gegarandeerd. De in elkaar gevouwen handen konden gemakkelijk worden gebonden en het alziend oog ontging niets.

In de natuur, aldus Kingma, vinden we de vorm van een labyrint terug in schelpen, de ingewanden van dieren, spinnenwebben en de kolking van water.

‘In veel tradities weerspiegelen deze labyrintische spiralen de symbolische doorgang van het zichtbare rijk van de mens naar de onzichtbare dimensie van het goddelijke.’

In de Correspondent vertelt Kingma dat zij de wereld wil begrijpen, maar voor veel verhalen is tekst niet toereikend, want een boek lees je door op de eerste pagina te beginnen en op de laatste pagina te eindigen. Een kaart lees je volgens haar heel anders: je kunt zoeken en dwalen, vinden en ontdekken, dwarsverbanden zien die in een boek niet zouden opvallen, of zelfs afwezig zijn.

‘Op Carlijns werk zie je geen landen en wegen, bergen en rivieren, aldus Rutger Bregman. Je ziet metaforen. Carlijn illustreert ideeën die, als je ze naast elkaar ziet, nieuwe inzichten kunnen opleveren. Daarvoor werkt ze samen met andere kunstenaars of schrijvers, omdat ze gelooft dat er iets extra’s kan ontstaan in die interactie.’

Rijksmuseum Twenthe | Tentoonstelling: Architectuur van het onzichtbare, met Het weefsel der mensheid | Nog tot 10 januari 2021|

Zie ook: Een duizelingwekkende reis door de geschiedenis van de mens (de Correspondent)

Rondleiding: Met journalistiek platform de Correspondent ontwikkelde Kingma een speciale website waarop zij de bezoeker meeneemt op een exclusieve tour door dit werk.

Beeld: Het weefsel der mensheid, Carlijn Kingma, 2019-2020, aangekocht door Rijksmuseum Twenthe met steun van het Mondriaan Fonds.

Beeld in tekst: Een geschiedenis van de utopische traditie (2016), Carlijn Kingma.

Anatheïsme: zijn met God en leven zonder God

UITGELICHT – Anatheïsme is een poging om het seculiere te sacraliseren en het sacrale te seculariseren. Of, zoals theoloog Richard Kearny in Anatheism – Returning to God After God Bonhoeffer citeert: ‘Zijn met God en leven zonder God’. Door de wortels van ons eigen anatheïstisch moment te analyseren, aldus de uitgever, laat Kearney niet alleen zien hoe een terugkeer naar God mogelijk is voor degenen die ernaar zoeken, maar ook hoe een meer bevrijdend geloof geboren kan worden.

‘Anatheïsme een weg voorbij theïsme en atheïsme. ‘Er is één werkelijkheid, maar groter dan wij denken. Zij gaat ons te boven’
_{(Theoloog Wim Jansen)}

Atheïsme is volgens Jansen de ontkenning van theïsme, dat hij omschrijft als het geloof aan een als schepper boven de mens staande, zelfbewuste, persoonlijke, levende God.

‘De theïst gelooft dat God bestaat als een zelfstandige entiteit God, een wezen boven onze werkelijkheid en hij gelooft daarmee ook in een werkelijkheid boven de onze. Anders gezegd, in het theïsme, met uitzondering van het pantheïsme, wordt uitgegaan van dualiteit: deze wereld en een ‘bovenwereld’. Wat is atheïsme? De ontkenning daarvan.’

(Cover: Marc Chagall: Jacob worstelt met de engel)

Eén werkelijkheid
In de discussie tussen theïsme en atheïsme vindt hij dat de dualiteit van deze wereld en een ‘bovenwereld’ telkens de inzet en het punt van vervreemding is.

‘De wegen gaan uiteen in de al dan niet aanname van een werkelijkheid buiten de onze. Het wordt tijd om deze kloof te overbruggen. Uitgaande van het moderne wereldbeeld is er maar één werkelijkheid en die sluit zoiets als God niet uit, maar in.’

Returning to God after God
God is wat wij God noemen, zegt Jansen. Hij vindt het een soortnaam die wij toedichten aan de ervaring van iets dat ‘anders’ is, huiveringwekkend misschien, zuiver, teer, heerlijk, overvloedig.

‘Dit ‘anders spreken over God’ maakt de termen theïsme en atheïsme overbodig. De theoloog Richard Kearny heeft er een speelse term voor uitgevonden: anatheïsme. In zijn boek Anatheism – returning to God after God verklaart hij dat begrip op tweeërlei wijze: an-atheïsme, d.w.z. geen atheïsme. En ana-theïsme, wat betekent: aan het theïsme voorbij.’

Richard Kearney
Praying
Jansen vertelt over een kennis van hem, David, die een bijzondere definitie van bidden gaf:

‘When I’m praying I feel I’m in contact with something that’s bigger than me.’

Open en universeel
Deze uitspraak verraste de theoloog aangenaam:

‘Something that’s bigger… iets dat groter is dan ik. Kan het opener en universeler worden uitgedrukt? Een anatheïstische formulering binnen een theïstisch concept.’

Bron o.a.: Een weg voorbij theïsme en atheïsme (NieuwWij)

Beeld: Detail boekomslag Anatheism – Returning to God After God – Marc Chagall: Jacob worstelt met de engel.
_{Update november 2025 (Lay-out)}

‘Was ik uiteindelijk daartoe op aarde?’

Als je één allermeest dierbare ervaring mocht meenemen naar het hiernamaals – waarmee je het daar dan ook moet doen – welke ervaring zou je dan meenemen? Met deze vraag uit de wonderlijke film After Life, van Hirokazu Koreeda, met als ondertitel: ‘Was ik uiteindelijk daartoe op aarde?’, legt theoloog Tjeu van den Berk het numineuze uit als iets wat onuitsprekelijk totaal anders is. Het begrip ‘numineus’ is bedacht door godsdienstwetenschapper Rudolf Otto.

Kindertijd
Otto doelt hiermee op de ervaring die zich ‘door haar diepte onttrekt aan een verstandelijke verklaring en die dus niet op een vertrouwde, heldere manier is te definiëren’. Numineuze ervaringen worden vooral gemeld uit de kindertijd en vaak zijn het ervaringen in de natuur. Ze blijken veelal een enorme invloed te hebben op het verdere leven.

After life
Van den Berk geeft verschillende voorbeelden uit de film, maar ook van schrijvers als Harry Mulisch en Godfried Bomans. Een van de ervaringen uit de film is die van een prostituee die samen met een van haar klanten geen seks heeft, maar samen in stilte over het water kijken. De filmploeg van After Life ontdekt later dat ze die plek niet kunnen vinden. De plek blijkt niet te bestaan, maar de verbeelding van de prostituee blijkt zo intens beleefd dat het voor haar een echte en diepe numineuze ervaring is geworden die haar verdere leven bepaalt.

Anders dan de ‘ik-ervaring’
De numineuze ervaring voelt als kosmisch, opgenomen in het geheel, in tegenstelling tot de sterk individuele ‘ik-ervaring’. Deze laatste is een volstrekt andere, zo legt Van den Berk uit. Als voorbeeld geeft hij de ervaring van een vierjarige die boven aan de trap naar zijn moeder kijkt die beneden staat. Plotseling wordt hij er zich bewust van dat hij een ‘ik’ is, een eigen identiteit heeft, iemand ís. Hij treedt buiten zijn omgeving, grenst zich af. Het voelt als bevrijding.

Het numineuze
Van den Berk vertelt over zijn boek Het numineuze. Hij declameert er verhalen uit en leest op aanstekelijke wijze prachtige passages voor van onder meer Mulisch en Bomans. Ook zij blijken in hun kindertijd in de natuur numineuze ervaringen te hebben beleefd, met een verstrekkend gevolg voor hun verdere leven. Mulisch beschreef zijn numineuze ervaring in de natuur als ‘de heilige vijver’. Zo’n ervaring raakt je echt, is vrijwel niet na te vertellen, staat los van alles, ontstijgt ruimte en tijd, terwijl het wel in ruimte en tijd plaatsvindt.

Heerlijk nietsdoen
De numineuze ervaring is geen religieuze, maar eerder een kosmische ervaring en geeft een sterk gevoel van verbondenheid. Het gebeurt op stille momenten, terwijl je bijvoorbeeld in het gras ligt te luisteren naar veldleeuweriken. ‘Dat doen we nauwelijks meer in onze tijd,’ zegt Van den Berk. ‘Kinderen móeten tegenwoordig van alles en worden continu van de ene sportclub naar de andere vioolles gebracht. Waar is het heerlijk nietsdoen en de stilte dat tot numineuze ervaringen leidt?’

Capita Selecta Utrecht
Op vier woensdag-avonden vanaf 25 november 2020 geeft Tjeu van den Berk de cursus Moments of Being: Inleiding in het Numineuze. Zie voor meer informatie en aanmelding bij de Academie voor Geesteswetenschappen Utrecht. | ‘We moeten weer een pleidooi houden voor het verbeeldend bewustzijn waarin een mens speelt, zich illusies vormt, droomt en gevoelig is voor het paradoxale karakter van het leven. In deze cursus wordt gebruik gemaakt van literatuur, muziek en filmmateriaal.’

Het numineuze | Tjeu van den Berk | VBK Media | ISBN 9789021140407 | 300 pp. | €24,99

N.B. De DVD van After Life is bijna uitverkocht. HIER misschien nog wel.

Beeld: Detail van het boek Het numineuze

De poorten tot het oerbewustzijn

‘Als we blijven doen alsof de fysieke werkelijkheid de enige is die bestaat, dan zal dat geloof ons uiteindelijk de das omdoen. Het is de sombere en schamele gedachte die materialisme heet. Gelukkig zijn er steeds meer boeken die de oude ‘waarheden’ ontkrachten en ontmantelen.’ Dit zegt Eben Alexander in een interview met Rinus van Warven in het nieuwe boek Het geheim van Elysion.

‘Het allergrootste inzicht dat me ten deel is gevallen, is dat het bewustzijn niet in de hersenen wordt gecreëerd.’ Het is volgens hersenchirurg Alexander de hoogste tijd dat deze wereld wakker wordt als het gaat om het ‘waar zijn’ van een nabij-de-dood-ervaring (NDE).’

Het geheim van Elysion
Het is een van de vele interessante artikelen in Het geheim van Elysion. ‘Elysion was in de Griekse mythologie de aanduiding voor de verblijfsplaats van de gelukzaligen. Dat idee ontstond in de Minoïsche cultuur, waar het idee is ontstaan. Je kon alleen maar in Elysion terechtkomen na een levensbedreigende ervaring van bijvoorbeeld vuur of bliksem.’ Van Warven zegt hierover dat de verwantschap met de NDE zich laat raden. Al direct biedt dit boek veel meer dan verhalen over nabij-de-doodervaringen. Zo veel verdieping en achtergrond is er te vinden, zoals bijvoorbeeld een van de eerste hoofdstukken een heldere Vedische visie geeft op de NDE.

Carl Gustav Jung
Het boek gaat ook – onder veel meer – over ons bestaan als zuiver bewustzijn; over Carl Gustav Jung die bij de ‘uiterste grens’ is geweest toen hij, na eigen zeggen, de dood nabij was. Een uiterst boeiend artikel van Pey de Vries-Ek, redacteur en vertaler voor het werk van C. G. Jung. Net als het artikel van Hans Gerding: Weten in plaats van geloven. Maar nu naar De poorten tot het oerbewustzijn. Oerbewustzijn is dan een bewustzijn dat we allemaal delen. Onze hersenen dienen hierbij als een filter dat ons toegang geeft tot dat oerbewustzijn. Alexander zegt hierover:

‘Het brein dient als een schuilplaats die dit oerbewustzijn toestaat zich te uiten in een zeer beperkte en lokale vorm. Veel mensen denken dat ons bewustzijn beperkt is tot het brein. Maar weet je, er zit hier – gevangen tussen mijn oren – een gelatineachtige massa van 1,5 kilo die in warme, donkere baden zweeft.’

‘Als het hindoeïsme en het boeddhisme het hebben over Brahman en Atman, over bewustzijn en oerbewustzijn, dan moge toch duidelijk zijn dat deze kennis al zo’n 5.000 tot 10.000 jaar oud is? Fascinerend, toch? Er is niets nieuws onder de zon. We zijn in onze tijd de manier waarop we naar de realiteit – en onze relatie met het universum – kijken, blijven herschikken. Wat er nu naar voren komt, is een zeer positieve ontwikkeling. Dat weerspiegelen de diepe wijsheid en waarheid van spirituele tradities, zowel in het Oosten als in het Westen.’

De spirituele aard van het universum
Alexander zegt dat onze grote religieuze systemen allemaal afkomstig zijn van een mens wiens verandering in zijn bewustzijn hem de bredere aard van het universum liet zien: de spirituele aard van het universum.

‘Dat is wat ze met de mensen gingen delen. Dus was ons religieuze systeem gedurende 5.000 jaar gevormd door profeten en mystici die een NDE hebben gehad en terugkwamen op deze wereld om hun verhaal te delen. Maar in de jaren zestig van de vorige eeuw werd het universum ‘moe van die regeling’. Het universum besloot artsen technieken te geven waarmee ook ‘gewone’ patiënten met een hartstilstand konden worden gereanimeerd. En zo bevolkten we sinds de late jaren zestig de wereld met tientallen miljoenen zielen die naar ‘de andere kant’ waren geweest en terugkwamen. Dat is geen toeval.’