God is niet alwetend. Welles. Nietes.

‘Er is een onvermijdelijk tekort in iedere zelfkennis. Geen enkel subject kan zichzelf volledig kennen. Een archimedisch gezichtspunt op de wereld lijkt daarom onmogelijk. En dan kan zelfs God, als God bestaat, zo’n standpunt niet innemen. Als God bestaat, dan is God niet alwetend.’ Deze uitspraak is een denkfout volgens godsdienstfilosoof Jan-Auke Riemersma. ‘Arme God. Hij moet zich voegen naar de wetten van de filosofen; Hij zit in een logische kooi en Hij kan geen kant uit.’

De denkfout is van filosoof Emanuel Rutten. Nochtans, dat vindt docent filosofie Riemersma. Die stelt dat uitspraak hierboven een universele uitspraak is, en wij zijn echter niet in staat om betrouwbare universele uitspraken te doen.

‘De gedachte dat betrouwbare universele uitspraken wel mogelijk zijn zit zo vast verankerd in het verstand van filosofen, dat ze zich zulke denkfouten niet eens realiseren. Maar het is en blijft een denkfout. De slotsom: ‘God is niet alwetend’, is dan ook onjuist. Let op de ironie: uitsluitend als de filosoof zichzelf in zeker opzicht alwetend acht (hij acht zichzelf in staat om betrouwbare universele uitspraken te doen) is hij in staat om te beredeneren dat God niet alwetend is. Arme God.’ (J-AR)

Riemersma vraagt zich af waarom filosofen geloven dat logische wetten universeel geldig zijn. We hebben volgens hem niet de beschikking over een ander verstand met andere regels om de logische regels mee te vergelijken en te beoordelen.

‘Wie eenmaal logisch denkt moet altijd en overal logisch denken: de natuur is de baas over de werking van ons verstand.’ (J-AR)

Filosofen maken volgens De Lachende Filosoof Jan-Auke Riemersma (illustr: J-AR) massaal de denkfout dat wij altijd en overal logisch denken, en de werkelijkheid dus overal en altijd logisch is. Volgens hem denken wij altijd en overal logisch, en geloven wij dat de werkelijkheid overal en altijd logisch geordend is. Riemersma vindt wel dat de logische regels in de praktijk heel gelukkig goed bruikbaar zijn.

‘De wereld die wij te zien krijgen als we de verschijnselen logisch ordenen is uitermate geschikt voor ons. In een wereld waarin ons verstand bovenal de logische kenmerken belicht kunnen mensen rennen, draven, denken, verliefd worden en kinderen ter wereld brengen. Een logische wereld is een wereld waarin onze handen en voeten ‘weten’ wat ze moeten doen. Fraai, want daar is het de natuur ook om begonnen.’
(J-AR)

Zie:

* Een universele denkfout (Jan-Auke Riemersma)

* Een archimedisch gezichtspunt (Emanuel Rutten)

Foto: © Trexer – Alziend oog in de Dom van Aken

God is wellicht dood, maar ‘God’ is onsterfelijk

‘Hoe spreek je de Grond van het Zijn aan? Welke beleefdheidsvormen hanteer je bij het oneindige Absolute waarvan eenieders contingente bestaan afhangt?’ Dit vraagt Maarten Boudry zich af in het opinieartikel Het magische drieletterwoord in Trouw, waarin hij tracht uit te zoeken wie of wat God is. ‘Bestaat God? Nou, dat ligt eraan. God is wellicht dood, maar ‘God’ is onsterfelijk.’

‘De vraag lijkt eerder: hoe ver kunnen we de definitie van ‘God’ oprekken en vervormen, zodat we aan ‘Zijn’ bestaan kunnen blijven vasthouden?’ (MB)

Maarten Boudry, filosoof en auteur, verbonden aan de universiteit van Gent, jongleert eindeloos met ‘God’, met het woord dan; zoekt omschrijvingen. En zo heeft hij het over ‘Hij die is wie Hij is’; een bovennatuurlijk wezen met menselijke emoties en gedachten; een onpersoonlijke kracht die de wereld stuurt en vormgeeft; een verpersoonlijking van het goede tussen mensen of Mysterie van het bestaan. (Foto: blog.newhumanist.org.uk)

En hij vraagt zich af of God dood is, of het eraan ligt wat we met God benoemen. Boudry verwijst naar het ontologisch Godsbewijs: een wezen dat niet bestaat, is minder perfect dan een wezen dat wel bestaat. Hij verwijst ook naar Paul Tillich die stelde dat God niet bestaat, maar het Zijn zelf is. Al met al vindt Boudry dat al die omschrijvingen van God slechts leiden tot gekrakeel tussen atheïsten en gelovigen.

‘De nieuwe lichting atheïsten staart zich blind op infantiele godsbeelden waar niemand nog geloof aan hecht. Dat partijtje schaduwboksen moet ophouden.’ (MB)

En zo gaat Boudry nog een tijdje door. Totdat hij zich afvraagt of God bestaat. En dan zijn we weer terug bij bovenstaand citaat waarin Boudry stelt dat God wellicht dood is, maar ‘God’ onsterfelijk.

Blogger Stan Verdult reageert hierop in zijn Spinozablog De schepping van God door de mens. Boudry zegt niets over Spinoza, dus doet Verdult dat, en stelt dat God eeuwig heeft bestaan, zoals de filosofen aannemen; in ieder geval ging Spinoza daarvan uit. (Foto: spinoza.blogse.nl)

‘God, oftewel een substantie die uit een oneindig aantal attributen bestaat die ieder de eeuwige en oneindige essentie uitdrukken, bestaat noodzakelijk.’ Ontken dit maar eens, stel u dan voor (als u dat kunt) dat God niet bestaat. Dan zou zijn essentie dus niet het bestaan inhouden, wat een absurde gedachte is. Dus bestaat God noodzakelijk. En dat vormt dan Spinoza’s voornaamste bewijs.’ (SV)

Verdult eindigt met de opmerking dat Boudry’s essay door Trouw geïllustreerd werd met de bekende afbeelding van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel dat naar de titel luistert: De schepping van Adam. Die titel zou volgens hem toch langzamerhand wel eens getransformeerd mogen worden in: De schepping van God door de mens. En dat deed hij.

Zie:

* Het magische drieletterwoord – (Maarten Boudry in Trouw) via Blendle (25 ct)

* De schepping van God door de mens (Stan Verdult)

Illustr: Michelangelo

Ideologen IS pretenderen de zuivere islam te belijden

In ons huidig modernistisch wereldbeeld wordt religie – en met uitstek de islam – vaak gereduceerd tot absurde, primitieve regels of tot bepaalde fases van haar geschiedenis. Daardoor worden de meest regelgerichte en onderdrukkende vormen van religie door hedendaagse islamcritici telkens opnieuw als ‘werkelijk religieus’ omschreven. En net dàt is wat de ideologen van IS ook doen.

‘Waarom zouden we zo’n groep dan afdoen als een toonbeeld van zuivere islam? Omdat hun ideologen zelf zeggen dat zij dat zijn? Wat maakt hen in godsnaam gezaghebbender dan historische figuren als Al Ghazali, Rumi, Ibn Rushd of Abdul Ghafar Khan? Wat maakt hen in godsnaam representatiever dan hedendaagse persoonlijkheden als Abdal Hakim Murad, Musdah Mulia, Ali Goma of Azizah al-Hibri?’ (JS)

Dit stelt ‘Halal Monk’ Jonas Slaats (foto: JS) in zijn blog bij de Nieuwe Moskee, het islamitische platform voor kritische denkers. Hij vindt het hoogst eigenaardig hoe vlot de ideeën van extremistische moslimgroeperingen worden overgenomen door zogeheten islamcritici. Als voorbeeld citeert hij Ephimenco in Trouw die onlangs beweerde dat IS zuiver islam is: ‘Zonder twijfel vertegenwoordigt IS de meest zuivere islam zoals door de profeet gesticht en door de opeenvolgende kaliefen met het kromzwaard gepropageerd’.

Slaats stelt dat de meerderheid van de jihadisten even weinig inzicht en kennis heeft van de bredere islamitische traditie als Ephimenco. Slaats haalt ook een heel tekenend voorbeeld aan van de gerenommeerde journalist Mehdi Hassan van The Huffington Post.

‘Weet je welke boeken Yusuf Sarwar en Mohammed Ahmed (Syriëstrijders, PD) op Amazon bestelden vooraleer ze in mei vanuit Birmingham richting Syrië vlogen?’ vraagt hij aan zijn lezers. De laatste uitgave van ‘Milestones, het zo belangrijke en bekende werk van de Egyptische Islamist Sayyid Qutb? Neen. Boodschappen aan de wereld: de toespraken van Osama Bin Laden dan maar? Opnieuw mis. Raad nog een keer. Wacht, The Anarchist Cookbook, waarschijnlijk? Ook fout. Sarwar en Ahmed, die vorige maand in de rechtbank beiden schuldig pleitten aan daden van terrorisme, bestelden Islam for Dummies en The Koran for Dummies.’ (JS)

Volgens Slaats schetst Sylvain Ephimenco (foto: Trouw) een bijzonder foutief beeld van de verspreiding van de islam en negeert hij het feit dat Mohammed voorheen als bemiddelaar optrad tussen de verschillende Joodse stammen van Medina. Ook vermeldt hij niets van het geweldloze optreden dat tot het pact van Hudaybiyyah leidde en is hij blind voor het feit dat de profeet met een christelijke vrouw trouwde die hij nooit verplichtte zich te bekeren.

‘Ook het huidige jihadistische geweld in Irak wordt door Ephimenco geenszins correct gekaderd. De meerderheid van de jihadisten heeft immers even weinig inzicht en kennis van de bredere islamitische traditie als hijzelf.’ (JS)

IS pretendeert volgens Slaats dat ze de ‘zuivere islam’ aanhangen omdat hun islam in enkele vormelijke aspecten overeenkomt met een specifiek tijdsgewricht.

‘Zij beweren de ‘werkelijke islam’ te volgen omdat ze er welbepaalde dogmatische interpretaties op na houden. De luidste islamcritici en de luidste extremisten kunnen elkaar daarin dan ook verbazend goed vinden. Want geen van beiden zijn in staat om de islam in zijn bredere traditie te plaatsen.’ (JS)

Zie: Wil de zuivere islam nu opstaan?

Illustr: discoverislam.nl

De Nieuwe Spirituelen: patchwork-religie

De aandoening staat (nog) niet in de DSM-5, maar het zou zomaar kunnen dat je als gelovige gediagnosticeerd wordt als lijdend aan het syndroom multiple religious belonging (MRB). Theologen en religiewetenschappers mijden je, omdat je dan zo’n enge vrije ongebonden spiritueel bent, een zwevende gelovige die eigenlijk onderzocht moet worden.

‘Sommige theologen vinden dat zulke religieuze shoppers eigenlijk niet serieus bezig zijn met religie: religie is een package deal, waarbij het alles of niets is. Maar MRB valt niet te ontkennen. Het kan mensen helpen om meer kwaliteit aan hun bestaan te geven, en om te gaan met vaak lastige levensvragen.’ (NW)

Meervoudige religieus verbonden, heet dat. Of nog vriendelijker: een flexibel gelovige. Onlangs was er een studiedag over en er komt er weer een aan. Als je niet te veel last hebt van je MRB zou je er heen kunnen gaan en lotgenoten ontmoeten. Nou ja, lotgenoten. Het lijkt me bevrijdend je behoefte aan zingeving bij meerdere religieuze bronnen te kunnen vinden.

Het onderzoek gaat verder. En op 20 september verzorgen Manuela Kalsky en André van der Braak een studiedag over meerstemmig geloven in het Dominicanenklooster in Huissen. Daar komen vragen aan de orde als:

‘Is MRB een bedreiging of een verrijking? En als het een bedreiging is, wat wordt er dan bedreigd? Draagt MRB bij aan de vorming van een nieuw wij? Hoe onderscheidt MRB zich van een plat relativisme, waarin ieder zijn eigen religieuze waarheid heeft?’ (NW)

Tijdens deze studiedag vertelt Van der Braak dat het verschijnsel MRB al veel langer bestaat in Japan en China en dat In Nederland het fenomeen onderzocht wordt op de VU. Ook wordt het Nederlandse religieuze landschap anno 2014 geschetst en kom je meer te weten over religieuze diversiteit, migratie, nieuwe spiritualiteit en hybride religiositeit. Dit laatste is een andere benaming voor MRB, en dat weer wordt ook wel multiple religious identity genoemd. De mooiste andere benaming vind ik: patchwork-religiositeit.

‘De religieuze zoeker wordt gezien als een consument op een markt van welzijn en geluk. Dit uit zich in normatieve wetenschappelijke termen als patchwork-religiositeit en religieuze bricolage, termen die hybride religiositeit vaak afschilderen als oppervlakkig en opportunistisch: mensen knutselen hun eigen persoonlijke religie in elkaar. Binnen de christelijke theologie wordt hybride religiositeit, omdat ze in strijd is met de exclusiviteitsaanspraken van (de westerse monotheïstische traditie, veelal benoemd als syncretisme, een term met een sterk negatieve connotatie.’ (DSTS)

Manuela Kalsky is directeur van het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving en van project W!J. Sinds 1 januari 2012 bekleedt ze de Edward Schillebeeckx leerstoel voor Theologie en Samenleving aan de Vrije Universiteit. (foto: Wiki)

André van der Braak is hoogleraar boeddhistische filosofie in dialoog met andere levensbeschouwelijke tradities aan de VU in Amsterdam. Hij is onderzoeker bij het DSTS in het kader van het onderzoeksproject ‘Meervoudige religieuze binding’. En zen-leraar. (foto: Wiki)

Bronnen: NieuwWij / DSTS

Datum: zaterdag 20 september 2014
Tijd: 10.00-16.30 uur
Locatie: Dominicanenklooster in Huissen
Kosten: € 37,50 (incl. lunch en drankje)
Aanmelden kan hier.

Illustr: KU Leuven (Easter Patchwork by Lin Priest and the pupils of Class 4 LP, Hornsea CP)

Gerelateerd: Steeds meer mensen kijken over de grenzen van één religie heen