Is de mens de aarde nog nabij?

KERST-ESSAYIn het gedicht Vlinder raakt dichteres M. Vasalis ontroerd door ‘de zomerwei des ochtends vroeg. En op een zuchtje dat hem droeg vliegt een geel vlindertje voorbij’. De slotregel luidt: ‘Heer, had het hierbij maar gelaten’.
Hoe mooi kan de aarde zijn zonder mensen. Miljoenen grazende vissen en zee-egels genieten van het rijkste ecosysteem van de zee: de koraalriffen, ook wel de regenwouden van de zee genoemd. Zij zorgen ervoor dat algen het rif niet overwoekeren. Volgens een onderzoek van UNESCO zullen vele riffen niettemin binnen dertig jaar bezwijken onder hittestress als gevolg van de opwarming van de aarde.
 

Antarctica
Hittestress is een van de vele bedreigingen waaraan de aarde wordt blootgesteld. In een opwarmende wereld kan de ijskap op Antarctica smelten. Een computersimulatie in het natuurwetenschappelijk tijdschrift Nature toont aan dat het westelijk deel van de ijskap niet gelijkmatig, maar met sprongen zal smelten. Nature gaat uit van het feit dat de gemiddelde temperatuur op aarde in de afgelopen 150 jaar 1,1 °C is gestegen. De eerste sprong voltrekt zich in de simulatie bij een opwarming van 2 graden Celsius. Hierover zegt NRC dat als het smelten eenmaal begonnen is, dit proces nauwelijks meer is te stoppen. ‘Een stille aanloop en ineens is het zover.’

Intussen sterven dieren uit, stikken vissen in oceanen, sterven koraalriffen af en komen er steeds meer broeikasgassen zoals methaan en CO2 in de atmosfeer. De aarde kan uiteindelijk in zijn geheel bezwijken als de mens in het huidige tempo doorgaat met zijn destructieve gedrag. Historicus Philip Blom stelt dat ‘de prijs die we voor snelle vooruitgang betalen de ondermijning is van de omstandigheden waarvan de mensheid (en talloze andere soorten) afhankelijk is om te overleven.’

God
God heeft de mens de aarde toevertrouwd. Hoe beziet hij dat rentmeesterschap? Vraagt hij zich af of de mens de aarde nog nabij is?
In het Bijbelboek Genesis staat geschreven: ‘God ziet dat alle mensen op aarde slecht zijn, want alles wat ze uitdenken is steeds even slecht. Hij kreeg er spijt van dat hij mensen heeft gemaakt en voelde zich diep gekwetst.’ Hoe zou hij nu over de mens oordelen? Is het te verwachten dat hij onze nabijheid nog verdraagt? Vermoedelijk gelooft God al lang niet meer in de mens en wil hij die zomerweide ‘s ochtends vroeg graag opnieuw scheppen, maar dan zonder ons.

Nietzsche
En kan de mens God nog in zijn nabijheid dulden? Volgens theoloog Marinus de Jong, in zijn boek Altijd groter, nemen mensen steeds meer afstand van God en is het atheïsme de snelst groeiende overtuiging ter wereld, en niet alleen in de westerse wereld. De mens en God, ze zijn elkaar niet meer nabij. Al weten we dat van God niet zeker, want zijn wegen zijn volgens de Bijbel ondoorgrondelijk.

In het verhaal De dolle mens van filosoof Friedrich Nietzsche hebben wij zèlf God gedood, zijn wij allen zijn moordenaars. ‘Het heiligste en machtigste dat de wereld tot dusver bezeten heeft, is onder onze messen verbloed,’ roept de dolle mens uit in De vrolijke wetenschap. ‘Dolen in het niets’ is het gevolg. Het lijkt alsof Nietzsche de mens verwijt zich afgekeerd te hebben van God, maar volgens de filosoof bestaat er niet eens een eeuwige macht en staat de mens alleen. In zijn redenering leidt de dood van God tot nihilisme. Nietzsche klinkt nogal ambigu daar hij er tegelijkertijd van overtuigd is dat de mens zich zonder God vrij kan ontwikkelen. ‘Het ontbreken van een dergelijk wezen vind ik geweldig’, zegt hij in Der Wille zur Macht.

Zingevingsvraagstukken
D
at dolen in het niets valt nogal mee. Volgens de oud-voorzitter van het Humanistisch Verbond, Boris van der Ham, is de ongelovige zeker niet goddeloos. Ook niet-gelovigen houden zich bezig met zingevingsvraagstukken. Van der Ham verwijst naar een representatieve enquête van het Humanistisch Verbond. Hierin wordt gezegd ‘dat vooral “de ander” belangrijk is voor niet-gelovigen’. Voor Christenen geldt dat zeker. Volgens het Nieuwe Testament predikt Jezus immers naastenliefde, en zorg voor de zwakken en degenen die in nood verkeren. De toestand van de wereld lijkt echter volstrekt onbelangrijk voor veel mensen, gelovig of niet.

Onze naasten

Dit essay wordt hier vervolgd: Verder lezen
Onze naasten, Waartoe zijn wij op aarde, Gulden Regel, Is er hoop? Nu het nog kan.

Beeld: PtHU

Zijn de goden nu aan de humanisten overgeleverd?

fallofthegiants
Het geloof in de menselijke macht, wat de kern van het humanisme genoemd kan worden, hoeft niet het geloof in de goddelijke macht uit te sluiten. – Dit staat in het tijdschrift Radix, waarin theoloog en religiewetenschapper Martijn Stoutjesdijk en theologe Roshnee Ossewaarde stellen dat het misleidend is om het humanisme met het atheïsme gelijk te stellen, en om het christendom en het humanisme tegen elkaar uit te spelen.

Als ik het redactioneel lees, dan lijkt er wel sprake van een nieuwe verlichting binnen het humanisme, waarin onderkend wordt dat religie gelovigen en ongelovigen bezighoudt: want anders dan de beruchte secularisatiethese voorspelde, is religie niet van zins te verdwijnen uit deze door en door rationalistische en sciëntistische maatschappij.

Nog niet zo lang geleden was dat nog anders. De radiospotjes van 2008 klinken nog altijd door. Toentertijd stelde het Humanistisch Verbond al dat ze niet kwetsend waren bedoeld. Het wilde benadrukken niet godsdienstig te zijn en achtte de vrijheid van godsdienst, van levensbeschouwing, een groot goed.

De antigodsdienstige tendens binnen het Humanistisch Verbond leidde in 2008 tot een veelbesproken radioreclame waarin verkondigd werd dat het geluid van religies steeds harder klinkt en het humanisme zonder de financiële steun van de luisteraars ‘aan de goden is overgeleverd’.

In het christelijke, multidisciplinair wetenschappelijk kwartaaltijdschrift Radix betogen Stoutjesdijk en Ossewaarde nu dat het humanisme geenszins het geloof in God uitsluit.

Het moderne humanisme is immers mogelijk gemaakt door het christelijke beamen van de mens en van het sterfelijke leven. Het geloof in de menselijke macht, wat de kern van het humanisme genoemd kan worden, hoeft niet het geloof in de goddelijke macht uit te sluiten.’

Het blad stelt in het redactioneel dat religie wordt betwist, naar nieuwe manieren zoekt om zich te uiten en op onverwachte plaatsen opduikt. Het schrijft over het ‘losmakingsproces’ van religie in de jaren zestig en heeft het over post-religieuze identificatiefiguren als Jan Wolkers, Gerard Reve en Maarten ’t Hart (foto: Universiteit Utrecht). In Radix schrijft ook promovendus Jesseka Batteau, die in 2014 in haar proefschrift het werk van genoemde auteurs onderzocht.

De schrijvers leverden verhalen en beelden waarmee het publiek zich kon identificeren en waarmee ze hun eigen post-religieuze identiteit konden uitdrukken,’ aldus Batteau. Volgens haar zijn de boeken en performances van de auteurs belangrijke referentiepunten geworden in de secularisatiegeschiedenis van Nederland en de collectieve herinnering aan een religieus verleden.’

schrijvers
B
atteau concludeert dat post-religiositeit geen kwestie is van het verzwijgen van het religieuze verleden, maar juist datzelfde verleden positioneren tegenover een bevrijd heden. Een soortgelijke beweging is de laatste decennia zichtbaar geworden bij het Humanistisch Verbond.

Het gaat in Radix vooral over de plaats van religie in de samenleving van de 21e eeuw. Over  ‘neo-pentecostale evangelicale’ kerken; het sociale gedrag van diverse religieuze stromingen in Nederland, en het feit dat mede dankzij de voortgaande globalisering zich vandaag de dag een veelheid aan culturen en religies aan ons opdringt. Maar, zo stelt het blad:

Gelukkig is het denkpotentieel van het neocalvinisme van Abraham Kuyper en de zijnen ook wat deze vraagstukken betreft nog niet uitgeput. Volgens Richard Mouw (filosoof en theoloog, PD) zijn met name Herman Bavincks theologische verkenningen van grote waarde bij de uitdagingen waar de wereldkerk in de 21e eeuw voor staat.’

Zie:
Aan de goden overgeleverd (Geloof & Wetenschap)
Redactioneel (Radix)

Illustr: Fall of the Giants from Mount Olympus, from the Sala dei Giganti; Giulio Romano; 1530-32; fresco

‘De dubieuze invloed van de christelijke politiek’


Christelijke partijen belemmeren via wetgeving de legitieme (vrijheids) rechten van burgers. Rein Zunderdorp, voorzitter Humanistisch Verbond, wil door middel van strategisch stemmen ‘de dubieuze invloed van de christelijke politiek’ bestrijden. Frappant in dit verband is dat bij Kerk in Actie GroenLinks het hoogste scoort wat betreft christelijke waarden. Dan ook niet meer op GroenLinks stemmen? Misschien juist wel. 

De kern van de dubieuze invloed van de christelijke politiek (juist) in ons land is dat men er door de coalitievorming in slaagt maatschappelijk en cultureel achterhaalde minderheidsstandpunten toch via wetgeving voor alle burgers te laten gelden. Want het gaat niet vaak niet om hun eigen rechten: zij zien immers vrijwillig af van het recht op abortus en euthanasie. Het gaat hen erom andersdenkenden te onderwerpen aan de christelijke regels. (Zunderdorp)

Je kunt je afvragen wat er mis is met de christelijke politiek, aldus Zunderdorp. Het is wel frappant dat je voor christelijke waarden beter af bent met GroenLinks. Toch komt ook de ChristenUnie goed uit de bus. ‘Deze partijen maken veel werk van duurzaamheid en ook in hun vreemdelingenbeleid herkennen wij veel, ‘ aldus programmamanager Evert Jan Hazeleger van Kerk in Actie in Trouw. De website relaxedradicaal.nl legde het in 2010 zo uit:

De focus binnen deze partijen (toen SP en GroenLinks, pd) ligt niet op het evangelie en de Bijbel, maar de uitwerking is volgens beide heren gerust christelijk te noemen. Opkomen voor armen en zwakkeren, lijken de heren (toen Van Bommel en Ganzevoort, pd) te willen zeggen, is iets wat Jezus deed.

Volgens Zunderdorp – die volgens mij humanistische waarden voorstaat die je veelal zo naast de christelijke kunt leggen, maar dan met meer eigen verantwoordelijkheid, vrijheid en autonomie – kan je naastenliefde en het rentmeesterschap over de natuur nu liever bij alle partijen bepleiten dan het in handen te leggen van Henk Bleeker, om maar eens een voorbeeld te noemen. Volgens de humanistische inzichten moet je ook al GroenLinks stemmen. Als het aan waarachtige christenen en humanisten ligt, wordt GroenLinks de grootste partij. Sap for President?

Ook wetenschappelijke onderzoeksprogramma’s naar het uitbannen van ernstige erfelijke ziektes worden door een godsdienstige splintergroepering effectief vertraagd. En praktijken die buiten de religies nergens getolereerd worden, zoals het onverdoofd slachten van dieren of het genitaal verminken van kinderen, worden, met verwijzing naar godsdienstvrijheid, gedoogd. Het is deze pervertering van religieuze politiek die de theoloog Harry Kuitert in zijn boek ‘Dat moet ik van mijn geloof’ feilloos aan de kaak stelt. (Zunderdorp)

Rein Zunderdorp (1946) is socioloog, werkte als leraar, later wethouder en is momenteel zelfstandig (beleids-)adviseur in de publieke sector. Hij is secretaris van het Forum voor Democratische Ontwikkeling en bestuurslid van de Wereldomroep. Vanuit zijn functie als voorzitter van het Humanistisch Verbond draagt Rein Zunderdorp bij aan de Humanistische Alliantie.

Hier kan je de Politieke meetlat van de Humanistische Aliantie 2012 vinden.

Zie: Humanistisch en strategisch stemmen

Illustr: vrijalmelo.nl 

Foto Rein Zunderdorp: humanistischverbond.nl

Bas Heijne: ‘Religie en populisme tot vijanden verklaren werkt niet’


‘Het humanisme moet juist thema’s uit die hoek naar haar hand zetten, zegt Bas Heijne. In OBA Live lichtte hij een tip van de sluier op van wat hij vandaag gaat vertellen tijdens de Socrateslezing in Den Haag. De titel van de lezing is: ‘Militant Humanisme’. ‘Het uitgangspunt van de lezing is dat er twee krachten zijn teruggekeerd de laatste decennia: God en religies én groepsgevoelens.’

‘Heijne vindt dat we optimistisch moet zijn en het geloof in de mens niet moet opgeven. Ook al zijn er redenen om pessimistisch te zijn. “Door het terrorisme heeft het geloof in mens een klap opgelopen. Daarnaast heeft het neoconservatieve idee dat we overal ter wereld democratie kunnen ‘maken’ ook niet gewerkt. Bovendien heeft het optimisme van Obama geen handen en voeten gekregen. Het gevaar is dat we pessimistisch worden. Het is echter waard te onderzoeken of er meer mogelijk is. Het gaat overigens niet om het vinden van dé antwoorden, maar vooral ook, zoals Socrates deed, het stellen van de juiste vragen.’

Heijne spreekt vandaag de Socrateslezing ‘Militant Humanisme’ uit met thema’s die hij eerder besprak in zijn boek: Moeten wij nog van elkaar houden? Het populisme ontleed. Hij gaat in deze lezing terug naar de wortels van het humanisme. De lezing gaat verder in op de vraag: wat moeten we nog met de humanistische idealen, de waarden uit de Verlichting en het idee van vooruitgang? Wie gelooft nog in een betere wereld? En wie gelooft nog in de mens?

‘Het werkt niet om alles uit de religieuze hoek of de populistische hoek tot vijand te verklaren. Waarom niet? ‘Nou, de vijand is ook die mens. En mensen kun je niet tot redelijkheid stompen,’ vindt de cultuurfilosoof.’

De Socrateslezing is een initiatief van het Humanistisch Verbond. De lezing wordt sinds 1983 jaarlijks georganiseerd. De lezing geeft commentaar op maatschappelijke ontwikkelingen vanuit een humanistisch perspectief. Eerder werd de Socrateslezing uitgesproken door Hans Achterhuis, Anil Ramdas, Roger van Boxtel, Fernando Savater, en Lodewijk de Waal, Beate Roessler & Britta Böhler Rutger Claassen & Arnold Heertje.

Bekijk hier OBA Live, 12 december: Bas Heijne (Human)

Zie: Het einde van het Michael Jackson-humanisme