Cosmos, een spirituele zoektocht

Cosmos: Possible Worlds | National Geographic TV | ‘Als onze bedevaart naar een beter begrip van het universum, de oorsprong van het leven en de wetten van de natuur geen spirituele zoektochten zijn, dan weet ik niet wat die woorden verder inhouden.’ Dit zegt Ann Druyan, een van de makers van de Cosmos-serie bij National Geographic. De serie begon 9 maart en is wekelijks te zien tot 1 juni 2020. ‘De mensheid inspireren tot handelen is misschien wel de meest ambitieuze wetenschappelijke missie ooit,’ aldus Druyan in haar artikel bij NC: Hoe de wetenschap ons de weg kan wijzen naar de toekomst.

De vooraanstaande astrofysicus dr. Neil deGrasse Tyson blaast nieuw leven in het legendarische programma uit de jaren tachtig, dat destijds werd gepresenteerd door Carl Sagan. Het nieuwe ‘Cosmos’ vertelt het verhaal van de natuurwetten. In dertien afleveringen komt de zoektocht naar kennis tot leven, waarbij kijkers door het universum reizen om een volledig beeld te krijgen van de kosmos. (National Geographic)

Kosmische straling
Druyan vertelt over de opening, ’s avonds, van de Wereldtentoonstelling van New York in 1939, waar wetenschappers kosmische straling zouden opvangen en die naar de wijk Queens doorzenden. De energie zou duisternis in daglicht omtoveren en een verblindend licht werpen op een nieuwe, door de wetenschap mogelijk gemaakte wereld. Albert Einstein was er aanwezig om de kosmische straling uit te leggen.

‘Indien de wetenschap, evenals de kunsten, haar missie op waarachtige en volledige wijze wil vervullen,’ zo begon hij, ‘dan moeten haar verworvenheden niet louter oppervlakkig maar met hun innerlijke betekenis doordringen in het bewustzijn der mensen.’

Volgens Druyan spoorde Einstein de mensheid aan om de muren rond de wetenschap af te breken, muren die zo veel mensen hebben buitengesloten en geïntimideerd.

‘Hij spoorde ons aan om wetenschappelijke inzichten te vertalen vanuit het technische jargon van haar pedante vertegenwoordigers naar de spreektaal die wij allemaal gebruiken, zodat wij deze inzichten ter harte kunnen nemen en ons laten veranderen door de persoonlijke ontmoeting met de wonderbaarlijke pracht die ze bevatten.’

Toekomst
We voelen allemaal de kilte van de schaduw die het heden over onze toekomst werpt, stelt Druyan: iets in ons beseft dat we in actie moeten komen, om onze kinderen te behoeden voor gevaren en ontberingen die wij nooit hoefden te overwinnen.

‘Hoe kunnen wij onszelf wakker schudden en voorkomen dat we al slaapwandelend in een klimatologische of nucleaire ramp belanden die we misschien niet kunnen stoppen voordat wijzelf en ontelbare andere soorten verdwenen zullen zijn? Hoe leren we dingen te waarderen waar we niet zonder kunnen – lucht, water, het voedende weefsel van de aarde, de toekomst – en die te beschouwen als belangrijker dan geld en comfort op korte termijn? Niets minder dan een wereldwijd spiritueel ontwaken kan ons veranderen.’

Cosmos: Possible Worlds. Sinds 9 maart elke maandag om 21:00 op National Geographic. Deel 3, Lost city of life, 23 maart: Een nieuwe kijk op het ontstaan van leven op de zeebodem van de jonge aarde, en het verhaal van de man die het ontstaan van de aarde onderzocht.

Zie: Hoe de wetenschap ons de weg kan wijzen naar de toekomst
‘Journaliste, regisseuse en producer Ann Druyan was creative director voor de ‘gouden platen’ van de NASA-missie Voyager waarop boodschappen, geluiden en beelden mee de ruimte in werden gestuurd. Dit essay is ontleend aan haar nieuwe boek Cosmos: Possible Worlds. Voor haar bijdrage aan de bekroonde National Geographic-serie Cosmos werd Druyan onderscheiden met een Emmy Award en een Peabody Award.’
(National Geographic, maart 2020)

Zie ook: ‘Cosmos: Possible Worlds verweeft naadloos de verschillende takken van de wetenschap’
‘Cosmos: Possible Worlds haalt het soms wat stoffige imago van documentaires hard onderuit. Hoewel het een documentaire genoemd wordt, is het meer dan dat. ‘Het voelt eigenlijk een beetje ongemakkelijk om Cosmos zo te noemen’, geeft Tyson toe. ‘De verhalen die Ann schrijft, brengen wetenschap rechtstreeks naar je hart.’ ‘Elk verhaal helpt je om wetenschap beter te begrijpen’, vult Druyan aan. ‘Maar het moet ook je hart sneller laten kloppen. Wij mensen zijn een soort die wordt gedreven door verhalen.’
(New Scientist, maart 2020)

De Ongelooflijke Podcast en het atheïsme

Volgens filosoof Stine Jensen is het atheïsme kil, hooghartig en biedt het geen zingeving. De Amerikaanse neurowetenschapper Sam Harris, een van de boegbeelden van de ‘religie-is-vergif-club’, zoekt tegenwoordig zijn heil in de oosterse spiritualiteit, meditatie en mindfulness, net als Jensen overigens. Rutger Bregman heeft afscheid genomen van zijn fanatieke atheïstische fase. Volgens journalist David Boogerd, een van de makers van De Ongelooflijke Podcast, lijkt het atheïsme online op zijn retour: als Google-zoekwoord zit het in een regelrechte vrije val.

Godsargumenten
Samen met Theoloog des Vaderlands van 2018, Stefan Paas, maakt Boogerd sinds 3 april 2019 voor de EO op NPO Radio 1 De Ongelooflijke Podcast, om de twee weken. De uitzendingen zijn stuk voor stuk de moeite waard. Een van de hoogtepunten vind ik het gesprek op 14 juni 2019 met filosoof Emanuel Rutten over Godsbewijzen, beter gezegd: Godsargumenten. Glashelder vertelt Rutten in gesprek met Boogerd en Paas over de vraag der vragen: bestaat God.

NPO Radio 1-app
De meeste podcasts zijn echt de moeite waard. Er zijn gesprekken te beluisteren met onder meer Arjen Lubach, Herman Finkers, Stine Jensen, Rutger Bregman. Onderwerpen onder andere zijn: ‘De schitterende nutteloosheid van de kerk’; religieus fundamentalisme; yoga, atheïsme en oosterse spiritualiteit; populisme en de kerk; en de liberale leegte. Een kleine moeite om de NPO Radio 1-app op je smartphone te zetten. Onder de vele podcast kan je snel die Ongelooflijke vinden.

Vrije val
Boogerd verwachtte in zijn research te stuiten op leegstromende kerken en donkere wolken die zich samenpakken boven het christendom, maar maakt zich tegenwoordig vooral zorgen over het atheïsme. Volgens Lubach heeft de vrije val van het atheïsme te maken met een afnemende strijdlust: ‘Het is niet meer nodig of zo. Waarom zou je zoeken naar iets wat eigenlijk al wel duidelijk is?’

‘Maar wat is dan precies duidelijk? Het numerieke hoogtepunt van het atheïsme ligt 50 jaar achter ons! In 1970 was 4,46 procent van de wereldbevolking atheïst, tegenwoordig is dat nog maar 1,89 procent en volgens de prognoses zakt het in 2050 verder af naar 1,51 procent. Welke strijd is dan precies al gestreden? Als de atheïstische strijdlust afneemt, lijkt dat eerder gelatenheid dan een triomfantelijk achteroverleunen.’

Spiritualiteit
Wat is er dan aan de hand, vraagt Boogerd zich af. Volgens hem is het lastig vol te houden dat religie de oorzaak is van álle ellende, als bijvoorbeeld in de VS het nieuw atheïsme besmeurd wordt door schermutselingen over seksisme en racisme. Volgens hem speelt er ook iets anders. Stine Jensen koos voor spiritualiteit hoewel ze gelooft dat het leven geen zin heeft:

‘Ik wil houvast vinden in iets wat het leven minder willekeurig maakt. Anders rest je niets dan nihilisme en depressie’, zegt ze openhartig. ‘Fel atheïsme is blijkbaar niet alleen kil, het is ook keihard. Niet iedereen kan uit de voeten met zo’n leeg heelal, gespeend van zin en betekenis.’

Neergang felle atheïsme
Met de neergang van het felle atheïsme lijken volgens Boogerd de verhitte discussies over religie, hoe vermakelijk soms ook, steeds meer op zijn retour. Ze maken plaats voor oprechte en kwetsbare gesprekken, zoals die met Stine Jensen.

Theïstisch wereldbeeld
Filosoof Emanuel Rutten ziet eveneens een omslag. Volgens hem beginnen de scherpe kantjes van het nieuwe, rabiate atheïsme af te vlakken, en ziet het atheïsme als een wereldbeeld in crisis. Bovendien heeft hij nog nooit één goede claim gehoord dat God niet bestaat. Volgens Klaas van der Zwaag van het RD lijkt het atheïsme nog steeds de vigerende wereldbeschouwing in het publieke debat. Rutten vindt dat het christelijke, theïstische wereldbeeld buitengewoon redelijk is.

‘De argumenten voor het atheïsme falen echt. Richard Dawkins is allang achterhaald. We kunnen God niet bewijzen. Bewijzen doen we alleen in de wiskunde, maar niet in de filosofie. Maar we kunnen wel plausibel maken dat de uitspraak dat God bestaat buitengewoon redelijk is, sterker nog: de meest redelijke, meest waarschijnlijke positie is. Daarom is het theïsme het meest redelijke en waarschijnlijke wereldbeeld.’

Zie:
* Niet het christendom, maar het atheïsme zit in een crisis (Boogerd, NPO Radio 1)

* ‘De scherpe kantjes van het nieuwe atheïsme vlakken af’ (Rutten, RD – PDF)

De Ongelooflijke Podcast | Podcast over de relevantie van geloof in een steeds ongeloviger Nederland. EO-journalist David Boogerd en Stefan Paas voeren verdiepende gesprekken met spraakmakende gasten. Abonneren op De Ongelooflijke Podcast is mogelijk via NPO Radio1-website-app, iTunes, Google Podcasts en Stitcher.

Stefan Paas, volgens Boogerd ‘een van de scherpste denkers over religie van dit moment’, geeft als vaste gast verdieping en duiding bij de verschillende thema’s die besproken worden. Boogerd: ‘Paas kan als geen ander religie en theologie vertalen naar het publieke debat. Dat bewijst hij dagelijks op Twitter. Hij is in staat zijn brede kennis te verbinden met interessante weetjes.’

Update: 3 2 2024 (lay-out)

Spiritueel zorgen voor je ziel

‘Spiritualiteit heeft te maken met beleven,’ zegt theoloog Arjan Plaisier in zijn boek Zorg voor de ziel. Hij wijdt heel het boek aan de vele wegen van spiritualiteit. ‘Spiritualiteit gaat verder dan een opvatting, een mening, en zelfs een levensovertuiging. Het gaat dieper en raakt het hart, de ziel, de geest, de binnenkant van de mens. Niet toevallig wordt spiritualiteit vaak als een breken met de oppervlakte van het dagelijkse bestaan beleefd. Dat vraagt om inkeer, concentratie, stilstaan en vatbaarheid voor de diepere dimensie van het leven.’

‘Spiritualiteit is vaak verbonden met ‘innerlijkheid,’ zegt Plaisier, en wil geen definitie geven van spiritualiteit. Gelukkig noemt hij wel een aantal aspecten ervan, zodat dit vage begrip toch body krijgt. Plaisier vindt de christelijke traditie bij uitstek spiritueel, omdat daarin onuitputtelijke bronnen zijn te vinden voor hoofd en hart. Zorg voor de ziel is bestemd voor iedereen – binnen en buiten de kerk – die de zorg voor zijn eigen ziel serieus wil nemen en behoefte heeft aan verdieping en verbreding.

Onuitputtelijke bronnen
Volgens de auteur heeft de kerk, opvallend genoeg, vooral die spiritualiteit die voeling heeft met het geloof van de kerk van de eeuwen er weinig mee gedaan in het recente verleden. Terwijl er onuitputtelijke bronnen te vinden zijn voor hoofd en hart. En er juist alle ruimte was geweest om tot spirituele bloei te komen.

‘De spirituele oefening en het spirituele leven geven ogen om te zien en oren om te horen, handen om aan te vatten en voeten om te gaan. Sommigen zien spiritualiteit dan ook vooral als een manier van leven, handelen, spreken en doen. Spiritualiteit is bijvoorbeeld leven met aandacht en het beoefenen van aandacht voor alles wat leeft, voor het kleine en het grote en vooral voor het onopgemerkte.’

De ziel is terug van weggeweest
In een aantal blogs bij Theoblogie is in vier delen zijn pubiekscollege te vinden dat hij gaf bij de presentatie van zijn boek. ‘De ziel is terug van weggeweest,’ laat Plaisier weten. Hij noemt het christendom een spirituele godsdienst en vindt dat de dominante spiritualiteit er een is zonder God.

‘Daarmee is het woord God al gevallen. Dat valt niet altijd bij spiritualiteit. De dominante spiritualiteit is er een zonder God. Er zijn ook wel pogingen gedaan om het christendom ook zonder God vorm te geven, maar het is ook wel gebleken dat je dan op een gegeven moment het christendom uit bent. Het christendom zonder God is broodmager. Het mist het grootse perspectief dat het doel van het menselijke leven het ‘zien van God’ is.’

A distant thunder
Plaisier zette zijn college in met de geschiedenis van de ziel met God vanwege de doorgaande traditiestroom waarin het gaat om die geschiedenis. Hij wil daar een aantal aspecten uitlichten, zegt hij, ‘aspecten die misschien niet tot het standaard repertoire behoren van laten we maar zeggen de doorsnee gelovige uit het modale protestantisme, maar die daarom niet minder waard zijn gehoord te worden’.

‘Of misschien juist daarom wel. Ik noem drie aspecten, drie kleuren van de ervaring met God. Achtereenvolgens is dat verlangen, liefde en vreugde. Ik ga daarvoor te rade bij Willem van Saint Thierry, Julia van Norwich en Pascal. Het is gelijk heftig hoor, het zal wellicht klinken als ‘a distant thunder’, maar ze suggereren dan ook meer dan de wat zwakkere plaatjes, die natuurlijk ook hun recht hebben onder de zon.’

Zie: De ziel terug van weggeweest (Theoblogie)

Beeld: Enrique Meseguer (Pixabay)