‘Datgene waarnaar ik verwijs wanneer ik ‘ik’ zeg’

‘Met het woord ‘ziel’ bedoel ik: datgene waarnaar ik verwijs wanneer ik ‘ik’ zeg.’ Promovenda Martine Oldhoff schrijft momenteel haar proefschrift over de ziel. Voor haar is het geen uitgemaakte zaak dat de mens louter lichaam is. Er zou geen ruimte meer zijn voor de ziel. Voor haar is de mens echter meer dan een fascinerende klomp cellen, zoals ‘de wetenschap’, waaronder de hersenwetenschappen, ons leren. ‘Dat is een filosofische stellingname, geen uitgemaakte zaak.’

Oldhoff schreef Kijk op de ziel, de uitgewerkte lezing die Oldhoff vorig jaar hield op de generale synode van de PKN. Voor Oldhoff is het woord ziel ‘een barst in een volledig gesloten wereldbeeld’.

De Ziel moet altijd op een kier
Zodat wanneer de Hemel zoekt
Hij niet te wachten hoeft
Of bang is dat hij stoort
(Emily Dickinson, in Kijk op de ziel)

Zieltjes winnen’ roept bij de meeste mensen geen goede associaties op, schrijft Oldhoff, want wie wil er nou een zieltje zijn?

Maar als het over de ziel gaat, lijken de zaken er anders voor te staan. Er zijn tegenwoordig meer mensen in Nederland die geloven in een leven na de dood dan mensen die in God geloven. Het geloof dat ‘ik’ op de een of andere wijze voortleef, is volop aanwezig.’
(Uit: Kijk op de ziel)

In haar proefschrift beschrijft Oldhoff Plato en Aristoteles kort als historische achtergrond. Duidelijk wordt dat haar visie verschilt van die van Plato. Bij de Bezieling vertelt ze hierover in een interview met Cees Veltman.

Door Plato en zijn verwerking in filosofische en theologische tradities is het woord ziel blijven leven. Ik zie de ziel echter als geschapen door God en niet als al bestaand voorafgaand aan ons leven, zoals Plato. We zijn als mens geschapen, onderscheiden van God.’

Oldhoff, promovenda aan de Protestantse Theologische Universiteit Amsterdam, zegt dat de ziel een mooie aanleiding kan zijn om het te hebben over wie en wat God is. Het woord God is immers voor heel veel mensen betekenisloos geworden.

Ik denk niet dat mensen in God gaan geloven als ze het woord ziel belangrijk vinden, maar het is een mooi aanknopingspunt om het over geloof en God te hebben. Als het gaat over wie de mens is aan de hand van het woord ziel, dan kom je misschien ook wel op interessante vragen: heb ik een goddelijke kern, ben ik geschapen, is er meer dan we kunnen zien en voelen?’

Kijk op de ziel | Martine Oldhoff | ISBN: 9789043534819 | 56 pp. | 16-06-2020 | € 6,99
‘De ziel duikt overal op. Van seizoenen lang Kijken in de ziel op televisie tot in het spirituele tijdschrift Happinez. Eeuwenlang was de ziel bekende taal in kerk en theologie. Tegenwoordig nemen veel gelovigen het woord minder makkelijk in de mond. In haar boek Kijk op de ziel zoekt Oldhoff naar de betekenis van de ziel in het christelijk geloof in onze context. Zo gaat ze onder andere in op de vraag wat er vanuit de Bijbel over de ziel te zeggen is. Het is een beknopt boek met theologische verdieping, een actualisering naar deze tijd en een aanzet tot het geloofsgesprek.’ (PThU)

Zie: Martine Oldhoff: “Het woord ziel is een barst in een volledig gesloten wereldbeeld” (de Bezieling)

Beeld: Beate Bachmann (Pixabay)

Religieuze leiders in de ziel kijken

DSCF5629

Impressie van een preview – Kijken in de ziel gaat maandag zijn laatste editie in. Volgens Coen Verbraak is dit programma erg aards bezig geweest en wilde hij het nu eens hogerop zoeken, want sinds de mens bestaat heeft hij zich omringd gevoeld door het Hogere. Een uitnodiging van de NTR voor een preview van het Hogere sla je niet snel af en zo kwam ik, gisteren in de Desmet Studio’s in Amsterdam, naast een van de geïnterviewden te zitten, baptistenpredikant Orlando Bottenbley, die zich vriendelijk voorstelde. In een verwachtingsvol gezelschap keken we naar de eerste twee uitzendingen.


Sinds de mens bestaat heeft hij zich omringd gevoeld door Het Hogere. God, Jahweh, Allah, Brahma… ze zijn voor miljarden mensen nog steeds het richtsnoer van hun bestaan. Wat is ‘geloven’ precies? Bestaat God echt? En als hij almachtig is, waarom laat hij dan zoveel ellendige dingen toe? Wat gebeurt er met ons als we sterven? Is het bestaan op aarde vooral bedoeld als examen voor de hemel? En hoe komt het dat mensen in naam van religie soms de gruwelijkste dingen doen?’ (NTR)


De afleveringen vlogen flitsend voorbij, en dat kwam doordat alle geïnterviewden snel afwisselend het woord kregen. Ze kwamen van allerlei religieuze huize. Een Boeddhistische leraar, een rabbijn, en zelfs een opperrabbijn, een predikant, de hulpbisschop van Roermond, een baptistenpredikant, twee imams, een Hindoepriester, een rooms-katholieke zuster en een bevindelijk-gereformeerde. Direct viel op hoe uiteenlopend de visies waren. Niet alleen door de inhoud van de levensbeschouwing, maar ook door waar de leiders staan in het spectrum van conservatief naar iets progressiever.


In deze laatste serie van Kijken in de ziel praat Coen Verbraak in 6 afleveringen met 12 religieuze leiders, waarbij rabbijnen, imams, dominees, zenboeddhisten, een bisschop, een katholieke zuster en een hindoepriester zich buigen over de grote vragen van het bestaan. (NTR)


Verbraak stelde goede vragen, was ad rem, gaf ruimte, was soms oprecht verbaasd, of maakte een grapje en dat maakte de uitzending vloeiend. Er was een zuster die een hoofddoek ophad die je ook wel bij moslima’s ziet. Ze vond het vreemd dat ze soms met mevrouw werd aangesproken, maar in deze tijd kennen weinig mensen nog zusters en wel moslima’s en dan is het natuurlijk al gauw ‘mevrouw’. Het ging bij een andere leider over de Oerknal en professor Dijkgraaf wiens wetenschap ‘onwijs’ werd gevonden: ‘dat ie dat gelooft!’.

Zeer serieus spraken sommigen leiders zich uit, waarvan er een al rond 2030 het einde der tijden verwacht en de ander nu al medelijden had met de verdoemden die Jezus niet volgden. Dat loopt voor hen niet goed af. Hij vond het triest die mensen te zien. Het Boeddhisme werd wel een religie genoemd. Een opperrabbijn legde uit dat hij een keppel draagt om zich te herinneren dat daarboven God is. Hij had ook nog een hoed op, misschien bedoeld om God goed bij zich te houden? Over de gebruiken van de joden ging het. Iemand had een buurman-goj ingehuurd om tijdens de sabbat het licht aan te doen, want dat mogen joden niet. Tegenwoordig maken joden van steeds meer elektronica gebruik voor zowel het automatisch openen van de koelkast op bepaalde tijden, alsook om de verlichting aan en uit te laten doen. Sommige rabbijnen vertrekken al een dag eerder met de auto om ergens de volgende dag – als ze niet mogen rijden – te kunnen preken. Het Hogere stelt soms hoge eisen.


Nico Tydeman (Boeddhistisch leraar), Marianne van Praag (rabbijn), Binyomin Jacobs (opperrabbijn), Claartje Kruijff (predikant en ritueelbegeleider), Everard de Jong (hulpbisschop van Roermond), Orlando Bottenbley (baptistenpredikant), Abdulwahid van Bommel (imam), Ashis Mathura (hindoepriester), Azzedine Karrat (imam), Jotika Hermsen (Boeddhistisch leraar), Madre de Maria Anima Christi (rooms-katholiek zuster) en Floris van Binsbergen (bevindelijk-gereformeerd predikant) spreken met Coen Verbraak over gevoelige onderwerpen zoals euthanasie, abortus en homoseksualiteit. (NTR)


Katholieken bidden de rozenkrans zelfs wel eens in de auto, verklapte de hulpbisschop. Dat leek Verbraak toch wel een beetje link. Als ik het goed beluisterde, kwam er wel eens eentje tegen de vangrail. De leiders kregen de vraag of en hoe ze bidden. Is uw werk een vak of een roeping, wilde Verbraak ook weten en door wie werd u dan geroepen? ‘Dan wilt u zeker horen dat God mij riep,’ reageerde een leider en liet dat verder in het midden. Over de heilige schriften werd gezegd dat ze deels letterlijk genomen worden, maar ook deels als metafoor gezien. De imams waren wars van IS, dat had niets te maken met de islam.

Imam_Azzedine_Karrat ©NTR-Lilian_van_RooijImam Azzedine Karrat © NTR-Lilian van Rooij – Kijken in de ziel: Religieuze leiders

En zo schoten de eerste twee uitzendingen snel alle kanten uit, soms in zeer ernstige toon, soms breeduit lachend. Ik doe er hier slechts summier verslag van. De uitzendingen zullen de kijker zeker positief verrassen. De leider die het einde der tijden verwachtte rond 2030 zat in de zaal en zijn telefoon ging luid af. Hij kon dat ding natuurlijk niet uitzetten, stel dat hij een vervroegde afkondiging van Het Einde zou missen. Al met al boeiende en flitsende uitzendingen. Veelbelovend voor de andere vier uitzendingen die binnenkort in een reeks van zes van start gaan.

Eén gemiste kans, moet ik melden. Het was interessant geweest en juist in dit tijdsgewricht best passend, als er, niet direct een atheïst, maar toch wel een religieus humanist bijvoorbeeld, voor deze serie zou zijn gevraagd. Iemand met een positief, naturalistisch geloof, een ‘gewoon geloof’, zoals de Amerikaanse filosoof John Dewey het noemde, of een ‘humanistisch geloof’, zoals filosoof en psycholoog Erich Fromm dat formuleerde.

Foto: Coen Verbraak in Desmet Studio’s in zijn voorwoord van de preview (PD)

Kijken in de ziel – Religieuze leiders, vanaf 23 juli, 21.10 uur NPO 2