‘Neoliberalisme leidt tot almaar toenemende ongelijkheid’

Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer vertelt in Alkibiades dat de jonge politicus Alkibiades onder de indruk is van zijn vriend Socrates’ zoektocht naar het Goede, het Ware en het Schone. Alkibiades vindt echter dat het in de praktijk van de politiek onmogelijk is aan zulke verheven criteria te voldoen. – In Absolute Democratie laat Ilja zien dat politiek nu leidt tot de klimaatcrisis, groeiende ongelijkheid, en oorlog in Europa. En ook dat machthebbers onze democratische verworvenheden bedreigen door de vrije pers aan te vallen, rechters te ondermijnen en de weg vrij te maken voor nepnieuws.

‘De toestand in de wereld is kritiek, verworvenheden als democratie en open samenleving staan mondiaal onder grote druk’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

Democratie ligt onder vuur
Schrijver Ilja Leonard Pfeijffer onderbouwt in Absolute Democratie, zijn nieuwe bundel ‘alarmerende essays’, dat de democratie onder vuur ligt. En dat ‘het neoliberalisme met zijn ongebreidelde groei tot almaar toenemende ongelijkheid leidt’.

Rechtsstaat genegeerd
Onverschilligheid vindt Ilja een groot gevaar. We moeten ons teweerstellen tegen de extreemrechtse en antidemocratische krachten die niks liever willen dan onverschilligheid. Zijn bundel essays verwijzen naar het idee dat de winnaar van de verkiezingen het democratisch mandaat heeft om te doen wat-ie wil: absolute democratie. In het Leidsch Universitair Weekblad Mare is redacteur Sebastiaan van Loosbroek in gesprek met de schrijver.

‘Trump is daar het meest afschrikwekkende voorbeeld van. Gelukkig begint Europa te begrijpen dat Amerika misschien geen bondgenoot meer is. En misschien zelfs niet eens meer een democratie. (…) Kiezers van traditionele partijen zien hoe de rechtsstaat wordt genegeerd door partijen als de PVV, bijvoorbeeld door de poging een noodwet in te voeren voor het immigratievraagstuk.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

Gepromote onverschilligheid
In Absolute Democratie zwengelt Ilja de discussie over die gepromote onverschilligheid aan in de hoop dat mensen wakker worden en erover beginnen na te denken.

‘Daar moeten we ons tegen teweerstellen. Elke vrijdagavond dat je het aan de bar hierover hebt met je vrienden is al een strijd tegen onverschilligheid. Zelfs al bereik je er twee mensen mee: dat is misschien niet veel, maar ook niet niks.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)


Socrates berispt Alkibiades in het huis van een courtisane

Toenemende sociale spanningen
Partijen als de PVV, JA21 en BBB wil Ilja niet verbieden, maar alleen zorgen dat mensen snappen dat er een heel andere democratieopvatting achter zit en wat daarvan de gevaren zijn. Maar ook het neoliberalisme met zijn ongebreidelde groei heeft volgens de schrijver heel veel problemen veroorzaakt: een economisch systeem dat leidt tot almaar toenemende ongelijkheid.

‘Ook de klimaatcrisis komt voort uit dat model van ongeremde groei. Je hoeft niet lang na te denken om tot de conclusie te komen dat dat niet langer goed gaat. Zowel vanwege de totale roofbouw die op de planeet wordt gepleegd, waardoor we die mogelijk onleefbaar maken, als toenemende sociale spanningen vanwege de groeiende ongelijkheid, draait het hele kapitalistische systeem uit op een mislukking. Dan moet je de moed hebben om voorstellen te doen voor verandering.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

‘Niet alle politici zijn volledig dom’
Als een van de eigenschappen van de huidige democratie, zegt Ilja dat die heel erg gericht is op de korte termijn. Veel politici vindt hij laf: ze kijken alleen maar panisch naar opiniepeilingen en zijn bang voor wat de kiezer van ze vindt.

‘Het zou heel verfrissend zijn als zij zich meer gaan bezighouden met het creëren van draagvlak voor wat op de langere termijn goed is voor het land. Niet alle politici zijn volledig dom – wel veel, maar niet allemaal – dus je zou verwachten dat politici ermee aan de slag gaan.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

Traditioneel links
‘Links moet in deze tijd niet bang zijn om kritiek te hebben op het kapitalistische systeem’, zegt Ilja. Terugkijkend in de tijd vertelt hij dat traditionele linkse partijen aan geloofwaardigheid hebben ingeboet, en niet alleen in Nederland. Meer verleden haalt hij op: het kapitalistische systeem werd omarmd door van alles te privatiseren. Het socialisme moest zijn ‘ideologische veren afschudden’ (premier Wim Kok). Vlak na de val van de Muur leek het of het kapitalisme definitief had gewonnen.

‘Linkse partijen zijn daarin meegegaan, om redenen die destijds begrijpelijk waren. Maar dat is funest gebleken. Een partij als de PvdA geloven mensen niet meer. Ze wekken de indruk een regentenpartij te zijn die de status quo handhaaft.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

‘Tenzij we nu ingrijpen’
Ilja verwijst als voorbeeld naar Bernie Sanders die voor het afschaffen van Wall Street pleit. En naar Zohran Mamdani, die burgemeester van New York is geworden met een heel links programma. ‘Dat creëert enthousiasme en elan’.
Mare vraagt Ilja of het niet ook inherent is aan linkse partijen dat ze vaker ideeën hebben voor de lange termijn die onaantrekkelijker klinken. De klimaatcrisis en ongelijkheid kan je immers niet in vier jaar bestrijden.

‘Mensen zijn van nature niet goed in nadenken over de lange termijn. Maar dan moet je het dus goed uitleggen door bijvoorbeeld te zeggen: als we nu doorgaan met olie boren is dat voor de korte termijn prettig, maar je kinderen en kleinkinderen komen terecht in een verschrikkelijke wereld. Daar kunnen mensen gevoelig voor zijn.’ 

‘We kunnen niet doen alsof er géén reden is om bang te worden. Laten we die angst maar aanjagen. Maar dat moet je wel combineren met een uitweg: “We gaan naar de verdoemenis, tenzij we nu ingrijpen.” Dat is geen leuke boodschap, maar het alternatief is nog veel erger.’
(Ilja Leonard Pfeijffer)

Bron:
Mare: De toestand in de wereld is één grote clusterfuck, zegt schrijver Ilja Leonard Pfeijffer

Absolute democratie | Ilja Leonard Pfeijffer | Kroniek van een aangekondigde afrekening | De Arbeiderspers | 320 pp. | € 23,99

Beeld: VPRO PODCAST – Nooit meer slapen, 5 februari 2026: ‘Absolute democratie: Kroniek van een aangekondigde afrekening. Van populisme en cultuuroorlog tot accelerationisme en surveillancekapitalisme: het komt allemaal terug in deze bundel met alarmerende essays’.
Beeld Socrates berispt Alcibiades* in het huis van een courtisane: Olieverfschilderij van Germán Hernández Amores uit 1857 – in: Filosofie Magazine (Hans Achterhuis: Zonder Hannah Arendt wint Alcibiades niets)*
*Hoewel Pfeijffer zelf de Griekse spelling van ‘Alkibiades’ gebruikt in zijn boek, hanteert Filosofie Magazine met ‘Alcibiades’ de gangbare Latijnse spelling.

Een slimme fatwa over het kinderhuwelijk

Op een Congres van Vrouwelijke Oelama (islamitische geleerden) in Indonesië wilden de oelama kindermishandeling in de vorm van het kinderhuwelijk aanpakken. Ze moesten hiervoor een slimme truc bedenken. Sabine Waasdorp (Universiteit Leiden) schrijft hierover in een artikel over hoe vrouwelijke islamitische geleerden het religieuze landschap in Indonesië beïnvloeden. Zij vertelt over Nor Ismah die in januari 2023 promoveerde op haar onderzoek waarin ze aantoont hoe belangrijk vrouwelijke oelama zijn voor het religieuze landschap in Indonesië.

‘Het maakt veel uit of een islamitische geleerde een vrouw of een man is’

Om toch een afwijkende fatwa (de juiste levenswijze als moslim) uit te geven, werd een slimme truc bedacht voor één van de fatwa’s die uitgesproken was op het Indonesische Congres van Vrouwelijke Oelama: die over het kinderhuwelijk. Waasdorp noemt ze ‘feministische fatwa’s’.

‘Ismah: ‘Normaal is de vraag: “Wat is de wet van kinderhuwelijken?” Het antwoord daarop is: “Het mag indien het meisje menstrueert.” Je hoeft daarbij geen rekening te houden met leeftijd. Aangezien meisjes op zijn vroegst op hun negende al starten met menstrueren, zou dat betekenen dat meisjes van negen al mogen trouwen.’

Ismah vertelt dat om die reden het congres een ander vraag stelde. In plaats van de vraag ‘Wat is de wet van kinderhuwelijken?’, werd de vraag anders gesteld: “Wat is de wet van kinderhuwelijken wanneer dit leidt tot een negatieve impact voor kinderen?”.

‘Het antwoord daarop is: “Het is verplicht om kinderhuwelijken te voorkomen die tot een negatieve impact voor kinderen leiden.” Met zo’n antwoord kan je veel makkelijker strijden tegen kinderhuwelijken, ook omdat uit talloze studies is gebleken dat deze een negatieve impact hebben op kinderen.’


Nor Ismah

Ismah’s onderzoek laat zien, vertelt Waasdorp, dat vrouwelijke oelama een belangrijke rol spelen in het publieke leven van Indonesië. Echter, zij en hun fatwa’s worden niet automatisch geaccepteerd. Ismah:

‘Het is heel belangrijk dat een vrouwelijke alim [islamitische geleerde] gesteund wordt door haar familie en gemeenschap. Want zodra ze haar opleiding tot alim voltooid heeft, wordt van haar verwacht dat ze, net als andere vrouwen, trouwt en thuis voor de kinderen zorgt.’

Waasdorp schrijft dat er vanuit de fatwa-instituties regels worden opgelegd aan vrouwelijke oelama en de manier waarop zij fatwa’s geven.

‘Zo kreeg het comité van het Indonesische Congres van Vrouwelijke Oelama (Kongres Ulama Perempun Indonesia) van 2017 de suggestie om de term ‘fatwa’ niet te gebruiken en geen fatwa’s uit te geven die afwijken van de fatwa’s uitgegeven door officiële fatwa-instituties.’


Islamitische oelema

Juridische adviezen (fatwa’s) van de hoogste islamitische geleerdenorganisatie van Indonesië, de Oelema-raad, citeren vaak alleen andere islamitische oelema zonder te onderbouwen waarom de mening van die geleerden correct is, vertelt Waasdorp. Fatwa’s van vrouwelijke oelama citeren echter naast islamitische geleerden ook vaak de Koran, de Hadith en de Indonesische grondwet.

Het lukt de vrouwelijke oelema dus toch afwijkende fatwa’s uit te geven. Behalve de antwoorden geven zij bovendien achtergrondinformatie en een uitgebreide analyse van de vraag.

Bron: Feministische fatwa’s: Hoe vrouwelijke islamitische geleerden het religieuze landschap in Indonesië beïnvloeden (Sabine Waasdorp, Universiteit Leiden)

Beeld: Nor Ismah – Het Indonesische Congres van Vrouwelijke Oelama (Kongres Ulama Perempun Indonesia) van 2017, Universiteit Leiden
Beeld Nor Ismah: Universiteit Leiden
Beeld Islamitische oelema: Universiteit Leiden

De ‘ideale moslim’-obsessie van politici

Veel moslims hebben genoeg van de ‘ideale moslim’-obsessies van politici. Het naleven van dit beeld bestendigt bestaande machtsverhoudingen en veroorzaakt schade voor nieuwe generaties. – Dit zegt Thijl Sunier, professor emeritus Islam in European Societies, in zijn artikel De januskop van de bureaucratische incorporatie van de islam in Europese samenlevingen. Wordt het niet tijd om het door samenleving en politiek aan moslims opgelegde beeld van ‘ideale moslim’ los te laten, zo vraagt hij zich af in het LeidenIslamBlog van Universiteit Leiden.

‘Het wordt tijd om het aan moslims opgelegde beeld
van ‘ideale moslim’ los te laten.’
(Thijl Sunier)

‘Moslims verzetten zich toenemend hiertegen, zoals blijkt uit een recente discussie in Amsterdam toen burgemeester Halsema vertegenwoordigers van moslimorganisaties een LHBTIQ+-verklaring wilde laten ondertekenen. Moslimorganisaties waren verontwaardigd dat deze verklaring niet was voorgelegd aan andere religieuze gemeenschappen en dat de suggestie werd gewekt dat homohaat vooral of zelfs uitsluitend iets van moslims was.’

Sunier sprak hierover op 28 oktober 2022 tijdens zijn afscheidsrede als hoogleraar antropologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, leerstoel ‘Islam in European Societies’. De rede ging over de twee gezichten van het proces van bureaucratische incorporatie van de islam in Europese staten in de afgelopen decennia.  Het gaat dan om zorg voor institutionele stabiliteit en rechtsbescherming. Tevens verschaft het moslims toegang tot materiële, juridische en financiële middelen. 

‘Zo bestaan er op veel bestuurlijke niveaus overlegstructuren die het mogelijk maken te onderhandelen over zaken die de islam betreffen. Het biedt moslims relatieve bescherming tegen politieke willekeur en tegen haatcampagnes.’ 

Opvallend in de rede vind ik het (bureaucratische) woord ‘incorporatie’, dat behalve opneming of inlijving ook ‘menswording’ betekent. Je zou kunnen zeggen: Mogen moslims mens worden? Het zou al ideaal zijn als moslims gewoon mens mogen en kunnen zijn, en in het bijzonder dat politici de moslim als mens zien.


De januskop van de bureaucratische incorporatie van de islam in Europese samenlevingen

‘Hoewel er nog lang geen sprake is van een gelijkwaardige plaats in de samenleving en er nog veel gedaan moet worden, vormt de bureaucratische incorporatie wel een belangrijke stap. Dit ondanks de voortdurende verspreiding van islamofobie en de systematische problematisering van moslims in de media, in de politiek en in de wetenschap.’

Schijnbaar paradoxaal blijkt, aldus Sunier, dat hoe meer moslims te vinden zijn in alle lagen van de samenleving, hoe sterker ze de dwingende aanwezigheid en impliciete druk voelen van het beeld van de ‘ideale moslim’. Dit is wat moslims dagelijks ervaren in individuele interacties met andere leden van de samenleving, maar zeker ook in allerlei onderhandelingssituaties met instanties en politici. 

‘Als je erkend wilt worden als een betrouwbare gesprekspartner en een succesvolle vertegenwoordiger van je gemeenschap, moet je jezelf herkenbaar maken, je aanpassen aan de culturele conventies, de dominante symbolische taal spreken en het beeld waarmaken van de ‘ideale moslim’.’

De meeste jonge moslims in Europa zijn hier geboren en getogen, hun positie en hun kansen zijn aanzienlijk verbeterd. Ze staan ​​allerminst geïsoleerd in de samenleving, zoals veel politici suggereren. Ze kennen de samenleving, zijn welbespraakt en eisen een plaats op, niet als gasten, maar als gelijkwaardige burgers en op hun eigen voorwaarden. 

‘Sommigen van hen keren zich misschien af ​​van de samenleving, maar de overgrote meerderheid beschouwt zichzelf als Europese burgers. De aantijgingen van geheime diensten en politici in heel Europa over toenemende radicalisering worden tegengesproken door louter feiten.’

Zie: De januskop van de bureaucratische incorporatie van de islam in Europese samenlevingen (LeidenIslamBlog, Universiteit Leiden, 3 november 2022)

Foto: Universiteit Utrecht
Foto Januskop: Vaticaanse Musea – (LeidenIslamBlog Universiteit Leiden)
Foto schoolklas: ANP / NOS