Religieuze heimwee

‘De secularisering is te snel gegaan’, stelt Alain Verheij, maar het kan wél helpen om weer naar onze christelijke wortels te graven. Hij zegt als theoloog te maken te hebben met een onderbelicht aspect van deze storm in de tijdgeest die religieuze heimwee heet. De ‘theoloog des Twitterlands’ stelt dat zij die zich bedreigd voelen in hun nationale identiteit vaak ook lijden aan een ontworteld gevoel op het gebied van godsdienst.

‘Als ik met generatiegenoten over mijn vakgebied spreek, zie ik sporen van verstrooide heimwee in hun ogen, soms gemengd met frisse nieuwsgierigheid. Niet zelden volgt er een warm verhaal over een oudtante of een grootmoeder.’

Volgens Verheij hoef je tegenwoordig geen kerkse reactionair meer te zijn om te vinden dat de secularisering zich in Nederland overhaast heeft voltrokken.

‘Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw hebben enkele generaties zich in rap tempo losgemaakt van hun religieuze roots. Vaak om heel begrijpelijke redenen. Helaas werd de vraag naar het kind en het badwater daarbij te laat en te weinig gesteld. De erfenis waarmee zij ons opzadelden, zal nog lang voelbaar blijven.’

De ‘randkerkelijk theoloog’ stelt dat onder ouderen en in de slinkende traditionalistische bolwerken met toenemende vervreemding wordt gekeken naar een maatschappij waar een deel van het hart uit lijkt te zijn geslagen.

‘Van de twintigers, dertigers en veertigers die als religieuze analfabeten uit hun opvoeding kwamen, valt een enkele kwetsbare voor een sektarische vorm van geloven en shopt een enkele creatieve een eigen religie bij elkaar uit uiteenlopende bronnen.’

We hebben religie onderschat, stelt Verheij, door te denken dat alle vormen van geloof vanzelf uit de wereld zouden verdwijnen, en door te vergeten dat religie meer is dan een set theoretische denkbeelden over het ontstaan, de aard en de toekomst van het universum.

‘Wie religie uit de maatschappij verwijdert, kan niet volstaan met Darwin en Dawkins als substituut – dan bedek je alleen de krater van de dogma’s. Terwijl religie behalve uit believing ook uit behaving en belonging bestaat. Met onze ontkerstening verloren wij ook onze gedeelde morele denkkaders én onze vastomlijnde groepsidentiteit: wij, christelijke Nederlanders.’

Alain Verheij (foto: Twitter) stelt dat religie een heilzaam verzachtende rol had kunnen spelen, als de secularisering niet decennialang de poten onder haar stoel had weggezaagd. De ontkerkelijking raakte volgens hem ons groepsgevoel.

Hij spreekt van anywheres en somewheres, en vindt die begrippen bij de Britse publicist David Goodhart. Anywheres zijn dan mensen die de wereld vanuit alle perspectieven kunnen beschouwen. De somewheres, aan de andere kant, beschouwen de wereld het liefst vanaf één specifieke plaats, een somewhere. Zij voelen zich graag sterk geworteld en zijn gehecht aan groepsidentiteit, zekerheid en vastigheid. Zelf noemt Verheij zich een anywhere, omdat hij zich als christelijk theoloog zich vrij flexibel staande kan houden in een geseculariseerde wereld.

‘Dat lukt zonder dat ik de neiging voel om te radicaliseren in de richting van struisvogelorthodoxie of juist weg te zakken in een ‘weet het ook niet maar er zal wel wat zijn’ agnosticisme.’

Maar, zo zegt Verheij, de maatschappij wordt er ook niet mooier van als we terugkeren naar een wit, christelijk patriarchaat waar we met de gulden betalen. De oplossing ligt volgens hem ergens tussenin. Hij stelt dat als de christelijke erfenis ergens nog een open zenuw is, waarom we die wond dan niet zouden verzorgen en respectvol laten helen.

‘Juist gezonde kennis van wie je bent, waar je vandaan komt en tot welke nationale, culturele en spirituele groep je behoort is een buffer die kan beschermen tegen radicalisme dat het roer omgooit. Het medicijn tegen patriottische destructie is niet de globetrotter-arrogantie van de anywhere. Eerder is het de welwillende, gunnende, open-minded herwaardering van de oude groepsidentiteit zonder de ouderwetse uitsluiting van de Ander.’

Verheij gelooft in een hervonden christelijk erfgoed dat kan voldoen aan het verlangen van een grote groep Nederlanders naar religieuze groepsidentiteit en grond onder de voeten. Met medeneming van alle waardevolle lessen uit de afgelopen halve eeuw. Op die manier probeert hij als theoloog een nieuwe brug te zijn tussen de somewhere en de anywhere.

Zie voor het uitgebreide artikel: Het kan wél helpen om weer naar onze christelijke wortels te graven – Reporters online (Blendle)

Beeld: jampasmandala.wordpress.com

Luther, held of scheurmaker

Een preview van de tentoonstelling Luther die vanaf 22 september te zien is in Utrecht. ‘Vijfennegentig stellingen. Kunnen die de wereld veranderen? Is Luther een held? Of een scheurmaker? Hoe je ook tegen hem aankijkt, met Luther komt een beweging op gang die tot op de dag van vandaag haar stempel drukt op de samenleving.’ Al een tweet van Luther ontvangen? Of heb je liever een argument?

‘Op 31 oktober 2017 is het precies 500 jaar geleden dat Maarten Luther zijn 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg bevestigde, waarmee hij de grootste revolutie in de Europese kerkgeschiedenis ontketende. Museum Catharijneconvent sluit bij deze memorabele gebeurtenis aan met dé tentoonstelling over deze veelbesproken ‘man van het jaar’.’ (Catharijneconvent)

Overweldigend was het aantal bezoekers afgelopen woensdag tijdens de preview van de tentoonstelling rond de ‘man van het jaar 2017’, die door de één hervormer, populist, revolutionair, rebel of gewiekste marketingman wordt genoemd, of door de ander antisemiet, fundamentalist, vrouwenhater, vervloekt of heilig. In het museum kom je Luther in vele gedaanten tegen. Ook interactief, want je wordt uitgenodigd mee te denken en je eigen stelling te schrijven.

Foto: PD (Catharijneconvent)

Je mag dan een blauwe of rode bril opzetten, door het museum geleverd. Hiermee kan je dilemma’s en perspectieven bestuderen en beoordelen. Uiteindelijk nagel je je eigen oordeel aan de muur van het museum. De spijkers hangen er al.

Allerlei perspectieven en dilemma’s toont het museum. Zo gaat het over Luther als wegbereider moderne tijd, ketter, begaafd theoloog, mediaman en sluwe populist. Maar ook dilemma’s komen voorbij. Branden of aanpassen? Bouwer of sloper? Brede weg of smalle weg? Tweet of argumenten? En ruzie of gesprek.

‘Luther omarmt een nieuw medium, de boekdrukkunst. Dit is hèt middel om zijn woorden te verspreiden.(…) Begin 1518 duiken de eerste gedrukte pamfletten op in de Nederlanden. Twee jaar later veroordeelt de paus de leer van Luther als ketterij. Lutherse boeken worden in het openbaar verbrand en op het bezitten en verspreiden ervan staan zware straffen.’ (Catharijneconvent)

Het boek Novum Testamentum van Erasmus is er ook te zien, waarin Luther in de kantlijn tekeningetjes maakte en commentaren schreef. Zo zie je er een lange vinger bij getekend als enthousiaste reactie bij Erasmus’ tekst of het woord ‘schurk!’ bijgeschreven als hij het erg oneens is met de humanist.

Foto: PD – Luther schrijft zijn grote en kleine catechismus om de kennis over het geloof te bevorderen. (Catharijneconvent)

Naast vele kunstwerken en schitterende boeken is er ook een prachtig Duits(?) spotschilderij uit de zeventiende eeuw te zien van een vrijende monnik en non, door de paus bespiedt. Het commentaar erbij spreekt van de ‘geile gluurder’. Het spotschilderij is geïnspireerd door Luther, die omdat hij niets in de Bijbel vond over het celibaat, het afschafte. Hij stelde immers dat vele priesters door deze celibaatsverplichting in de verleiding kwamen om te zondigen.

‘Is de paus de antichrist? Volgens Luther en zijn geestverwanten moet hij dat wel zijn. Hij wil immers niet naar hun argumenten luisteren. (…) De katholieken op hun beurt schilderen Luther, maar ook Calvijn en andere reformatoren, af als ketters. Met spotprenten en spotschilderijen bestrijden protestanten en katholieken elkaar. Ze proberen elkaar te overtuigen van hun gelijk.’ (Catharijneconvent)

Het Lutheranisme, zegt het Catharijneconvent, is geen dominante stroming geworden in het Nederlandse religieuze landschap: die rol is voorbehouden aan het gereformeerd protestantisme, geïnspireerd op de leer van de reformator Johannes Calvijn. Nederlanders gelden als ‘calvinisten’. Maar met Luther is het allemaal begonnen: de icoon van de Reformatie. Het Catharijneconvent toont veel meer dan ik in deze preview kan beschrijven. Maar dat het de moeite waard is, werd tijdens deze bijeenkomst van de Vrienden van het Catharijneconvent erg duidelijk. Luther wordt prachtig belicht. Van alle kanten.

Zie ook: Verwacht: Luther (22 september 2017 – 28 januari 2018)

Beeld: (PD) – Still van Luther in een animatie van het Catharijneconvent

De islam heeft toch ook zijn Luther

Twee reformisten. Een in het christendom en een in de islam. ‘Zowel Luther als Ibn Taymiyya stellen het sola scriptura als enige toegestane benadering van de Bijbel respectievelijk Koran centraal,’ zo stelt professor in de dialoog tussen de godsdiensten Marcel Poorthuis op het Leiden Islam Blog. Hij vindt het interessant dat de twee verwante ideeën hadden. Zijn conclusie luidt dan ook dat de islamitisch geestelijke en filosoof Ibn Taymiyya de islamitische Luther is.

Sola scriptura stelt dat de Schrift (de Bijbel) de bron, norm en het fundament is van geloof en levenspraktijk. De Schrift heeft uniek gezag. De Koran evenzo, aldus Poorthuis. De schrift is de stem van God en heeft ultiem gezag, zeggen sommige bronnen.

‘Allereerst is daar de uitleg van de heilige Schrift. Zowel Luther als Ibn Taymiyya stellen het sola scriptura als enige toegestane benadering van de Bijbel respectievelijk Koran centraal. Daarbij nemen zij beide uitdrukkelijk standpunt in tegen de joodse verhalende uitlegtraditie, die centraal staat in de midrasj, de joodse uitleg van de Torah.’

Volgens Poorthuis voerde Luther een frontale aanval uit op de kerkelijke claim dat ook de traditie een heilig gezag zou bezitten, en ageerde Ibn Taymiyya (1263 – 1328) sterk tegen het gezag dat gegeven wordt aan tradities die buiten de tekst van de Koran circuleren.

Ibn Taymiyya staat volgens Poorthuis in een stroming die de zeer vele verhalen – een ‘reusachtig reservoir’ – rond de islam diepgaand wantrouwt. Taymiyya propageert terug te gaan naar de Schrift, in dit geval de Koran. Hij was de krachtigste pleitbezorger van de ‘alleen-de-Koran’ beweging, en is er geen plaats voor dubieuze handelingen waarmee de Bijbel vol zit.

De islamitisch geestelijke sluit zich aan, aldus Poorthuis, bij de corruptie-these, die stelt dat de Koran niet de corruptie (tahrif) bevat die de Bijbel wel aankleeft.

‘Dit idee werd door denkers vóór hem al uitgedragen, zoals Ibn Hazm (994-1064) met zijn een grootscheepse aanval op de evangeliën en op ‘joodse fabels’.’

Daarnaast zegt Poorthuis dat er nog een frappante verwantschap was in de ideeën van Luther en Ibn Taymiyya, namelijk hun weerstand tegen heiligenverering en volksdevotionele gebruiken.

‘Ibn Taymiyya was niet tegen het soefisme als zodanig en evenmin tegen mystiek, zoals in het verleden wel gedacht is en zoals moslimfundamentalisme vandaag de dag graag mag claimen.’

Volgens de professor aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg hield Luther ook grote opruiming onder de heiligenverering en de devotionele gebruiken van relikwieën en pelgrimages naar heilige plaatsen.

Het is jammer dat mensen als Luther en Ibn Taymiyya niet nu leven. Er is immers nog veel werk aan de winkel in het land van Bijbel en Koran. Het christendom had zijn Luther, maar een islamitische Luther zou nu erg welkom zijn. Stellingen te over om vast te nagelen op moskeedeuren.

Zie Leiden Islam Blog: Ibn Taymiyya: de islamitische Luther?