Vrije Geesten: kleine antwoorden op de grote breinvragen

AMSTERDAM Pia Dijkstra verwoordde het gisterenavond goed in de Rode Hoed: ‘Wat weten we eigenlijk nog weinig.’ En inderdaad, de wetenschap weet nog weinig over de vrije wil, bijna-doodervaringen (BDE), religie en God in het brein. De volle zaal wist het wel. De vrije wil bestaat; BDE bewijst niet dat er leven is na de dood en God is geen product van het brein.

Tweede Kamerlid (D’66) Dijkstra leidde in de Rode Hoed het debat Vrije Geesten over de grote breinvragen. Georganiseerd door ForumC en Brein in Beeld. Maar of de breinen van de aanwezigen er wijzer van zijn geworden? Hun standpunten wijzigden in ieder geval niet na de verschillende discussies tussen hoogleraar filosofie Gerrit Glas, filosoof Leon de Bruin, neurowetenschapper Jeroen Geurts en hoogleraar psychiatrie Iris Sommer (op de foto van links naar rechts.)

Boeiend was het wel, het zet aan tot verder lezen; ook ietwat chaotisch, niet in de laatste plaats door de plagerige en flitsende discussiestijl van Geurts en De Bruin.

De wetenschappers onderschreven de stelling dat we ons brein niet zijn, maar wel een brein hebben. Maar wie dat ‘we’ dan aanstuurt, daar kwamen we vanavond niet uit. De antwoorden op de grote breinvragen blijken klein en soms in het geheel niet te geven. Veel aannames, veronderstellingen en tegenstellingen.

De vrije wil
We zijn beperkt in onze vrije wil, dat wel. We worden gedreven door onbewuste processen, maar dat betekent niet dat er geen vrije wil is. Keuzes maken we soms niet zo bewust, want in verlangens en emoties zit niet veel vrijheid. In de ratio wel. Dus als we langer nadenken, dan maken we beter gebruik van de vrije wil? Nee, want dan spelen onbewuste processen weer een rol. Wie weet kies je ervoor – uit vrije wil? – om pianoles te nemen, maar is er al voor jou gekozen doordat je als kind mooie pianodeuntjes hoorde.

Bijna-doodervaringen
Unaniem verwezen de wetenschappers Pim van Lommel naar de fabeltjeskrant. Uit BDE kan je niets afleiden: dat je ‘ergens geweest bent’ is geen bewijs, maar een gewone ervaring. De ervaring klopt, de interpretatie niet: geen bewijs dat er nog bewustzijn is na de dood.
We zijn de enige soort die bewust weet dat de dood onontkoombaar is, dus hebben we existentiële angst en daar speelt religie op in: om die doodsangst te bezweren. We willen minstens een beetje bewijs en Van Lommel voorziet in de behoefte aan een eeuwig leven.

Geloof heeft als nadeel dat je minder kritisch bent op het heden. Sommigen kiezen dan eerder voor de dood, zeker als er maagden wachten. Twee van de vier aanwezige wetenschappers zijn gelovig: zij geloven in een persoonlijk voortbestaan, met de nadruk op geloven. Het komt door de ‘onuitroeibare religieuze behoefte’ van de mens. Maar hoe het leven na de dood eruit ziet, weten wetenschappers niet. Blijft het ‘denken’ na de dood ergens? Blijft de informatie bewaard? Het overschrijdt ons begripsvermogen.

God in het brein
God is niet in het brein te vinden, ook al bestaat er een ‘religiekwab’. Maar daarmee kan je God toch niet verklaren. Wetenschappers trekken uiteenlopende conclusies uit de data van het wetenschappelijk onderzoek. Er licht van alles op in de hersenen, maar concrete beelden zie je uiteraard niet. Data bewijzen niets over het bestaan van God. Nonnen werden onderzocht tijdens het denken aan hun diepste religieuze ervaring. Bepaalde hersengebieden lichtten op. Ze waren verrukt, want God maakt contact. Maar de ervaringen zelf zijn niet te scannen. Religie is ook geen ‘afscheidingsproduct’ van het brein. De conclusie was dat de wetenschap eigenlijk niets kan zeggen over religie of God in de hersenen. Geloven is een keuze, zei iemand. Nee, een gave, vond een ander.

Verslag & foto’s: PD

De Vrije Wil blijkt géén illusie

De beroemde test van Benjamin Libet blijkt te falen. We zijn weer zelf verantwoordelijk. ‘Van een ‘vrije wil’ is geen sprake,’ stelde Libet indertijd en concludeerde dat de mens hoogstens ‘ja’ of ‘nee’ kan zeggen tegen de neurologische impulsen die spontaan in zijn hersenen ontstaan. Het blijkt dat de mens nu ‘nee’ kan zeggen tegen de test en tegen Libet. Er is geen bewijs tegen de vrije wil.

Volgens theoloog Jan Riemersma is het tamelijk opzienbarend dat de beroemde test van Benjamin Libet niet kan worden aangevoerd als een bewijs tegen de vrijheid van onze wil. Hij verwijst naar de New Scientist.

Geen bewijs
Benjamin Libet ontdekte dat de hersenimpuls die leidt tot een handeling, circa 200 milliseconden eerder plaatsvindt dan dat de mens zich ervan bewust wordt. Zijn conclusie was dan ook dat er geen bewust wilsbesluit voorafgaat aan het menselijke handelen, maar dat, omgekeerd, de handeling voorafgaat aan het denken. Zijn bewijs is nu tegengesproken. Volgens de site Geloof en Wetenschap is dat goed nieuws, vooral voor gelovigen.

Als de mens een vrije wil heeft, is hij zelf verantwoordelijk voor zijn daden. Dit maakt het mogelijk om te begrijpen waarom een goede God mensen geschapen heeft die niet altijd te goeder trouw zijn: God heeft de mens de vrijheid gegeven om zelf te bepalen wat hij doet. Deze vrijheid wordt beschouwd als een groot goed. (G&W)

Kwebbeldoos
Victor Lamme, die het eerder had over de ‘dood van de vrije wil’, heeft dus ook zijn eigen verantwoordelijkheid weer terug. Volgens hem was er ‘zoveel bewijs’ dat mensen sterk worden beïnvloed door onbewuste prikkels en dat ze meer geregeerd worden door emoties dan door logisch nadenken, dat je wel moest concluderen dat de invloed van ons bewustzijn minimaal is.
– Dat ‘zovele bewijs’ schijnt dus allemaal erg mee te vallen. Lamme blijkt een ‘kwebbeldoos.’

Het onderzoek werd uitgevoerd door dr. Aaron Schurger en zijn onderzoeksgroep van het National Institute of Health and Medical Research in Saclay, Frankrijk. De resultaten werden gepubliceerd in PNAS

Benieuwd naar de andere casussen, experimenten en redenen waarom empirisch onderzoek vooralsnog niet aantoont dat de vrije wil niet bestaat? Klik hier. (Universiteit Utrecht)

Zie: Geen bewijs tegen vrije wil: test van Libet verkeerd uitgelegd
(Geloof & Wetenschap)

Illustr: neuron – spinoza.blogse.nl